# verses

text:
Notas mihi fecisti vias vitæ: et replebis me jucunditate cum facie tua.]<n>[[Notas mihi fecisti. ]]  Non solum hæc de illo intelliguntur, qui semel accepta plenitudine divinæ virtutis et sapientiæ, per se mortem destruxit, resurgens ad vitam; sed et de justis qui per eum via veritatis inventa ad vitam redibunt et jucundabuntur videntes faciem ejus: quia ille visus est super omnia et beatitudo perfecta.</n>


text:
Viri fratres, liceat audenter dicere ad vos de patriarcha David, quoniam defunctus est, et sepultus: et sepulchrum ejus est apud nos usque in hodiernum diem.


text:
Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus de fructu lumbi ejus sedere super sedem ejus:


text:
providens locutus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem.


text:
Dextera igitur Dei exaltatus, et promissione Spiritus Sancti accepta a Patre, effudit hunc, quem vos videtis et auditis.<n>[[Promissione Spiritus sancti accepta. ]]  Christus eam accepit sicut verus homo, et tanquam Deus effundit Spiritum, sicut Jœl dicit: [[Effundam, ]]  etc. Item accipiunt apostoli ab ipso promissionem Spiritus qui dicitur a Patre mittendus in Evangelio. [[Effudit hunc, ]]  etc. Qui prius Jesum suscitatum a Deo dixit, nunc fidem auditorum altius erigens, hunc esse Dominum assignat, quem effudisse Spiritum confirmat: hoc enim est signum. Et pulchre verbo effusionis usus est: quod prophetam Jœl posuisse supra memoravit, ut ex hoc etiam constet ipsum esse Dominum Jesum, qui ante assumptionem carnis loqui consuevit in prophetis, qui signa et prodigia dat in cœlo et in terra, qui omnes invocantes se salvat. Et cætera quæ propheta describit, quasi verus Deus, explet.</n>


text:
Non enim David ascendit in cælum: dixit autem ipse: [Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis,<n>[[Sede a dextris. ]]  RAB. Manifeste Petrus ex hoc psalmo regnum Christi non terrenum, sed cœleste, etc., usque ad in altera, ejusdem est Dominus.</n>


text:
Certissime sciat ergo omnis domus Israël, quia et Dominum eum et Christum fecit Deus hunc Jesum, quem vos crucifixistis.<n>[[Dominum eum. ]]  Ponens nomen majestatis et potestatis, ostendit eum esse cui omnis creatura debet subjici. Christus regiæ sive pontificalis dignitatis nomen est. In lege ungebantur reges et pontifices, in figura illius. [[Et Christum. ]]  Ille vere est Christus omni plenitudine Spiritus sancti unctus, qui de eodem Spiritu potentialiter dedit quibus voluit. [[Jesum quem, ]]  etc. Jesus est Dominus et Christus, una in duabus naturis exsistente persona, quia in Divinitate æternaliter ex Patre natus in humanitate temporaliter factus, cum operante Spiritu sancto in utero virginis est incarnatus.</n>


text:
His autem auditis, compuncti sunt corde, et dixerunt ad Petrum et ad reliquos Apostolos: Quid faciemus, viri fratres?<n>[[Compuncti. ]]  Impletur prophetia Jœlis, quia post ignem Spiritus sancti sequitur vapor compunctionis. Fumus lacrymas excutere solet, incipiunt flere qui irriserant, tundunt pectus, dant Deo precem sicut sacrificium, ut sanguinem illum gustare valeant, per eum salvandi, quem super se et super filios suos prius fuerant imprecati.</n>


text:
Petrus vero ad illos: Pœnitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum: et accipietis donum Spiritus Sancti.<n>[[In nomine. ]]  In honore, vel in hac forma, quia in uno trium fides continetur.</n>


text:
Vobis enim est repromissio, et filiis vestris, et omnibus qui longe sunt, quoscumque advocaverit Dominus Deus noster.<n>[[Et omnibus. ]]  Hoc ad illud testimonium prophetiæ respicitur, quod ultimum posuit, scilicet [[Omnis quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit: ]]  quod ad Gentium vocationem pertinet specialiter; quæ a filiis Isræl longe factæ, per invocationem nominis Domini salvandæ erant.</n>


text:
Aliis etiam verbis plurimis testificatus est, et exhortabatur eos, dicens: Salvamini a generatione ista prava.<n>[[Testificatus est, ]]  etc., id est testificatio et exhortatio. [[Salvamini. ]]  Hæc est testificationis qualitas et exhortationis, sed Lucas plurima verba Petri brevi conclusit sententia. [[A generatione. ]]  Duæ sunt generationes, una bonorum, alia malorum.</n>


text:
Qui ergo receperunt sermonem ejus, baptizati sunt: et appositæ sunt in die illa animæ circiter tria millia.


text:
Erant autem perseverantes in doctrina Apostolorum, et communicatione fractionis panis, et orationibus.


text:
Fiebat autem omni animæ timor: multa quoque prodigia et signa per Apostolos in Jerusalem fiebant, et metus erat magnus in universis.


text:
Quotidie quoque perdurantes unanimiter in templo, et frangentes circa domos panem, sumebant cibum cum exsultatione et simplicitate cordis,


text:
collaudantes Deum et habentes gratiam ad omnem plebem. Dominus autem augebat qui salvi fierent quotidie in idipsum.<pb/>


text:
Et quidam vir, qui erat claudus ex utero matris suæ, bajulabatur: quem ponebant quotidie ad portam templi, quæ dicitur Speciosa, ut peteret eleemosynam ab introëuntibus in templum.<n>[[Portam templi, ]]  etc. Hanc portam ædificavit Joathan filius Oziæ rex Juda, sublimissimam. Omnes siquidem portæ templi in terra fuerunt, excepta Speciosa quæ pendebat: quæ ab Hebræis vocatur Porta Joathan. BEDA. Porta templi Speciosa Dominus est, per quam, etc., usque ad claves cœli sunt datæ.</n>


text:
Is cum vidisset Petrum et Joannem incipientes introire in templum, rogabat ut eleemosynam acciperet.


text:
Petrus autem dixit: Argentum et aurum non est mihi: quod autem habeo, hoc tibi do: in nomine Jesu Christi Nazareni surge, et ambula.<n>[[Argentum, ]]  etc. Memor erat Petrus illius præcepti: [[Nolite possidere aurum et argentum. ]]  Pecuniam etiam quæ ad pedes apostolorum ponebatur, non sibi recondebant, sed ad usus pauperum, qui sua patrimonia reliquerant, servabant.</n>


text:
Et exiliens stetit, et ambulabat: et intravit cum illis in templum ambulans, et exiliens, et laudans Deum.<n>[[Et exsiliens stetit, ]]  etc. Ordo perfectionis: primo surgit qui jacuerat, deinde iter virtutum arripit, et sic regni januam cum apostolis intrat.</n>


text:
Cognoscebant autem illum, quod ipse erat qui ad eleemosynam sedebat ad Speciosam portam templi: et impleti sunt stupore et extasi in eo quod contigerat illi.<n>[[Stupore et exstasi. ]]  Id est, pavore et excessu mentis. Dicitur etiam exstasis, cum mens a pavore non alienatur, sed inspiratione revelationis assumitur. [[Cucurrit, ]]  etc. BEDA. Salvato Isræle per apostolos, cucurrit omnis mundus, etc., usque ad solus per orbem pacificum tenet imperium.</n>


text:
Cum teneret autem Petrum et Joannem, cucurrit omnis populus ad eos ad porticum quæ appellatur Salomonis, stupentes.


text:
Videns autem Petrus, respondit ad populum: Viri Israëlitæ, quid miramini in hoc, aut nos quid intuemini, quasi nostra virtute aut potestate fecerimus hunc ambulare?


text:
Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, Deus patrum nostrorum glorificavit filium suum Jesum, quem vos quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati, judicante illo dimitti.<n>[[Deus Abraham, ]]  etc. RAB. Tres memorantur nullo impio intercedente, vel propter principatum justitiæ, vel, etc., usque ad quod etiam in spiritali generatione similiter observatur.</n>


text:
auctorem vero vitæ interfecistis, quem Deus suscitavit a mortuis, cujus nos testes sumus.<n>[[Interfecistis, ]]  voluntate et verbo, et hoc contra legem, quæ dicit: Qui occiderit hominem volens, et ipse occidetur.</n>


text:
Et in fide nominis ejus, hunc quem vos vidistis et nostis, confirmavit nomen ejus: et fides, quæ per eum est, dedit integram sanitatem istam in conspectu omnium vestrum.<n>[[Integram sanitatem. ]]  In duobus quæ prædicta sunt.</n>


text:
Et nunc, fratres, scio quia per ignorantiam fecistis, sicut et principes vestri.<n>[[Per ignorantiam. ]]  Duo cooperata sunt: ignorantia vestra, et præscientia Dei.</n>


text:
Deus autem, quæ prænuntiavit per os omnium prophetarum, pati Christum suum, sic implevit.<n>[[Per os omnium, ]]  etc. Ideo necesse erat impleri, quia non unus, sed omnes prophetaverant.</n>


text:
Pœnitemini igitur et convertimini, ut deleantur peccata vestra:<n>[[Ut deleantur peccata. ]]  Tunc plene delebuntur peccata, cum virtute resurrectionis mors destruetur novissima.</n>


text:
ut cum venerint tempora refrigerii a conspectu Domini, et miserit eum qui prædicatus est vobis, Jesum Christum,<n>[[Ut cum venerint, ]]  etc. Continuative ad præcedentia hæc dicuntur, scilicet, [[ut cum venerint tempora refrigerii a conspectu Domini, ]]  tunc deleantur peccata vestra.</n>


text:
quem oportet quidem cælum suscipere usque in tempora restitutionis omnium quæ locutus est Deus per os sanctorum suorum a sæculo prophetarum.<n>[[Quem oportet, ]]  etc. Id est, Ecclesiam per fidem, vel in cœlo ad dexteram Patris sedere.</n>


text:
Moyses quidem dixit: Quoniam prophetam suscitabit vobis Dominus Deus vester de fratribus vestris, tamquam me: ipsum audietis juxta omnia quæcumque locutus fuerit vobis.<n>[[Moyses quidem. ]]  Exempla ponit, non de omnibus qui locuti sunt, vel quæ, sed de aliquibus duntaxat. [[Quoniam prophetam, ]]  etc. Filius Dei de populo Isræl carnem assumpsit, apparens in similitudine Moysi, ut sicut ille carnalem Isræl cæremoniis et sacris legibus instructum et purificatum in terram promissionis introduxit, ita et Jesus per gratiam Evangelii spiritualem Isræl ad cœlum duxit. Et sicut contemptores legis Moysi de terra promissionis ab inimicis sunt ejecti, sic qui doctrinam Evangelii despiciunt per ultores spiritus de cœtu sanctorum pellentur. [[De fratribus vestris. ]]  RAB. Josue de Ephraim, Jesum de Juda Deus suscitavit.</n>


text:
Erit autem: omnis anima quæ non audierit prophetam illum, exterminabitur de plebe.<n>[[Exterminabitur de plebe. ]]  Id est, a sorte sanctorum, et extorris reddetur. Vel, extra terminos beatitudinis ejicietur. RAB. Resistentes Josue, de carnali plebe projecti sunt; at resistentes Christo, de spirituali exterminantur. utramque inobedientiam mors sequitur sive carnalis sive spiritualis. [[A Samuele et deinceps. ]]  Sub Samuele regum tempora cœperunt in Judæa.</n>


text:
Vos estis filii prophetarum, et testamenti quod disposuit Deus ad patres nostros, dicens ad Abraham: Et in semine tuo benedicentur omnes familiæ terræ.<n>[[Testamenti. ]]  BEDA. Ex illo testamento quod ad Moysen, etc., [[usque ad, in semine tuo benedicentur omnes gentes. ]][[Patres. ]]  Posuit plurale [[patres, ]]  et non singulare [[patrem, ]]  quia non soli Abrahæ, sed Isaac et Jacob promissum est. [[In semine tuo, ]]  etc. BEDA. Semen Abrahæ Christus est - in fide cujus omnibus familiis, Judæis scilicet et gentibus, benedictio promissa est. [[Omnes familiæ. ]]  Non quod omnes, sed quia nulla benedicitur nisi in eo, sicut et illud: [[Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum]]  Joan. 1.. [[Benedicentur. ]]  In Adæ peccato maledictæ, in Christo benedictæ sunt, in quo et illi benedicuntur qui incarnationem præcesserunt: quia idem homo Deus januam cœli aperuit, et in fine dicet omnibus electis: [[Venite, benedicti Patris]]  Matth. 25., etc.</n>


text:
Vobis primum Deus suscitans filium suum, misit eum benedicentem vobis: ut convertat se unusquisque a nequitia sua.<pb/>


text:
Loquentibus autem illis ad populum, supervenerunt sacerdotes, et magistratus templi, et sadducæi,<n>[[Sacerdotes et magistratus, ]]  etc. Hi doctores et judices populi esse videbantur. [[Sadducæi. ]]  Hi negabant resurrectionem: et ideo in doctrina apostolorum qui annuntiabant resurrectionem, dolebant.</n>


text:
dolentes quod docerent populum, et annuntiarent in Jesu resurrectionem ex mortuis:<n>[[Dolentes, ]]  quod ad audiendos apostolos conflueret multitudo. [[Resurrectionem. ]]  Hoc est maxime contra Sadducæos: utrique vero dolebant quod Jesum, quem ut hominem occiderant, apostoli a Deo Patre glorificatum affirmabant.</n>


text:
Multi autem eorum qui audierant verbum, crediderunt: et factus est numerus virorum quinque millia.<n>[[Et factus est, ]]  etc. Si in quinque millibus hominum quos in eremo Dominus pavit, populus legis a Christo liberatus accipitur, possunt et hic quinque millia ab apostolis instructa populum gentium designare: ejusdem legis spiritaliter mysteria secuturum. Et bene utique vesperi cœlesti munere donantur, quia cum venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum in terris, etc.</n>


text:
Factum est autem in crastinum, ut congregarentur principes eorum, et seniores, et scribæ, in Jerusalem:


text:
et Annas princeps sacerdotum, et Caiphas, et Joannes, et Alexander, et quotquot erant de genere sacerdotali.


text:
notum sit omnibus vobis, et omni plebi Israël, quia in nomine Domini nostri Jesu Christi Nazareni, quem vos crucifixistis, quem Deus suscitavit a mortuis, in hoc iste astat coram vobis sanus.


text:
Hic est lapis qui reprobatus est a vobis ædificantibus, qui factus est in caput anguli:<n>[[Hic est lapis. ]]  RAB. Hic respondens ad interrogata de Christo prædicat, et maxime de David, cui, veluti patriarchæ suo, præ cæteris crediderent. [[Reprobatus. ]]  AUG. De lapide reprobato historia non habetur.</n>


text:
et non est in alio aliquo salus. Nec enim aliud nomen est sub cælo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri.


text:
Videntes autem Petri constantiam, et Joannis, comperto quod homines essent sine litteris, et idiotæ, admirabantur, et cognoscebant eos quoniam cum Jesu fuerant:<n>[[Sine litteris, ]]  etc. Non quia litteras omnino nescirent, sed quia grammaticæ artis peritiam non haberent, hæc dicebantur. [[Idiotæ. ]]  Idiotæ dicebantur, quia proprium ingenium non exercuerant per doctrinam: Græce, Latine proprietas. BEDA. Illitterati mittuntur ad prædicandum, ne fides credentium non Dei virtute, sed eloquentia fieri putaretur: secundum illud: [[Non in sapientia verbi, ut non evacuetur crux Christi]]  I Cor. 1..</n>


text:
dicentes: Quid faciemus hominibus istis? quoniam quidem notum signum factum est per eos omnibus habitantibus Jerusalem: manifestum est, et non possumus negare.


text:
Petrus vero et Joannes respondentes, dixerunt ad eos: Si justum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, judicate.<n>[[Petrus vero, ]]  etc. RAB. Qui estis judices, vestrum facite officium, non sermonem pravum proferendo, sed juste judicando. Ecce plenum frumentum in spica invenitur: quod ante quasi in herba flectebatur.</n>


text:
Non enim possumus quæ vidimus et audivimus non loqui.<n>[[Non enim possumus. ]]  Id est, nolumus, vel in naturam versum est (ut angelis confirmatis) non peccare.</n>


text:
At illi comminantes dimiserunt eos, non invenientes quomodo punirent eos propter populum: quia omnes clarificabant id quod factum fuerat in eo quod acciderat.<n>[[Clarificabant. ]]  In Græco: Omnes clarificabant in eo, quod factum est: et non habetur in eo quod acciderat. Clarificantur facta vel dicta, quando fama vulgante in notitiam plurimorum deferuntur. Deus autem glorificatur in factis hominum, quod est proprium Christianæ pietatis et humilitatis, ipso dicente: [[Videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui in cœlis est]]  Matth. 5..</n>


text:
Annorum enim erat amplius quadraginta homo, in quo factum fuerat signum istud sanitatis.<n>[[Annorum enim, ]]  etc. Unde apparuit amplior gloria vel gratia virtutis, et ideo non ætatem hominis, sed tempus infirmitatis dicit.</n>


text:
Dimissi autem venerunt ad suos, et annuntiaverunt eis quanta ad eos principes sacerdotum et seniores dixissent.


text:
Qui cum audissent, unanimiter levaverunt vocem ad Deum, et dixerunt: Domine, tu es qui fecisti cælum et terram, mare et omnia quæ in eis sunt:<n>[[Unanimiter, ]]  etc. Sine sono. Vel perfectione unanimitatis, secundum illud: Si duo vel tres convenerint in unum in nomine meo, de omni re quam petierint, fiet illis.</n>


text:
qui Spiritu Sancto per os patris nostri David pueri tui dixisti: [Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania?<n>[[Fremuerunt gentes. ]]  Fremitus est vox leonis. Unde Jeremias: [[Facta est mihi hæreditas mea quasi leo in sylva: dedit super me vocem]]  Jer. 12.. [[Meditati sunt inania. ]]  De Christo venturo, vel ut in morte detineretur.</n>


text:
Astiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus.]<n>[[Convenerunt. ]]  Herodes et Pilatus convenerunt in amicitiam.</n>


text:
Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum puerum tuum Jesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus, cum gentibus et populis Israël,<n>[[Unxisti. ]]  Nomen Christi exponunt. Christi, a chrismate, id est unctione, secundum illud: [[Unxit te Deus Deus tuus oleo lætitiæ præ consortibus tuis]]  Psal. 44..</n>


text:
Et nunc, Domine, respice in minas eorum, et da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum tuum,<n>[[Cum omni fiducia. ]]  Hoc Deum postulant, ut cum omni fiducia possint loqui verbum Dei.</n>


text:
in eo quod manum tuam extendas ad sanitates, et signa, et prodigia fieri per nomen sancti filii tui Jesu.<n>[[Per nomen. ]]  In Græco: [[Per nomen pueri tui Jesu, ]]  quod magis apostolorum votis congruit, qui satagebant, ut homo crucifixus a Judæis clarescentibus miraculis, per nomen ejus, qui est in cœlum assumptus, ipsemet Dei Filius innotesceret.</n>


text:
Et cum orassent, motus est locus in quo erant congregati: et repleti sunt omnes Spiritu Sancto, et loquebantur verbum Dei cum fiducia.<n>[[Motus est locus. ]]  Magna virtus orationis fidelium, hoc autem ad suscitandas mentes factum est.</n>


text:
Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una: nec quisquam eorum quæ possidebat, aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia.<n>[[Erat cor unum. ]]  Qui mundum reliquerant, non de nobilitate generis gloriantes se aliis præferebant, sed sicut unius ejusdemque matris Ecclesiæ visceribus editi, eodem fraternitatis amore gaudebant. [[Nec quisquam eorum. ]]  Virtutes quas possident justi, non suas judicant esse, sed eorum quorum utilitati dispensant. [[Communia. ]]  Græce unde cœnobitæ, id est communiter viventes. Cœnobia habitacula eorum.</n>


text:
Et virtute magna reddebant Apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri: et gratia magna erat in omnibus illis.<n>[[Reddebant apostoli. ]]  Discernit ordinem doctorum et auditorum. Nam multitudo credentium, rebus temporalibus spretis, copula charitatis invicem jungebantur. Apostoli vero, virtute fulgentes, mysteria Christi pandebant.</n>


text:
Neque enim quisquam egens erat inter illos. Quotquot enim possessores agrorum aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum quæ vendebant,


text:
Joseph autem, qui cognominatus est Barnabas ab Apostolis (quod est interpretatum, Filius consolationis), Levites, Cyprius genere,<n>[[Joseph. ]]  RAB. Auctus Barnabas [[filius consolationis]]  interpretatur, actus incremento et profectu spiritualis boni. [[Quod est interpretatum. ]]  Ubicunque Scriptura nomina rerum vel personarum cum interpretatione ponit, sensum sacratiorem eisdem inesse significat. Merito filius consolationis vocatur, qui, spretis præsentibus, spe futurorum se consolatur. Nam et Spiritus sanctus paracletus ideo vocatur, quia in mundo pressuram habentibus infusione sui, paraclesim, id est consolationem tribuit, sicut etiam Petrus propter gratiam Spiritus Barjona, id est filius columbæ, vocatus est. [[Filius consolationis. ]]  RAB.. Vel propter eleemosynam qua pauperes consolatus est, vel pro mercedis consolatione quam meruit a Deo accipere, vel quia dignus habitus est qui pro Juda consolaretur apostolos.</n>


text:
et fraudavit de pretio agri, conscia uxore sua: et afferens partem quamdam, ad pedes Apostolorum posuit.


text:
Dixit autem Petrus: Anania, cur tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui Sancto, et fraudare de pretio agri?<n>[[Tentavit. ]]  RAB. Præteritum [[tentavit]]  ponit, quia perfecta erat tentatio. Tribus modis tentatio agitur, suasione, delectatione, consensu: quod totum impletum est in Anania. [[Et fraudare. ]]  ID. In hoc videtur mendacium fuisse, quia totum voverat. Melius est autem non vovere quam post votum non solvere Spiritui sancto.</n>


text:
nonne manens tibi manebat, et venundatum in tua erat potestate? quare posuisti in corde tuo hanc rem? non es mentitus hominibus, sed Deo.<n>[[Sed Deo. ]]  Supra dixerat: [[Spiritui sancto: ]]  patet ergo Spiritum sanctum esse Deum.</n>


text:
Audiens autem Ananias hæc verba, cecidit, et expiravit. Et factus est timor magnus super omnes qui audierunt.<n>[[Cecidit. ]]  RAB. Legum initia semper vindictis commendantur. Duo filii Aaron ignem offerentes consumuntur: Oza sustinens arcam mortuus est. Cecidit ille, ut cæteri prævaricatores exemplo ejus terreantur. [[Et factus est timor, ]]  etc. BEDA. Anticipatio: quoniam solius viri morte ante uxoris exitum pauci audierant, quamvis de paucis dici potuerit, quod timuerunt.</n>


text:
Factum est autem quasi horarum trium spatium, et uxor ipsius, nesciens quod factum fuerat, introivit.<n>[[Horarum, ]]  etc. RAB. Parvum tempus pœnitentiæ datur uxori, cujus culpa magis est venialis quam mariti, utpote quæ consensit capiti.</n>


text:
Dixit autem ei Petrus: Dic mihi mulier, si tanti agrum vendidistis? At illa dixit: Etiam tanti.<n>[[Dic mihi, ]]  etc. ID. Culpam uxoris, interrogans, declarat ex ipsius confessione, quam maritus suam monstraverat in opere.</n>


text:
Petrus autem ad eam: Quid utique convenit vobis tentare Spiritum Domini? Ecce pedes eorum qui sepelierunt virum tuum ad ostium, et efferent te.<n>[[Quid utique, ]]  etc. Increpative dictum? vel sic distinguendum: quid? quasi: Quid est hoc: deinde sibi ipse respondet et dicit: Utique convenit inter vos tentare Spiritum Domini? [[Tentare, ]]  etc. RAB. Tentatio Spiritus in hoc erat quod probaverunt quanta sit ejus scientia. [[Sepelierunt. ]]  ID. Ex hoc multi exemplum sumunt, ut uxores ad viros suos sepeliant. Alii indignum putant, ut de prævaricatoribus exempla capiant, quibus in crimine simul et morte et sepultura meritum, æquale fecerat consortium.</n>


text:
Confestim cecidit ante pedes ejus, et expiravit. Intrantes autem juvenes invenerunt illam mortuam: et extulerunt, et sepelierunt ad virum suum.


text:
Et factus est timor magnus in universa ecclesia, et in omnes qui audierunt hæc.<n>[[Et factus est. ]]  Prius Ananias a Saphira in conspectu Ecclesiæ cito mortui sunt, ut apostolica auctoritas, quanta esset, ostenderetur: et quam magnum peccatum esset, quod oblatum est, iterum ab Ecclesia retrahere monstraretur, et cæteri hujus exemplo castigarentur.</n>


text:
Per manus autem Apostolorum fiebant signa et prodigia multa in plebe. Et erant unanimiter omnes in porticu Salomonis.<n>[[Apostolorum. ]]  Dicitur pluraliter apostolorum, quia non per manum solius Petri; licet enim pro honore ejus cæteri taceantur, non tamen facta eorum tacentur.</n>


text:
Ceterorum autem nemo audebat se conjungere illis: sed magnificabat eos populus.<n>[[Cæterorum, ]]  etc. Exemplo Ananiæ et uxoris: pœna enim duorum qui fraudulenter eis se conjunxerant, cæteris tribuit exemplum.</n>


text:
Magis autem augebatur credentium in Domino multitudo virorum ac mulierum,<n>[[Augebatur, ]]  etc. RAB. Tanta erat multitudo credentium, ut fidei crescente fortitudine, sola sufficeret umbra. Vel: Tot erant tunc infirmi a credentibus allati, ut omnes non possent contingere.</n>


text:
ita ut in plateas ejicerent infirmos, et ponerent in lectulis et grabatis, ut, veniente Petro, saltem umbra illius obumbraret quemquam illorum, et liberarentur ab infirmitatibus suis.


text:
Concurrebat autem et multitudo vicinarum civitatum Jerusalem, afferentes ægros, et vexatos a spiritibus immundis: qui curabantur omnes.


text:
Exsurgens autem princeps sacerdotum, et omnes qui cum illo erant (quæ est hæresis sadducæorum), repleti sunt zelo:<n>[[Hæresis. ]]  RAB. Hæresis [[scissio]]  interpretatur, quia hæreticus, spretis aliorum dictis, quod sequendum putat eligit. [[Sadducæorum repleti, ]]  etc. Sadducæi interpretantur [[justi, ]]  dicti a Sadoch sacerdote, vel propter genus, vel propter mores; justificantes autem seipsos vindicabant sibi quod non erant: corporum resurrectionem negantes, animas cum carne perire dicebant: sed nec angelum, neque spirituum ullum esse credebant, omnes Scripturas præter libros Moysi respuebant: et ideo maxime principibus in persecutione apostolorum consentiebant qui virtute et signis reddebant testimonium resurrectionis Christi.</n>


text:
Ite, et stantes loquimini in templo plebi omnia verba vitæ hujus.<n>[[Vitæ hujus. ]]  RAB. Christianæ, vel æternæ. Hoc autem ideo non additur, quia famosa erat secta Christianorum, pro qua traditi erant carceri.</n>


text:
Qui cum audissent, intraverunt diluculo in templum, et docebant. Adveniens autem princeps sacerdotum, et qui cum eo erant, convocaverunt concilium, et omnes seniores filiorum Israël: et miserunt ad carcerem ut adducerentur.


text:
dicentes: Carcerem quidem invenimus clausum cum omni diligentia, et custodes stantes ante januas: aperientes autem neminem intus invenimus.<n>[[Carcerem quidem, ]]  etc. Insani Judæi qui stimulante invidia dicunt furantibus apostolis Jesu de monumento sublatum, cujus furto dicant apostolos de carcere clauso ablatos.</n>


text:
Ut autem audierunt hos sermones magistratus templi et principes sacerdotum, ambigebant de illis quidnam fieret.<n>[[Magistratus. ]]  Secundum Græcum [[magistratus]]  legendum est in singulari numero, sicut et in sequenti ubi dicitur: Tunc abiit magistratus cum ministris. [[Ambigebant. ]]  Nec sic credunt: malitia enim interior cor perfidum signis etiam manifestis obdurat.</n>


text:
Adveniens autem quidam, nuntiavit eis: Quia ecce viri quos posuistis in carcerem, sunt in templo, stantes et docentes populum.


text:
Tunc abiit magistratus cum ministris, et adduxit illos sine vi: timebant enim populum ne lapidarentur.


text:
dicens: Præcipiendo præcepimus vobis ne doceretis in nomine isto, et ecce replestis Jerusalem doctrina vestra: et vultis inducere super nos sanguinem hominis istius.<n>[[Præcipiendo]]  etc. In Græco: [[Nonne præcipiendo præcepimus vobis? ]]  Nam sic loqui, magis convenit interroganti. [[Replestis Jerusalem. ]]  Principem civitatum, in qua etiam nos conversamur. In hoc ignoranter laudant apostolos, qui nec territi minis cessant prædicare. [[Super nos sanguinem. ]]  RAB. Patet per antiphrasim dictum esse: [[Sanguis ejus super nos. ]]  Temeraria interrogatio pontificis refutatur responsione prudenti. ID. Interrogant, solet enim in verbis esse dubietas, cum in corde firma teneatur sententia.</n>


text:
Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quem vos interemistis, suspendentes in ligno.<n>[[Deus patrum. ]]  RAB. Non novus, nec a nobis nuper inventus: hoc autem dicit, ut eorum inobedientia sit inexcusabilis.</n>


text:
Hunc principem et salvatorem Deus exaltavit dextera sua ad dandam pœnitentiam Israëli, et remissionem peccatorum:


text:
et nos sumus testes horum verborum, et Spiritus Sanctus, quem dedit Deus omnibus obedientibus sibi.<n>[[Spiritus sanctus. ]]  Nos Spiritus sanctus roboravit, ut vobis etiam resistentibus magnalia Dei firmiter prædicemus, in nobis loquens format verba quæ auditis. [[Omnibus. ]]  RAB. Non nobis solis, sed omnibus obedientibus, etiam vobis, si velitis accipere. In hoc ad pœnitentiam provocat.</n>


text:
Surgens autem quidam in concilio pharisæus, nomine Gamaliel, legis doctor, honorabilis universæ plebi, jussit foras ad breve homines fieri,<n>[[Gamaliel. ]]  Hic erat discipulus apostolorum, ut putatur, remanens apud Judæos consilio Apostolorum, ut pessima destrueret consilia, et furorem eorum mitigaret.</n>


text:
Ante hos enim dies extitit Theodas, dicens se esse aliquem, cui consensit numerus virorum circiter quadringentorum: qui occisus est, et omnes qui credebant ei, dissipati sunt, et redacti ad nihilum.<n>[[Theodas. ]]  BEDA. Theodas persuasit multis sublatis ex urbe facultatibus suis ripas Jordanis obsidere, et cum esset magus, prophetam se dicebat, et diviso fluvio se præbere transitum promittebat. Cui jussu Fadi procuratoris equitum turba superveniens, multis peremptis aut captis, ipsius caput Hierosolymam revexit.</n>


text:
Post hunc extitit Judas Galilæus in diebus professionis, et avertit populum post se: et ipse periit, et omnes quotquot consenserunt ei, dispersi sunt.<n>[[Judas Galilæus, ]]  etc. De hoc Josephus dicit quia cogebat populum ne tributa solvendo Romanis libertatem amitteret: proferens ex lege soli Deo serviendum, et eos qui decimas dabant, tributa non dare debere. Quæ hæresis intantum crevit, ut Pharisæi et multa pars populi Christum interrogarent, an liceret tributa dare Cæsari.</n>


text:
Et nunc itaque dico vobis, discedite ab hominibus istis, et sinite illos: quoniam si est ex hominibus consilium hoc aut opus, dissolvetur:


text:
si vero ex Deo est, non poteritis dissolvere illud, ne forte et Deo repugnare inveniamini. Consenserunt autem illi.


text:
Et convocantes Apostolos, cæsis denuntiaverunt ne omnino loquerentur in nomine Jesu, et dimiserunt eos.<n>[[Cæsis, ]]  etc. RAB. Ecce fortitudo fidei patet, quæ nec verbis cohiberi poterat, nec flagellis. Prius sunt sermone prohibiti, modo flagellis cæsi.</n>


text:
Et illi quidem ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.<n>[[Quoniam digni. ]]  Non putabant se laborare, sed maximum munus percipere: quia [[Beati qui persecutionem patiuntur propter Deum]]  Matth. 6..</n>


text:
Omni autem die non cessabant in templo et circa domos, docentes et evangelizantes Christum Jesum.<n>[[Omni autem die, ]]  etc. Sæpe talia interponuntur capitula, breviter multa colligentia, ut quasi finis præterito sermoni, et fundamentum statuatur sequenti.</n><pb/>


text:
In diebus illis, crescente numero discipulorum, factum est murmur Græcorum adversus Hebræos, eo quod despicerentur in ministerio quotidiano viduæ eorum.<n>[[Græcorum. ]]  RAB. Sive advenarum gentilium in civitate conversantium: sive, etc., usque ad quotidiano ministerio gravabantur. [[Despicerentur. ]]  ID. Ex defectu plus gravarentur.</n>


text:
Convocantes autem duodecim multitudinem discipulorum, dixerunt: Non est æquum nos derelinquere verbum Dei, et ministrare mensis.<n>[[Non est æquum nos, ]]  etc. Ostendunt Apostoli episcopos et doctores Ecclesiæ non debere corporalibus rebus implicari.</n>


text:
Considerate ergo, fratres, viros ex vobis boni testimonii septem, plenos Spiritu Sancto et sapientia, quos constituamus super hoc opus.<n>[[Considerate, ]]  etc. BEDA. Hinc jam decreverunt apostoli, etc., usque ad non sine septenarii numeri mysterio.</n>


text:
Nos vero orationi et ministerio verbi instantes erimus.<n>[[Nos vero, ]]  etc. De seipsis non interrogant, sed judicant.</n>


text:
Et placuit sermo coram omni multitudine. Et elegerunt Stephanum, virum plenum fide et Spiritu Sancto, et Philippum, et Prochorum, et Nicanorem, et Timonem, et Parmenam, et Nicolaum advenam Antiochenum.<n>[[Et elegerunt, ]]  etc. RAB. Hic ordo servandus est in ordinandis: eligat populus, ordinet episcopus. [[Stephanum. ]]  Hic primus ponitur, et solus laudatur, ut in uno omnes laudentur, aut primo martyrii honor feratur.</n>


text:
Hos statuerunt ante conspectum Apostolorum: et orantes imposuerunt eis manus.<n>[[Et orantes. ]]  Communis dispensatio exigebat ut ministri eligerentur, qui ut digni inventi sunt, crescente gradatim providentia consilii salutaris, placuit eosdem ipsos sacri altaris et Dominici sanguinis, sicut refectionis, et mensæ communis ministros ordinari. Quod probatur inde, quia dictum est: [[Orantes imposuerunt eis manus: ]]  hoc est proprium eorum qui ad sacrosancti altaris promoventur officium. Hoc exemplo orationes fiunt in ordinibus, licet oratio apostolorum non sit scripta.</n>


text:
Et verbum Domini crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum in Jerusalem valde: multa etiam turba sacerdotum obediebat fidei.<n>[[Et verbum, ]]  etc. RAB. Quasi recapitulatio videtur, quia dixerat: [[Omni die non cessabant docentes, ]]  etc., et in hoc ipsum redit, dicens: [[Et verbum Domini crescebat. ]]  ID. Sæpe in hoc libro, et in Evangelio etiam talia interponuntur capitula, etc., usque ad quia prius crescente plebe zelus fuerat concitatus.</n>


text:
Stephanus autem plenus gratia et fortitudine, faciebat prodigia et signa magna in populo.<n>[[Stephanus, ]]  Græce; Latine, [[corona: ]]  qui quod præcepturus erat in re, præsagio nominis præoccupabat: quia post crucem Christi primus martyrio coronatus est sublimiter, qui lapidatus est humiliter. Hebraice interpretatur Stephanus [[norma nostra, ]]  qui primo passus, sequentibus martyribus factus est forma mori pro Christo.</n>


text:
Surrexerunt autem quidam de synagoga quæ appellatur Libertinorum, et Cyrenensium, et Alexandrinorum, et eorum qui erant a Cilicia, et Asia, disputantes cum Stephano:


text:
Tunc summiserunt viros, qui dicerent se audivisse eum dicentem verba blasphemiæ in Moysen et in Deum.


text:
Commoverunt itaque plebem, et seniores, et scribas: et concurrentes rapuerunt eum, et adduxerunt in concilium,


text:
et statuerunt falsos testes, qui dicerent: Homo iste non cessat loqui verba adversus locum sanctum, et legem:<n>[[Homo iste. ]]  Ex despectu, non vocant eum proprio nomine, sed hominem quasi carnalem et infimum appellant.</n>


text:
audivimus enim eum dicentem quoniam Jesus Nazarenus hic destruet locum istum, et mutabit traditiones quas tradidit nobis Moyses.


text:
Qui ait: Viri fratres et patres, audite: Deus gloriæ apparuit patri nostro Abrahæ cum esset in Mesopotamia, priusquam moraretur in Charan,<n>[[Viri fratres et patres. ]]  Quia Stephanus insimulabatur blasphemasse in Moysen et Deum, in principio sui sermonis illorum calumniæ occurrit, dicens Deum qui loquebatur patribus et prophetis Deum esse majestatis et gloriæ. Moysen etiam laudat: sed illos rebelles et semper inobedientes comprobat. Sed arte loquendi usus est ad rebelles, incipiens quasi timeret eos: sic, [[Viri fratres et patres: ]]  lenis sermo et clemens conciliat auditorem, ut commendet actorem. Blande cœpit, ut diu audiretur, et qui recusabat contra Deum, et legem loqui, verum Deum prædicat in principio orationis. Legem etiam sic exposuit, ut ejus esset prædicator cujus accusabatur destructor: in processu etiam sermonis errores eorum redarguens, vigorem animi, et quod liber erat a timore inimici perdocuit. [[Deus gloriæ, ]]  etc. Memor Stephanus præcepti illius: [[Diligite inimicos vestros]]  Luc. 6., etc., persecutoribus suis salutem nuntiavit. [[In Mesopotamia. ]]  Mesopotamia in capite Syriæ constituta ad aquilonem. RAB. Mesopotamia et Charram in Chaldæa sunt, de Mesopotamia transmigravit in Charram.</n>


text:
et dixit ad illum: Exi de terra tua, et de cognatione tua, et veni in terram quam monstravero tibi.<n>[[Et dixit, ]]  etc. In Genesi videtur contineri quod post mortem patris sui locutus est Dominus Abrahæ qui in Charra mortuus est, ubi cum eo filius habitavit. Sed priusquam in civitate habitaret, cum esset in Mesopotamia, dictum est ei: [[Exi de terra tua, ]]  etc. Terram et cognationem Abrahæ Chaldæorum patriam, genusque appellat, unde jam exierat, degens modo in Mesopotamia; sed adhuc tenebatur spe et desiderio redeundi, et ideo audit: [[Exi de terra et de cognatione tua; ]]  non ut corpus extraheret (quod jam fecerat), sed amorem cordis evelleret. RAB. Tertium Stephanus prætermisit, id est, [[et ]][[de domo patris tui: ]]  quod factum est propter nimiam populi peritiam vel imperitiam.</n>


text:
Tunc exiit de terra Chaldæorum, et habitavit in Charan. Et inde, postquam mortuus est pater ejus, transtulit illum in terram istam, in qua nunc vos habitatis.<n>[[Tunc exiit, ]]  etc. RAB. De Ur Chaldæorum Abraham exivit. Ur, etc., usque ad mortuo patre dictum est ei: [[Exi de terra tua, ]]  etc. [[Pater ejus, ]]  etc. ID. Redit ad originem generis Isræl, et amicitiæ divinæ exordium, ut nihil prætermittat in quo blasphemare videatur. [[Vos habitatis. ]]  Dixit vos, non vero nos, quia jam quodammodo apostoli terram reliquerant, et Stephanus, qui jam quasi in morte positus erat</n>


text:
Et non dedit illi hæreditatem in ea, nec passum pedis: sed repromisit dare illi eam in possessionem, et semini ejus post ipsum, cum non haberet filium.


text:
Locutus est autem ei Deus: Quia erit semen ejus accola in terra aliena, et servituti eos subjicient, et male tractabunt eos annis quadringentis:<n>[[Quia erit semen, ]]  etc. BEDA. Non ita intelligendum est, quasi male tractandum, etc., usque ad sive in terra Chanaan, sive in Ægypto. [[Annis quadringentis. ]]  RAB. Sic est jungendum: [[Accola, ]]  etc., usque ad ad distributionem terræ promissionis completus est.</n>


text:
et gentem cui servierint, judicabo ego, dixit Dominus: et post hæc exibunt, et servient mihi in loco isto.<n>[[Judicabo. ]]  ID. Judicium aliquando discretionem significat, ut ibi: [[Judica me, Deus, et discerne causam meam]]  Psal. 42.. Aliquando pœnam, ut: [[Judica illos, Deus]]  Psal. 5..</n>


text:
Et dedit illi testamentum circumcisionis: et sic genuit Isaac, et circumcidit eum die octavo: et Isaac, Jacob: et Jacob, duodecim patriarchas.<n>[[Testamentum circumcisionis. ]]  ID. Fœdus sive signum ideo factum, ut populus Isræl, etc., usque ad signatur vitandam esse jactationem gloriæ in circumcisione spiritali. [[Die octavo. ]]  RAB. Octo diebus mysterium circumcisionis nostræ ostenditur, qui per octavam Novi Testamenti (quæ in resurrectione Domini, et octo beatitudinibus continetur) a vitiis octava die circumcidimur.</n>


text:
Et patriarchæ æmulantes, Joseph vendiderunt in Ægyptum: et erat Deus cum eo,<n>[[Vendiderunt in Ægyptum. ]]  Breviter narrans transit ad finem, non enim primo Ægyptiis, sed Ismælitis negotiatoribus, et Madianitis venditus est, et illi vendiderunt eum in Ægyptum Putiphar sacerdoti.</n>


text:
et eripuit eum ex omnibus tribulationibus ejus, et dedit ei gratiam et sapientiam in conspectu pharaonis regis Ægypti: et constituit eum præpositum super Ægyptum, et super omnem domum suam.


text:
Venit autem fames in universam Ægyptum et Chanaan, et tribulatio magna: et non inveniebant cibos patres nostri.


text:
Mittens autem Joseph, accersivit Jacob patrem suum et omnem cognationem suam, in animabus septuaginta quinque.<n>[[In animabus. ]]  Hoc secundum editionem Septuaginta interpretum dicitur. In Hebræo septuaginta tantum reperiuntur. RAB. Si Jacob et Joseph cum duobus filiis non numerantur, etc., usque ad quam pro Hebraica veritate sermonem suum suspectum facere.</n>


text:
Et descendit Jacob in Ægyptum: et defunctus est ipse, et patres nostri.<n>[[Et descendit. ]]  Secundum situm locorum descensus est de terra promissionis in Ægyptum, et quia libertati successerat servitus, Jacob cum progenie descendisse in Ægyptum dicitur.</n>


text:
Et translati sunt in Sichem, et positi sunt in sepulchro, quod emit Abraham pretio argenti a filiis Hemor filii Sichem.<n>[[Translati. ]]  RAB. Per synecdochen dicuntur translati propter Joseph, cui Jacob, etc., [[usque ad, Ferte ossa mea hinc vobiscum]]  Gen. 50.. BEDA. De solo Joseph Scriptura testatur, quod ossa ejus, etc., usque ad duodecim patriarchæ non sunt sepulti in Arbe, sed in Sichem. [[Et posili sunt, ]]  RAB. Docet Genesis Abraham ab Ephron filio Seor Ethæi, etc., usque ad nec Moysi, nec Domino servire voluerunt. [[In sepulcro, ]]  etc. Hoc de solo Jacob, cujus corpus filii de Ægypto tollentes sepelierunt in spelunca duplici, ubi Abraham cum Sara sepultus est, et Isaac cum Rebecca: et ibi Lia condita est: unde civitas illa vocatur Hebron, id est conjugium, quia patres ibi cum conjugibus sepulti sunt. Duas autem historias confundit, et alteram alteri implicat. Non enim a filiis Emor filiis Sichem emit Abraham, sed Jacob ab illis emit Sichem; ideo sic jungendum est: Translati sunt in Sichem a filiis Emor filii Sichem: quasi diceretur, in Sichem illam quam emit Jacob a filiis Emor filii Sichem. In Genesi legitur Sichem filius fuisse Emor, unde putant quidam duos fuisse Sichem, quorum alter a Luca dicitur pater Emor, alter a Genesi filius. Quidam jungunt principium et finem sermonis, dicentes, a filiis Sichem, et post inferunt, Emor filii, ut hic locus congruat Genesi.</n>


text:
Cum autem appropinquaret tempus promissionis quam confessus erat Deus Abrahæ, crevit populus, et multiplicatus est in Ægypto,


text:
quoadusque surrexit alius rex in Ægypto, qui non sciebat Joseph.<n>[[Rex alius. ]]  Rex iste diabolus est, qui effeminatos diligit, masculos odit.</n>


text:
Hic circumveniens genus nostrum, afflixit patres nostros ut exponerent infantes suos, ne vivificarentur.<n>[[Genus nostrum, ]]  etc. Patres nostros dicit, et, genus nostrum, ne patres blasphemare videatur.</n>


text:
Eodem tempore natus est Moyses, et fuit gratus Deo: qui nutritus est tribus mensibus in domo patris sui.<n>[[Gratus Deo, ]]  etc. Ostendit beatus Stephanus quod Moyses non blasphemaverit.</n>


text:
Et eruditus est Moyses omni sapientia Ægyptiorum, et erat potens in verbis et in operibus suis.<n>[[Moyses. ]]  RAB. Moyses idem valet quod [[aquaticus, ]]  quia de aqua est assumptus, vel [[liniens, ]]  quia inventus est in fiscella, bitumine lita. Moyses typus est Salvatoris, qui, percusso diabolo, genus suum liberavit.</n>


text:
Cum autem impleretur ei quadraginta annorum tempus, ascendit in cor ejus ut visitaret fratres suos filios Israël.


text:
Et cum vidisset quemdam injuriam patientem, vindicavit illum, et fecit ultionem ei qui injuriam sustinebat, percusso Ægyptio.<n>[[Vindicavit illum, ]]  etc. Ostendit illum qui injuriam faciebat non esse de genere suo.</n>


text:
Existimabat autem intelligere fratres, quoniam Deus per manum ipsius daret salutem illis: at illi non intellexerunt.


text:
Sequenti vero die apparuit illis litigantibus: et reconciliabat eos in pace, dicens: Viri, fratres estis: ut quid nocetis alterutrum?<n>[[Apparuit illis. ]]  RAB. Sic Christus post ascensionem apparuit per apostolos, litigantibus Judæis et infidelibus qui resistebant apostolis.</n>


text:
Qui autem injuriam faciebat proximo, repulit eum, dicens: Quis te constituit principem et judicem super nos?<n>[[Quis te constituit, ]]  etc. Quasi respondeat Moyses: Nullus, sed: Solus Deus. Non est potestas nisi a Deo. Hinc tale a Christo responsum quidam acceperat: [[O homo, quis me constituit judicem aut divisorem super vos]]  Luc. 12. [[Quis te constituit, ]]  etc. In contentione sua illos redarguit jam tunc legi et Moysi fuisse contrarios.</n>


text:
Numquid interficere me tu vis, quemadmodum interfecisti heri Ægyptium?<n>[[Nunquid, ]]  etc. Quidam putant illum qui defensus est ex ira rem protulisse.</n>


text:
Fugit autem Moyses in verbo isto: et factus est advena in terra Madian, ubi generavit filios duos.<n>[[Fugit. ]]  Moyses fuit in Madian, id est, Christus in gentes.</n>


text:
Et expletis annis quadraginta, apparuit illi in deserto montis Sina angelus in igne flammæ rubi.<n>[[In igne flammæ, ]]  etc. Ignis in rubo Spiritus sanctus, peccata populi quasi spinæ, quia ardor Spiritus sancti peccata illius populi non consumpsit qui densas nequitiæ spinas beneficiis Dei opposuit. RAB. Ideo forma ignis (quæ non est imitabilis) ostensa est illis, ne aliquam, etc., usque ad quam promptum homini calceamentum tollere.</n>


text:
Moyses autem videns, admiratus est visum. Et accedente illo ut consideraret, facta est ad eum vox Domini, dicens:


text:
Ego sum Deus patrum tuorum, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob. Tremefactus autem Moyses, non audebat considerare.<n>[[Ego sum. Sum, ]]  proprium Dei verbum est, secundum illud: [[Ego sum qui sum, ]]  etc.: [[Qui est, misit me ad vos. ]]  Serpentes non sunt timendi, ubi Deus præsens loquitur.</n>


text:
Dixit autem illi Dominus: Solve calceamentum pedum tuorum: locus enim in quo stas, terra sancta est.<n>[[Solve calceamentum. ]]  Hoc nos admonet, ut stantes in Ecclesia (quæ est sancta terra), mortuis operibus renuntiemus.</n>


text:
Videns vidi afflictionem populi mei qui est in Ægypto, et gemitum eorum audivi, et descendi liberare eos. Et nunc veni, et mittam te in Ægyptum.<n>[[Videns, ]]  etc. RAB. Deus totus est visus, totus est auditus, omnia videt, omnia audit, sed videre et audire dicitur quando miseretur. [[Vidi afflictionem. ]]  ID. Qui licet aliquem tentari permittam, non tamen putandum est quod nesciam.</n>


text:
Hunc Moysen, quem negaverunt, dicentes: Quis te constituit principem et judicem? hunc Deus principem et redemptorem misit, cum manu angeli qui apparuit illi in rubo.<n>[[Quem negaverunt. ]]  Synecdoche. Multi dicuntur negasse, cum unus dixisset, vel forsan quia plures consenserunt uni neganti. [[Principem. ]]  Magna laus, quod princeps et redemptor et eductor populi dicitur.</n>


text:
Hic eduxit illos faciens prodigia et signa in terra Ægypti, et in rubro mari, et in deserto annis quadraginta.


text:
Hic est Moyses, qui dixit filiis Israël: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, tamquam me: ipsum audietis.<n>[[Hic est Moyses. ]]  In eos culpam retorquet, quam ipsi inobedientes et increduli in Moysen refundebant.</n>


text:
Hic est qui fuit in ecclesia in solitudine cum angelo, qui loquebatur ei in monte Sina, et cum patribus nostris: qui accepit verba vitæ dare nobis.<n>[[Verba vitæ. ]]  RAB. Id est, duas tabulas cum Decalogo, et mandata cætera, de quibus dicitur: [[Qui fecerit ea, vivet in eis. ]]</n>


text:
dicentes ad Aaron: Fac nobis deos qui præcedant nos: Moyses enim hic, qui eduxit nos de terra Ægypti, nescimus quid factum sit ei.<n>[[Ad Aaron. ]]  ID. Quasi ad principem. Quasi ignari Divinitatis loquuntur. Deus enim verus non est factus, sed omnia fecit, nec creatura est, sed Creator omnium. [[Fac nobis deos. ]]  ID. Deos dicunt, propter duas columnas, etc., usque ad columna ignis in nocte populum præcedebat.</n>


text:
Et vitulum fecerunt in diebus illis, et obtulerunt hostiam simulacro, et lætabantur in operibus manuum suarum.


text:
Convertit autem Deus, et tradidit eos servire militiæ cæli, sicut scriptum est in libro prophetarum: [Numquid victimas et hostias obtulistis mihi annis quadraginta in deserto, domus Israël?<n>[[Militiæ cœli. ]]  Militia cœli aliquando dicitur exercitus angelorum, sed in hoc loco, sidera militiam cœli nominat, cum protinus addat, [[sidus Dei vestri. In libro, ]]  etc. Quamvis multi sint prophetæ, unus tamen liber dicitur esse, et apud Hebræos unus est liber. [[Nunquid victimas. ]]  RAB. Quamvis necessitate serviendi Deo libarent, mente tamen, etc., usque ad semper corde in Ægyptum sunt reversi. Quæritur quomodo non obtulerint Deo, cum legatur Deo eos quædam obtulisse, non voluntate, sed metu pœnarum? Deus autem non quæ offeruntur, sed voluntatem offerentium accipit.</n>


text:
Et suscepistis tabernaculum Moloch, et sidus dei vestri Rempham, figuras quas fecistis adorare eas: et transferam vos trans Babylonem.]<n>[[Figuras, ]]  etc. RAB. Sidus Dei vestri est Lucifer, cui assignaverunt figuras. Iidem dii in figuris et stellis adorabantur. ID. Quidam sic dicunt sidus Dei vestri, ut ad Deum pertineat verbum, quia non ipsum Dominum, sed ejus sidus susceperunt. [[Et transferam. ]]  Propter hæc sacrilegia trans Babylonem ducemini captivi. Non est putandus primus martyr errasse, qui pro eo quod in propheta scriptum est, Trans Damascum ducti sunt, dixit, trans Babylonem: magis enim intelligentiam quam verbum posuit, quia trans Damascum ducti sunt in Babylonem, sive trans Babylonem.</n>


text:
Tabernaculum testimonii fuit cum patribus nostris in deserto, sicut disposuit illis Deus loquens ad Moysen, ut faceret illud secundum formam quam viderat.<n>[[Tabernaculum. ]]  Quia dicebant eum contra sanctum locum agere, ostendit quod in sanctum locum non est locutus blasphemiam [[Secundum formam. ]]  RAB. Quam ei in Sina ostenderat, quia et secundum formam factum, ostenditur ipsum tabernaculum formam fuisse. ID. Historice cum Jesu dicitur, quia Moyses erat defunctus.</n>


text:
Quod et induxerunt, suscipientes patres nostri cum Jesu in possessionem gentium quas expulit Deus a facie patrum nostrorum, usque in diebus David,


text:
qui invenit gratiam ante Deum, et petiit ut inveniret tabernaculum Deo Jacob.<n>[[Ut inveniret tabernaculum. ]]  Id est verum templum, cujus illud figura, quod loco non mutaretur, id est Ecclesiam quam prævidebat futuram firmam et immutabilem, de qua Apostolus: [[Firmum fundamentum Domini stat]]  II Tim. 2, 9. Et alibi: [[Fundamentum aliud nemo potest ponere præter illud quod positum est, quod est Christus Jesus]]  I Cor. 3..</n>


text:
Sed non Excelsus in manufactis habitat, sicut propheta dicit:<n>[[Sed non Excelsus. ]]  RAB. Ex sententia Salomonis Judæos convincit, etc., usque ad non in solo templo Judæorum eum habitare. [[Sicut per prophetam, ]]  etc. De tabernaculo primo, quod fuit umbra et non veritas, prius dixit, postea testimonium posuit dicentis de tabernaculo quod verius fuit. [[Si introiero in tabernaculum Domini, ]]  etc., ad ultimam sententiam posuit Deum. Ut [[in ore duorum vel trium testium stet omne verbum. ]]</n>


text:
[Cælum mihi sedes est: terra autem scabellum pedum meorum. Quam domum ædificabitis mihi? dicit Dominus: aut quis locus requietionis meæ est?<n>[[Cœlum mihi. ]]  Sic demonstrat se circumdare omnia; unde alibi, cœlum se palmo metiri, et terram pugillo se concludere asserit. [[Terra autem. ]]  Terræ exemplo designat omnem creaturam Creatoris.</n>


text:
Dura cervice, et incircumcisis cordibus et auribus, vos semper Spiritui Sancto resistitis: sicut patres vestri, ita et vos.<n>[[Dura cervice. ]]  RAB. Purgatus a crimine, de quo falsi testes eum arguebant, incipit Judæos arguere, quia qui sine crimine est, dignus est doctoris officio. [[Et incircumcisis, ]]  etc. Ostendit eis circumcisionem, de qua contra gratiam Evangelii gloriabantur, non valere ad salutem, iis qui cogitationem et auditum habebant immundum.</n>


text:
Quem prophetarum non sunt persecuti patres vestri? et occiderunt eos qui prænuntiabant de adventu Justi, cujus vos nunc proditores et homicidæ fuistis:<n>[[Patres vestri. ]]  RAB. Supra [[patres nostri]]  dicebat, persuadendo loquens, nunc increpando, patres illorum tantum vocat, quibus similes sunt in malitia. [[Et occiderunt. ]]  RAB. Tres gradus malitiæ eorum ponit: primus est, quod spiritui resisterent; secundus quod prophetas persecuti sunt; tertius, quod crescente malitia eos occiderunt.</n>


text:
Cum autem esset plenus Spiritu Sancto, intendens in cælum, vidit gloriam Dei, et Jesum stantem a dextris Dei. Et ait: Ecce video cælos apertos, et Filium hominis stantem a dextris Dei.<n>[[Stantem. ]]  Immobiliter, quia non ite rum casurus, vel indicatur habitus auxiliantis, et injurias judicantis, et pro servo pugnantis. [[Video cœlos. ]]  RAB. Migraturus a terra, cœlos vidit apertos, ut qui terrenam vitam pro Christo contempsit, mereatur hæreditatem cœli, et ideo in ipsa passione videt præmium. [[Filium hominis. ]]  Cum Christus sit Filius Dei, maluit tamen appellare Filium hominis, ut confundatur Judæorum infidelitas, qui eum ut purum hominem crucifixerunt, quem Deum credere noluerunt.</n>


text:
Et ejicientes eum extra civitatem, lapidabant: et testes deposuerunt vestimenta sua secus pedes adolescentis qui vocabatur Saulus.<n>[[Et ejicientes. ]]  RAB. In hoc se implere legem glorificabant. Moyses enim de blasphemante dixit: [[Educ eum foras extra castra, et lapidet eum populus]]  Lev. 24..</n>


text:
Et lapidabant Stephanum invocantem, et dicentem: Domine Jesu, suscipe spiritum meum.<n>[[Domine Jesu, suscipe spiritum meum, ]]  in cœlum quod video apertum. Christus dixit Patri: [[Pater, in manus tuas commendo spiritum meum. ]]  Stephanus, quasi servus Domino, [[Domine, ]]  etc. [[Quia nesciunt. ]]  RAB. Multi eorum, occidendo Stephanum, æstimabant se implere legem, quia blasphemum eum credebant. Hoc et Christus prædixerat: [[Veniet, ]]  inquit, [[hora, ut omnis qui interficit vos arbitretur se obsequium præstare Deo]]  Joan. 16..</n>


text:
Facta est autem in illa die persecutio magna in ecclesia quæ erat Jerosolymis, et omnes dispersi sunt per regiones Judææ et Samariæ præter Apostolos.<n>[[In illa die. ]]  RAB. Qua Stephanus occisus est, non quia tunc solum facta, sed quia ab illa die cœpit persecutio magna, occiso uno de principibus Ecclesiæ. [[Ecclesia. ]]  Collectio vel congregatio, sive vocatio. [[Dispersi sunt. ]]  Hoc est quod Dominus præcepit: [[Cum ]][[persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam]]  Matth. 10.. Ejus enim nutu gerebatur: ut occasione tribulationis fieret seminarium Evangelii.</n>


text:
Curaverunt autem Stephanum viri timorati, et fecerunt planctum magnum super eum.<n>[[Curaverunt autem Stephanum viri timorati, ]]  id est, Deum timentes, sive Christiani, qui postea sunt dispersi, sive Judæi timentes Deum etsi nondum Christiani.</n>


text:
Saulus autem devastabat ecclesiam per domos intrans, et trahens viros ac mulieres, tradebat in custodiam.<n>[[Saulus. ]]  RAB. A Saule persecutore qui rex Isræl fuit de tribu Benjamin, de qua et Paulus; etenim juxta antiquorum consuetudinem a majoribus posteri nomina trahunt. [[Devastabat. ]]  ID. Quasi lupus gregem, juxta prophetiam Jacob: [[Benjamin lupus rapax mane comedet prædam, sero dividet spolia]]  Gen. 49.. [[Trahens. ]]  Trahebat, non occidebat, quia fortasse manus ejus custodiebat Dominus, ne sanguine innocentum polluerentur. [[Dispersi. ]]  RAB. Quamvis timore dispersi, tamen stabiles erant in prædicatione Evangelii.</n>


text:
Philippus autem descendens in civitatem Samariæ, prædicabant illis Christum.<n>[[Philippus. ]]  De numero disseminatorum fuit, qui primus Christum prædicavit Samariæ. Diaconus secundus a Stephano. Secundus post ipsum narratur quasi hæres et ejusdem gradus.</n>


text:
Intendebant autem turbæ his quæ a Philippo dicebantur, unanimiter audientes, et videntes signa quæ faciebat.<n>[[Intendebant. ]]  RAB. Credebant audientes verba, et videntes signa. Duæ causæ fidei: Verba prædicationis, et signa virtutum. Ex præsenti capitulo et samaritanæ mulieris historia probatur animos hujus gentis ad credendum promptos fuisse, ait Beda.</n>


text:
Multi enim eorum qui habebant spiritus immundos, clamantes voce magna exibant. Multi autem paralytici et claudi curati sunt.


text:
Vir autem quidam nomine Simon, qui ante fuerat in civitate magus, seducens gentem Samariæ, dicens se esse aliquem magnum:


text:
Attendebant autem eum: propter quod multo tempore magiis suis dementasset eos.<n>[[Magis. ]]  RAB. Magi de singulis philosophantur, de natura mundi, cursu siderum, et motibus. [[Seducens. ]]  Seorsum et a veritate ducens, vel in excessum, sive stuporem et admirationem convertens, per præstigias suas. [[Dementasset. ]]  Dementare est rationalem mentem absentare.</n>


text:
Cum vero credidissent Philippo evangelizanti de regno Dei, in nomine Jesu Christi baptizabantur viri ac mulieres.<n>[[Philippo. ]]  RAB. Dicunt quidam istum Philippum fuisse apostolum, et unum de duodecim, sed non videtur verum secundum seriem hujus libri. [[Jesu Christi. ]]  ID. Cujus erant ignari vel (ut prædictum est) in nomine Jesu Trinitatem prædicavit, et qui tantum unam personam de Trinitate perfecte credit, credulitate aliarum duarum carere non potest.</n>


text:
Tunc Simon et ipse credidit: et cum baptizatus esset, adhærebat Philippo. Videns etiam signa et virtutes maximas fieri, stupens admirabatur.<n>[[Tunc Simon. ]]  ID. Vel credidit Domino, verbis Philippi et virtute, etc., usque ad Ecclesiam fraudulenter ingressi, baptisma furantur.</n>


text:
Cum autem audissent Apostoli qui erant Jerosolymis, quod recepisset Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem.<n>[[Miserunt. ]]  Petrus Joannem sociat sibi, quia virginitas Ecclesiæ grata est, et placet.</n>


text:
nondum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini Jesu.<n>[[In nomine. ]]  Non est sic legendum, [[in nomine Jesu tantum, ]]  ut aliæ personæ excludantur, sed sic: [[tantum baptizati erant, ]]  etc., id est necdum confirmati. [[Jesu. ]]  Tamen ante, in Patrem credeban et in Spiritum sanctum, sicut alii Judæi. Vel, plena fides unius personæ fidem Trinitatis confirmat.</n>


text:
Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum Sanctum.<n>[[Imponebant manus. ]]  BEDA. Philippus, qui Samariæ evangelizabat, unus de septem, etc., usque ad cum tradit Spiritum paracletum baptizatis.</n>


text:
Cum vidisset autem Simon quia per impositionem manus Apostolorum daretur Spiritus Sanctus, obtulit eis pecuniam,


text:
dicens: Date et mihi hanc potestatem, ut cuicumque imposuero manus, accipiat Spiritum Sanctum. Petrus autem dixit ad eum:<n>[[Potestatem. ]]  RAB. Non baptizandi tantum in aqua et prædicandi, sive virtutes faciendi quam habebat Philippus, sed cuicunque imponendi manus, etc.</n>


text:
Pecunia tua tecum sit in perditionem: quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri.<n>[[Pecunia tua. ]]  Non nostra, qui non cupimus, sed [[tua, ]]  quam Spiritui comparas, ut illam pro eo vendas, et illam Spiritu emas. Ideo Spiritum emere volebat, ut aliis vendens eum, plus accipere posset. [[Pecunia. ]]  RAB. Ex hoc exemplum capitur, ut perditorum eleemosyna non recipiatur. Apostoli nolentes pecuniam, dicunt, [[sit tecum, ]]  id est tuam retine, et hoc, in perditionem, ut, pecunia injuste congregata, pœnam æternam luas.</n>


text:
Pœnitentiam itaque age ab hac nequitia tua: et roga Deum, si forte remittatur tibi hæc cogitatio cordis tui.<n>[[Pœnitentiam age. ]]  Pro cupiditate, et pravo sensu quo putasti de Spiritu commercium fieri posse. RAB. Ut omnes videant id quod es. Non quod ignoret Petrus eum pœnitentiam non acturum, sed quia omnibus justum est prædicare, suum facit officium, ut ille sit inexcusabilis. Coram omnibus etiam arguitur ne amplius ab eo fallantur. [[Roga Deum. ]]  Cui patet cor, de quo Propheta: [[Quam bonus Isræl Deus]]  Psal. 72.; quem fallere nemo potest, quia [[Spiritus sanctus disciplinæ effugiet fictum]]  Sap. 1..</n>


text:
Respondens autem Simon, dixit: Precamini vos pro me ad Dominum, ut nihil veniat super me horum quæ dixistis.<n>[[Precamini. ]]  Causa desperationis non audet ipse precari, sed apostolos rogat, ut pro se precentur, nec pro se audet orare, qui non credit se exaudiendum esse. Apostolis etiam ficte loquitur. [[Quæ dixistis. ]]  Non quæ credidi, sed quasi infidelis eis imputat quæ ventura sunt.</n>


text:
Et illi quidem testificati, et locuti verbum Domini, redibant Jerosolymam, et multis regionibus Samaritanorum evangelizabant.


text:
Angelus autem Domini locutus est ad Philippum, dicens: Surge, et vade contra meridianum, ad viam quæ descendit ab Jerusalem in Gazam: hæc est deserta.<n>[[Angelus autem. ]]  Post reditum apostolorum, de Philippo historia texitur. [[Ad viam, ]]  etc. Nam via descendit, et per viam descenditur ex natura loci.</n>


text:
Et surgens abiit. Et ecce vir Æthiops, eunuchus, potens Candacis reginæ Æthiopum, qui erat super omnes gazas ejus, venerat adorare in Jerusalem:<n>[[Æthiops. ]]  Natura et merito. Æthiops enim tenebrosus. Unde: [[Æthiopia præveniet manus ejus Deo]]  Psal. 67.. [[Potens, ]]  etc. BEDA. Regina Æthiopum thesaurarium præmittens, etc., [[usque ad, Audi, filia, et vide et inclina aurem tuam]]  Psal. 44., etc. [[Candacis reginæ. ]]  Mos erat illius regionis a feminis regi, et eas Candaces vocari.</n>


text:
et revertebatur sedens super currum suum, legensque Isaiam prophetam.<n>[[Revertebatur. ]]  Incipiebat reverti legens Isaiam. Ubicunque in Novo Testamento salutis narratur principium, de Isaia sumitur testimonium, qui interpretatur [[salus Domini. ]]</n>


text:
Accurrens autem Philippus, audivit eum legentem Isaiam prophetam, et dixit: Putasne intelligis quæ legis?<n>[[Putasne intelligis, ]]  etc. RAB. Suas invicem linguas agnoscunt, vel per doctrinam eunuchi vel per spiritum Philippi.</n>


text:
Qui ait: Et quomodo possum, si non aliquis ostenderit mihi? Rogavitque Philippum ut ascenderet, et sederet secum.<n>[[Quomodo, ]]  etc. Hic arguit illorum audaciam qui existimant sine doctore Scripturam divinam intelligere.</n>


text:
Locus autem Scripturæ quem legebat, erat hic: [Tamquam ovis ad occisionem ductus est: et sicut agnus coram tondente se, sine voce, sic non aperuit os suum.


text:
In humilitate judicium ejus sublatum est. Generationem ejus quis enarrabit? quoniam tolletur de terra vita ejus.]<n>[[In humilitate. ]]  BEDA. Etenim judex omnium, veritatem judicii non reperit, sed sine ulla sua culpa, seditione Judæorum, et voce Pilati, damnatus est. [[Humilitate. ]]  RAB. Passione qua [[humiliavit se factus obediens usque ad mortem]]  Philip. 2.. [[Tolletur. ]]  Secundus homo de cœlo cœlestis, sanctitate segregatus a terrenis, vel, de vita in mortem transibit.</n>


text:
Respondens autem eunuchus Philippo, dixit: Obsecro te, de quo propheta dicit hoc? de se, an de alio aliquo?


text:
Aperiens autem Philippus os suum, et incipiens a Scriptura ista, evangelizavit illi Jesum.<n>[[Aperuit. ]]  RAB. Thesaurum scientiæ aperuit. Vel aperuit os, ut Spiritus loquatur in eo, secundum illud: [[Dilata os tuum, et implebo illud]]  Psal. 80.. Mystice, os Ecclesiæ Philippus aperuit, ut ex hoc Gentibus is prædicetur quem prius nesciebant. [[Evangelizavit. ]]  Solvit quæstionem illius interrogantis: [[De quo propheta dixit? ]]  Demonstrat autem quod de Jesu prophetatum est.</n>


text:
Et dum irent per viam, venerunt ad quamdam aquam: et ait eunuchus: Ecce aqua: quid prohibet me baptizari?<n>[[Ad quamdam aquam. ]]  Ad hoc enim prædicatio duxerat, ut aqua indigeret, quæ de baptismo in via audierat.</n>


text:
Dixit autem Philippus: Si credis ex toto corde, licet. Et respondens ait: Credo Filium Dei esse Jesum Christum.<n>[[Si credis. ]]  RAB. Non ignorabat ejus fidem, sed volebat manifestam confessionem, ut baptizaturis et baptizandis daretur exemplum interrogandi et confitendi.</n>


text:
Cum autem ascendissent de aqua, Spiritus Domini rapuit Philippum, et amplius non vidit eum eunuchus. Ibat autem per viam suam gaudens.<n>[[Spiritus Domini. ]]  RAB. Vel Spiritus irruit in eum fortiter, sicut et in apostolos, etc., usque ad in quos Spiritus descenderat?</n>


text:
Philippus autem inventus est in Azoto, et pertransiens evangelizabat civitatibus cunctis, donec veniret Cæsaream.<n>[[Inventus est. ]]  Ab hominibus qui in raptu non inveniebatur, quia ambulavit in solitudine, vel nimia velocitate. [[Cæsaream. ]]  BEDA. Cæsaream Palæstinæ dicit ubi infra domum habuisse describitur, quæ usque hodie demonstratur, necnon et cubiculum filiarum quatuor ejus prophetantium virginum.</n><pb/>


text:
Saulus autem adhuc spirans minarum et cædis in discipulos Domini, accessit ad principem sacerdotum,<n>[[Saulus autem. ]]  Redit ad hoc quod supra dixerat: [[Saulus adhuc devastabat Ecclesiam. Minarum, ]]  etc. Minis terrens cæde afficiebat præsentes: dubitatur utrum occideret seu flagellaret, vel utrumque faceret. [[Spirans. ]]  Spirat in modum ignis, non ab alio incitatus ipse alios accendebat.</n>


text:
et petiit ab eo epistolas in Damascum ad synagogas: ut si quos invenisset hujus viæ viros ac mulieres, vinctos perduceret in Jerusalem.


text:
Et cadens in terram audivit vocem dicentem sibi: Saule, Saule, quid me persequeris?<n>[[Et cadens. ]]  Territus ad terram refugit, vel quasi adorans in faciem cadit. [[Quid me, ]]  etc. BEDA. Non ait: Cur persequeris etc., [[usque ad, Quandiu uni ex minimis istis fecistis, mihi fecistis]]  Matth. 25..</n>


text:
Qui dixit: Quis es, domine? Et ille: Ego sum Jesus, quem tu persequeris: durum est tibi contra stimulum calcitrare.<n>[[Ego sum Jesus. ]]  Non Deum vel Dei Filium se vocat, sed humilitatis meæ, inquit, infirma suscipe, et superbiæ tuæ squamas depone.</n>


text:
Et Dominus ad eum: Surge, et ingredere civitatem, et ibi dicetur tibi quid te oporteat facere. Viri autem illi qui comitabantur cum eo, stabant stupefacti, audientes quidem vocem, neminem autem videntes.<n>[[Surge. ]]  Impiger operare ut bos, et esto doctor Ecclesiæ. In lege scriptum est: [[Non alligabis os bovi trituranti]]  I Cor. 9.. [[Ingredere. ]]  RAB. Ingressurus civitatem terretur, ne sanctis tristitiam inferat; dehinc Dominus jubetur ingredi, ut fidem discat quam impugnaverat. [[Et dicetur. ]]  Exemplum discendi datur, et superbia increpatur, ut nullus alium indignum existimet a quo doceatur quod ignorat.</n>


text:
Surrexit autem Saulus de terra, apertisque oculis nihil videbat. Ad manus autem illum trahentes, introduxerunt Damascum.<n>[[Apertis oculis. ]]  RAB. Ostenditur ei in corpore quod prius patiebatur in anima. Sicut enim apertus oculus sine visu, sic lex inutilis sine fide Christi. BEDA. Oculis non posset rursus bene videre, nisi prius excæcatus, et propriam sapientiam, quæ turbatur, excludens, fidei se committeret.</n>


text:
Et erat ibi tribus diebus non videns, et non manducavit, neque bibit.<n>[[Et erat. ]]  RAB. Hic datur forma pœnitentibus, ut ex triduo incipiant, hoc etiam triduo catechumenorum gradus dedicatur. [[Tribus diebus. ]]  Apparet quod per triduum cæcatus lucem gratiæ exspectabat, non torpens otio, sed illustratus a Deo cœlestia rimabatur. Credibile est quod etiam eo tempore dispensationem Evangelii edoctus sit. [[Non videns. ]]  Quia non credebat Deum tertia die resurgendo mortem vicisse, suo exemplo instruitur, qui tenebras tridui luce reversa mutavit. [[Non manducavit. ]]  RAB. Hoc animæ suæ acciderat, quæ cibum interiorem non habuerat et potum. Ex inedia autem corporis et siti ostenditur animam indigentem satiari oportere.</n>


text:
Erat autem quidam discipulus Damasci, nomine Ananias: et dixit ad illum in visu Dominus: Anania. At ille ait: Ecce ego, Domine.<n>[[Anania. ]]  ID. Indicium familiaritatis aliquem vocari suo nomine.</n>


text:
Et Dominus ad eum: Surge, et vade in vicum qui vocatur Rectus: et quære in domo Judæ Saulum nomine Tarsensem: ecce enim orat.<n>[[In vicum. ]]  ID. Vici dicuntur agri, aut civitatibus, aut sibi intrinsecus in civitate proximi.</n>


text:
Respondit autem Ananias: Domine, audivi a multis de viro hoc, quanta mala fecerit sanctis tuis in Jerusalem:


text:
Dixit autem ad eum Dominus: Vade, quoniam vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum coram gentibus, et regibus, et filiis Israël.<n>[[Vade, ]]  etc. Non est timendus quasi persecutor, sed amplexandus ut frater: quia mala quæ sanctis intulit, paratus est sustinere.</n>


text:
Et abiit Ananias, et introivit in domum: et imponens ei manus, dixit: Saule frater, Dominus misit me Jesus, qui apparuit tibi in via qua veniebas, ut videas, et implearis Spiritu Sancto.<n>[[Introivit. ]]  Impleta est prophetia Isaiæ dicentis: [[Habitabit lupus cum agno, ]]  id est, Saulus cum Anania.</n>


text:
Et confestim ceciderunt ab oculis ejus tamquam squamæ, et visum recepit: et surgens baptizatus est.<n>[[Ceciderunt, ]]  etc. BEDA. Serpentis corpus squamis tegitur, etc., usque ad quod lumen recepit in mente. RAB. Quod cadunt squamæ, similitudo est interioris visionis renovatæ de legis velamine.</n>


text:
Et cum accepisset cibum, confortatus est. Fuit autem cum discipulis qui erant Damasci per dies aliquot.


text:
Et continuo in synagogis prædicabat Jesum, quoniam hic est Filius Dei.<n>[[Et continuo. ]]  Implet sermonem Domini dicentis: [[Qui vult venire post me, abneget semetipsum]]  Luc. 9., etc.</n>


text:
Stupebant autem omnes qui audiebant, et dicebant: Nonne hic est qui expugnabat in Jerusalem eos qui invocabant nomen istud: et huc ad hoc venit, ut vinctos illos duceret ad principes sacerdotum?<n>[[Nonne. ]]  RAB. Exemplum dat non erubescendi, ubi potest veritas mutare sententias suas.</n>


text:
Saulus autem multo magis convalescebat, et confundebat Judæos qui habitabant Damasci, affirmans quoniam hic est Christus.


text:
Notæ autem factæ sunt Saulo insidiæ eorum. Custodiebant autem et portas die ac nocte, ut eum interficerent.<n>[[Custodiebant. ]]  Non Judæi, sed cives cum rege suo Aretha, ut ipse scribit ad Galatas. Judæis enim concordabant Gentiles in persecutione Christianorum.</n>


text:
Cum autem venisset in Jerusalem, tentabat se jungere discipulis, et omnes timebant eum, non credentes quod esset discipulus.<n>[[Cum autem venisset. ]]  Non quam cito baptizatus est: venit in Jerusalem ad apostolos, sed (sicut Galatis scribit) primo abiit in Arabiam, et inde reversus est Damascum; deinde post annos tres venit Jerusalem videre Petrum, etc. Deinde, ut Lucas testatur, venit in partes Syriæ et Ciliciæ.</n>


text:
Barnabas autem apprehensum illum duxit ad Apostolos: et narravit illis quomodo in via vidisset Dominum, et quia locutus est ei, et quomodo in Damasco fiducialiter egerit in nomine Jesu.<n>[[Barnabas. ]]  BEDA. Hic fuit Cyprius genere, Levites, qui pretium agri ad pedes apostolorum supra memoratur attulisse.</n>


text:
Loquebatur quoque gentibus, et disputabat cum Græcis: illi autem quærebant occidere eum.<n>[[Cum Græcis. ]]  Græci Judæi dicuntur, quod inter Græcos dispersione sunt nati.</n>


text:
Quod cum cognovissent fratres, deduxerunt eum Cæsaream, et dimiserunt Tarsum.<n>[[Cæsaream. ]]  Cæsarea Philippi civitas est Syriæ. Tharsus civitas est Ciliciæ.</n>


text:
Ecclesia quidem per totam Judæam, et Galilæam, et Samariam habebat pacem, et ædificabatur ambulans in timore Domini, et consolatione Sancti Spiritus replebatur.<n>[[Ecclesia. ]]  Talia, ut supra dictum est, in fine narrationum, et principio interseruntur sæpe, ad laudem apostolorum et ecclesiasticæ fidei. [[Et consolatione. ]]  Consolatio in labore datur, unde patet quod Ecclesia tentabatur.</n>


text:
Invenit autem ibi hominem quemdam, nomine Æneam, ab annis octo jacentem in grabato, qui erat paralyticus.<n>[[Nomine Æneam. ]]  RAB. Æneas signat genus humanum languens, etc., usque ad qui infirmatur voluptate carnis, et delectatione sæculi.</n>


text:
Et ait illi Petrus: Ænea, sanat te Dominus Jesus Christus: surge, et sterne tibi. Et continuo surrexit.<n>[[Surge. ]]  Quem de paralysi curaverat, surgere et sternere sibi præcepit, insinuans ut qui fidem in corde perceperat, non solum torporem discutiat, sed etiam opera paret in quibus quiescat.</n>


text:
Et viderunt eum omnes qui habitabant Lyddæ et Saronæ: qui conversi sunt ad Dominum.<n>[[Lyddæ et Saronæ. ]]  Duæ civitates fuerunt conversæ ad Deum, ideo enim fiebant virtutes in eis.</n>


text:
In Joppe autem fuit quædam discipula, nomine Tabitha, quæ interpretata dicitur Dorcas. Hæc erat plena operibus bonis et eleemosynis quas faciebat.<n>[[Nomine Tabitha. ]]  RAB. Tabitha de Hebræo in Latinum [[Dorcas]]  transfertur, vel [[Damula, ]]  ut in quisbusdam exemplaribus invenitur. [[Dorcas. ]]  Allegorice: Dorcas est damula vel caprea: significat autem animam studio virtutis sublimem, sed hominum opinione contemptibilem. Interpretationem autem nominis Lucas ponens, mysterium inesse significat. Hæc animalia morantia in montibus, acute vident: unde ab acumine visus dorcades Græce vocantur. Sic meritis operum excelsi superius intendunt, et sibi circumspecte invigilant, simpliciter vivunt discreto gradu operis, quasi fissa ungula incedunt, verbum Dei assidua meditatione ruminant.</n>


text:
Factum est autem in diebus illis ut infirmata moreretur. Quam cum lavissent, posuerunt eam in cœnaculo.


text:
Cum autem prope esset Lydda ad Joppen, discipuli, audientes quia Petrus esset in ea, miserunt duos viros ad eum, rogantes: Ne pigriteris venire ad nos.


text:
Exsurgens autem Petrus, venit cum illis. Et cum advenisset, duxerunt illum in cœnaculum: et circumsteterunt illum omnes viduæ flentes, et ostendentes ei tunicas et vestes quas faciebat illis Dorcas.<n>[[In cœnaculo. ]]  RAB. In loco superiori ponitur, vel propter altitudinem meriti, vel propter sublimitatem miraculi, quod faciendum erat de ea.</n>


text:
Ejectis autem omnibus foras, Petrus ponens genua oravit: et conversus ad corpus, dixit: Tabitha, surge. At illa aperuit oculos suos: et viso Petro, resedit.<n>[[Ejectis. ]]  ID. Juxta exemplum Christi filiam archisynagogi principis resuscitantis hoc factum est, ad vitandam elationem, vel ne indigni signum viderent. [[Aperuit. ]]  BEDA. Rectus est ordo resurgentium, ut prius oculos mentis aperiat, postea agnita voce Petri resedeat, lumen suæ circumspectionis amissum recipiat, ut ad doctrinam eorum qui adjuvant, vivat. [[Aperuit oculos. ]]  Isti sunt tres gradus resuscitationis.</n>


text:
Dans autem illi manum, erexit eam. Et cum vocasset sanctos et viduas, assignavit eam vivam.<n>[[Dans autem. ]]  Contacta manu Petri Tabitha resurgit, quia anima languens in peccatis, nullo melius ordine quam sanctorum exemplis convalescit.</n>


text:
Vir autem quidam erat in Cæsarea, nomine Cornelius, centurio cohortis quæ dicitur Italica,<n>[[Vir autem, ]]  etc. RAB. Merito perfectionis et opere virili hic centurio dicitur vir, secundum illud: [[Vir erat in terra Hus, nomine Job. ]][[Cornelius. ]]  BEDA. Non virtutibus ad fidem, sed fide pertingebat ad virtutes. GREG. Cornelius, cujus eleemosynæ ante baptismum angelo testante, etc., usque ad in fide vero solidatur per opera.</n>


text:
religiosus, ac timens Deum cum omni domo sua, faciens eleemosynas multas plebi, et deprecans Deum semper.<n>[[Religiosus, ]]  etc. RAB. Hæc omnia bono naturæ, etc., usque ad sine virili semine, id est, doctrina magistri concepisse credatur.</n>


text:
Is vidit in visu manifeste, quasi hora diei nona, angelum Dei introëuntem ad se, et dicentem sibi: Corneli.<n>[[Is vidit. ]]  RAB. Non in nocte, non in somnis, quia Gentiles grosso sensu, etc., usque ad sicut prius in Petri et Joannis exemplo ostensum fuit. [[Angelum Dei. ]]  ID. Non Satanæ. In hoc excusantur apostoli gentibus prædicantes et eas baptizantes: quomodo enim zelaretur ab homine quod manifestabatur ab angelo? [[Intrœuntem, ]]  ad se forsitan, vocantem cum, et datur excusandi occasio Petro Judæis contra eum disceptantibus et dicentibus: [[Cur introisti ad viros præputium habentes]]  Act. 11., etc. [[Corneli. ]]  Familiaritas ostenditur, qua nomen gentilis hominis notitiæ angelorum est insertum.</n>


text:
At ille intuens eum, timore correptus, dixit: Quid est, domine? Dixit autem illi: Orationes tuæ et eleemosynæ tuæ ascenderunt in memoriam in conspectu Dei.


text:
Et nunc mitte viros in Joppen, et accersi Simonem quemdam, qui cognominatur Petrus:<n>[[Et nunc mitte viros, ]]  etc. RAB. Hic incipit retributio, ut qui misericors est misereatur tui Deus, quia: [[Beati misericordes, quoniam misericordiam, ]]  etc. Matth. 5.. [[Joppen. ]]  ID. Civitas est terræ promissionis mari Tyrrheno proxima, et in ipsius orientali littore sita, in quam Jonas descendens intravit navem, ut fugeret.</n>


text:
hic hospitatur apud Simonem quemdam coriarium, cujus est domus juxta mare: hic dicet tibi quid te oporteat facere.<n>[[Hospitatur, ]]  etc. Hospitatur Petrus in domo Simonis, id est, obedientis, qui est coriarius, quia doctor Ecclesiæ ibi libenter habitat, ubi sunt obedientes, qui castigant corpus et servituti subjiciunt, transgressi fluctus sæculi libertate mentis. Constantia enim fidei fluxam gloriam mundi et terrores contemnunt.</n>


text:
Et cum discessisset angelus qui loquebatur illi, vocavit duos domesticos suos, et militem metuentem Dominum ex his qui illi parebant.<n>[[Et cum discessisset. ]]  RAB. Non ait, cum evigilasset Cornelius, quia ei nec per somnium, nec in exstasi, sed manifeste angelus visus est. [[Militem. ]]  ID. Non dicit domesticos metuentes Dominum, quia in principio dixerat eum religiosum fuisse, timentem Dominum cum omni domo sua.</n>


text:
Postera autem die, iter illis facientibus, et appropinquantibus civitati, ascendit Petrus in superiora ut oraret circa horam sextam.<n>[[Appropinquantibus, ]]  etc. Alia littera: [[Apparentibus illis, ]]  scilicet qui a Cornelio missi sunt, id est, ita propinquantibus, ut videri possent a domo Simonis coriarii. RAB. Pro, [[in superiora, ]]  alia littera habet, [[in cœnaculum, ]]  et bene: quia gentilis populus est quasi superior domus: Synagoga vero est infra, quia mundo immersa. Dicens [[in superiora, ]]  significavit Ecclesiam, relicta cupiditate terrenorum, conversationem in cœlis habituram. Sexta hora Petrus inter preces esurit, salutem utique mundi, quem Jesus sexta ætate sæculi quærere et salvare venit: quod indicavit cum eadem hora super puteum Samariæ sedit.</n>


text:
Et cum esuriret, voluit gustare. Parantibus autem illis, cecidit super eum mentis excessus:<n>[[Cum esuriret. ]]  RAB. Salutem gentium compatiendo esurit, quæ nunc in visione ostenditur, quæ ideo sexta hora est visa, quia sexta ætate sæculi est facta.</n>


text:
et vidit cælum apertum, et descendens vas quoddam, velut linteum magnum, quatuor initiis submitti de cælo in terram,<n>[[Cœlum apertum. ]]  BEDA. Apertio cœli revelatio est sacramentorum cœlestium proxime futura gentibus. Designat autem in hoc cœlos gentibus esse apertos, et introitum esse pandendum. [[Vas quoddam. ]]  ID. Vas illud designat Ecclesiam, etc., usque ad per quos Ecclesia cœlesti dono imbuta sublimatur. [[Linteum. ]]  Pro Ecclesia, pro candore sanctitatis, et mortificatione carnis. [[De cœlo in terram. ]]  RAB. Inde monemur, ut ubi caput nostrum est et radix (cujus rami sumus) illuc penetret anchora spei nostræ.</n>


text:
in quo erant omnia quadrupedia, et serpentia terræ, et volatilia cæli.<n>[[Omnia quadrupedia. ]]  Omnes gentes credituræ et in unitatem corporis Christi assumendæ, ut omnes efficiantur membra ejus.</n>


text:
Et facta est vox ad eum: Surge, Petre: occide, et manduca.<n>[[Occide. ]]  Munda, mortifica, et macta, ut hostias Deo facias, ut eruti de vetustate in novitatem transeant.</n>


text:
Ait autem Petrus: Absit Domine, quia numquam manducavi omne commune et immundum.<n>[[Mundacavi, ]]  etc. BEDA. Qui manducat cibum foris positum in suum trajicit corpus. Præcepit ergo gentes per incredulitatem, foris positas, societati Ecclesiæ (quam Petrus significat) inseri. ID. Gentiles Petrus immundos putabat, etc., usque ad sed in sola Dei dilectione constringat.</n>


text:
Et dum intra se hæsitaret Petrus quidnam esset visio quam vidisset, ecce viri qui missi erant a Cornelio, inquirentes domum Simonis astiterunt ad januam.


text:
Descendens autem Petrus ad viros, dixit: Ecce ego sum, quem quæritis: quæ causa est, propter quam venistis?<n>[[Descendens. ]]  BEDA. Descendere de tecto, et ad prædicandum ire jubetur, etc., [[usque ad, Sanctorum vero conversatio est in cœlis]]  Philipp. 3.. [[Ecce ego, ]]  etc. Ostendit se scire adventum illorum, humilitatis etiam dans exemplum, dimittens circuitum verborum. [[Quæ causa est, ]]  etc. Spiritus adesse milites dixit, et qua de causa venerant tacuit, quia ad conservandam humilitatem aliquando prophetiæ spiritus ex parte animum tangit, et ex parte non tangit.</n>


text:
Qui dixerunt: Cornelius centurio, vir justus et timens Deum, et testimonium habens ab universa gente Judæorum, responsum accepit ab angelo sancto accersire te in domum suam, et audire verba abs te.<n>[[Responsum accepit. ]]  Eleemosynis et orationibus ejus per angelum respondit Dominus. [[In domum. ]]  Per hoc suadent quia angelus jussit introire in domum ejus, quamvis gentilis esset.</n>


text:
Introducens ergo eos, recepit hospitio. Sequenti autem die, surgens profectus est cum illis, et quidam ex fratribus ab Joppe comitati sunt eum.<n>[[Introducens, ]]  etc. Hic incipit communio apostolorum cum gentibus, quia descenderat ad eos, qui audierant ab angelo præceptum ut intrarent in domum gentilis, ideo gentiles hospitio recepit.</n>


text:
Altera autem die introivit Cæsaream. Cornelius vero exspectabat illos, convocatis cognatis suis et necessariis amicis.<n>[[Convocatis cognatis, ]]  etc. Duplex causa convocationis; proximitas cognationis, et amicitia.</n>


text:
Et factum est cum introisset Petrus, obvius venit ei Cornelius, et procidens ad pedes ejus adoravit.


text:
Et loquens cum illo intravit, et invenit multos qui convenerant:<n>[[Et loquens, ]]  etc. BEDA. Communionem æqualitatis meruit sanctitas actionis, sicut in Ananiæ et Sapphiræ culpa zelus ultionis ejus aperuit potestatis.</n>


text:
dixitque ad illos: Vos scitis quomodo abominatum sit viro Judæo conjungi aut accedere ad alienigenam: sed mihi ostendit Deus neminem communem aut immundum dicere hominem.


text:
Et Cornelius ait: A nudiusquarta die usque ad hanc horam, orans eram hora nona in domo mea, et ecce vir stetit ante me in veste candida, et ait:<n>[[Et ecce vir, ]]  etc. Non dicit angelum, adeo alienus erat a fastu, et inquit: [[Corneli, exaudita est oratio tua, et eleemosynæ tuæ in memoria habitæ sunt coram Deo. ]][[In conspectu Dei. ]]  RAB. In Græco, [[In conspectu Dei adsumus. ]]  Hoc recte dicitur ab eo qui Deo promptus erat obtemperare, credens eum ubique præsentem esse.</n>


text:
Mitte ergo in Joppen, et accersi Simonem qui cognominatur Petrus: hic hospitatur in domo Simonis coriarii juxta mare.


text:
Confestim ergo misi ad te: et tu benefecisti veniendo. Nunc ergo omnes nos in conspectu tuo adsumus audire omnia quæcumque tibi præcepta sunt a Domino.


text:
Aperiens autem Petrus os suum, dixit: In veritate comperi quia non est personarum acceptor Deus;<n>[[Non est personarum acceptor, ]]  etc. BEDA. Patet Deum non esse personarum acceptorem, etc., usque ad sed omnes credentes acciperent.</n>


text:
Vos scitis quod factum est verbum per universam Judæam: incipiens enim a Galilæa post baptismum quod prædicavit Joannes,<n>[[Vos scitis, ]]  etc. RAB. Sic legendum: Scitis Jesum ut prædicavit Joannes: Jesum a Nazareth, quomodo unxit eum, etc. Vel: hoc prædicavit Joannes, quod unxit eum, non quidem terreno more, sed spiritu et virtute signorum.</n>


text:
Jesum a Nazareth: quomodo unxit eum Deus Spiritu Sancto, et virtute, qui pertransiit benefaciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo.<n>[[Qui pertransiit, ]]  etc. In Græco additur, [[per quadraginta dies, ]]  non quod quotidie cum illo manducarent et biberent, nam esset contrarium Joanni, qui octo dies interponit quibus eis visus non est, ut tertio manifestaretur, et totidem diebus jejunavit ante mortem, cibo indigens, quod manducavit post resurrectionem jam cibo non indigens. Jejunavit ante mortem, ut nos abstineremus a desideriis hujus sæculi. Manducavit, docens per hoc quod nobiscum est usque ad consummationem sæculi. Jejunium est in certamine, quia qui in agone est, ab omnibus se abstinet. Cibus est in spe pacis, quæ perfecta erit, cum mortale hoc induerit immortalitatem. Nos autem cum viam Domini carpimus, a vanitate sæculi jejunamus, et futura repromissione reficimur. RAB. Per quadraginta dies, non assidue, sed quibusdam vicibus in illo quadragenario dierum numero factis.</n>


text:
Et nos testes sumus omnium quæ fecit in regione Judæorum, et Jerusalem, quem occiderunt suspendentes in ligno.


text:
non omni populo, sed testibus præordinatis a Deo: nobis, qui manducavimus et bibimus cum illo postquam resurrexit a mortuis.<n>[[Et bibimus. ]]  BEDA. Hic exponit Petrus quod in Evangelio tacetur, post resurrectionem se bibisse cum Christo, nisi forte illic credamus indicatum, ubi ait: [[Donec illud bibam vobiscum in regno Patris mei]]  Matth. 26..</n>


text:
Et præcepit nobis prædicare populo, et testificari, quia ipse est qui constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum.


text:
Huic omnes prophetæ testimonium perhibent remissionem peccatorum accipere per nomen ejus omnes qui credunt in eum.


text:
Et obstupuerunt ex circumcisione fideles qui venerant cum Petro, quia et in nationes gratia Spiritus Sancti effusa est.<n>[[Spiritus. ]]  Spiritus, domum Dei est, inquantum eis datur qui per eum diligunt Deum; apud se autem Deus est, etiamsi nulli datur, Patri et Filio coæternus. Nec, quia illi dant, et ipse datur, minor est illis. Ita enim datur sicut donum Dei, ut seipsum det sicut Deus: [[Spiritus enim ubi vult spirat]]  Joan. 3..</n>


text:
Tunc respondit Petrus: Numquid aquam quis prohibere potest ut non baptizentur hi qui Spiritum Sanctum acceperunt sicut et nos?<n>[[Nunquid aquam, ]]  etc. Quasi Deus quod majus est, prius dedit, et ordinem præposteravit, nunquid quod minus est, potest prohibere Vos venistis ad hoc ut testes sitis, ergo judicate.</n>


text:
Et jussit eos baptizari in nomine Domini Jesu Christi. Tunc rogaverunt eum ut maneret apud eos aliquot diebus.<n>[[In nomine Christi. ]]  Cum sit regula Ecclesiæ, baptismum tradi in nomine Trinitatis. Lucas tamen testatur in nomine Jesu Christi illum dari. Quod Ambrosius solvens, dicit per unitatem nominis mysterium plenum fieri, quia qui Christum dicit, et Patrem a quo Filius, et Spiritum sanctum etiam designat: qui etiam Patrem dicit, et Filium et Spiritum paritet ostendit: et qui Spiritum nominat, Patrem a quo procedit Spiritus, et Filium, cujus etiam Spiritus est, nuncupat. Unde, ut rationi copuletur auctoritas, etiam in Spiritu baptizatur, secundum illud: [[Vos autem baptizabimini in Spiritu sancto]]  Act. 11., et Apostolus: [[In uno Spiritu baptizati sumus]]  I Cor. 12..</n><pb/>


text:
Ego eram in civitate Joppe orans, et vidi in excessu mentis visionem, descendens vas quoddam velut linteum magnum quatuor initiis summitti de cælo, et venit usque ad me.


text:
In quod intuens considerabam, et vidi quadrupedia terræ, et bestias, et reptilia, et volatilia cæli.<n>[[Quadrupedia terræ, ]]  etc. RAB. Miror quosdam hoc interpretari super escis, etc., usque ad mysterium hujus visionis exposuit.</n>


text:
Dixit autem Spiritus mihi ut irem cum illis, nihil hæsitans. Venerunt autem mecum et sex fratres isti, et ingressi sumus in domum viri.


text:
Narravit autem nobis quomodo vidisset angelum in domo sua, stantem et dicentem sibi: Mitte in Joppen, et accersi Simonem qui cognominatur Petrus,


text:
Recordatus sum autem verbi Domini, sicut dicebat: Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu Sancto.


text:
Si ergo eamdem gratiam dedit illis Deus, sicut et nobis qui credidimus in Dominum Jesum Christum: ego quis eram, qui possem prohibere Deum?


text:
His auditis, tacuerunt: et glorificaverunt Deum, dicentes: Ergo et gentibus pœnitentiam dedit Deus ad vitam.<n>[[Ergo et gentibus, ]]  etc. Hoc est quod in Job legitur: Ab Aquilone aurum veniet, et ad Deum formidolosa laudatio, quia prius frigido gentium in pectore splendor fidei exortus est, et pro eadem inopinata fide, Judæa Deum tremendo glorificat.</n>


text:
Et illi quidem qui dispersi fuerant a tribulatione quæ facta fuerat sub Stephano, perambulaverunt usque Phœnicen, et Cyprum, et Antiochiam, nemini loquentes verbum, nisi solis Judæis.<n>[[Et illi quidem, ]]  etc. Revertitur ad id quod dixerat: igitur qui [[dispersi erant, pertransibant evangelizantes verbum. ]]  Interserta est autem narratio de Philippo, Petro, Joanne, Paulo.</n>


text:
Erant autem quidam ex eis viri Cyprii et Cyrenæi, qui cum introissent Antiochiam, loquebantur et ad Græcos, annuntiantes Dominum Jesum.<n>[[Erant autem quidam. ]]  RAB. Non de illis qui fuerant dispersi ab Jerusalem, sed, etc., usque ad inter Græcos conversati sunt in dispersione.</n>


text:
Et erat manus Domini cum eis: multusque numerus credentium conversus est ad Dominum.<n>[[Multusque numerus. ]]  BEDA. Jam post revelationem evangelicæ syndonis (in qua sancta animalia superna spe quiescerent) cœpit Ecclesia crescere, cum per exteras provincias, insulas et civitates non solum Judæis, sed etiam gentibus Evangelium prædicatur.</n>


text:
Pervenit autem sermo ad aures ecclesiæ quæ erat Jerosolymis super istis: et miserunt Barnabam usque ad Antiochiam.<n>[[Et miserunt Barnabam. ]]  RAB. Barnabas virilis in bonitate. Barnabas sæpe in hoc libro laudatur, ne ob indignitatem meriti apostolatu caruisse credatur, qui postea ab apostolis gentium apostolus est ordinatus.</n>


text:
Qui cum pervenisset, et vidisset gratiam Dei, gavisus est: et hortabatur omnes in proposito cordis permanere in Domino:<n>[[Et hortabatur, ]]  etc. Nihil mutavit vel addidit, sed perseverantiam docuit, quia vera et plena fides erat in eis.</n>


text:
Profectus est autem Barnabas Tarsum, ut quæreret Saulum: quem cum invenisset, perduxit Antiochiam.<n>[[Tarsum. ]]  Dictum est enim superius quod fratres deduxerunt eum nocte Cæsaræam et dimiserunt Tarsum. [[Ut quæreret Saulum. ]]  Ecce bonitas Barnabæ, qui non solus præsumit docere plebem, sed apostolatus quærit consortem.</n>


text:
Et annum totum conversati sunt ibi in ecclesia: et docuerunt turbam multam, ita ut cognominarentur primum Antiochiæ discipuli, christiani.<n>[[Discipuli, Christiani. In his, ]]  etc. Videntur discipuli in hoc non servasse mandatum Dei dicentis: [[Nolite solliciti esse de crastino]]  Matth. 6.. Sed constat non hoc eum improbare, si quis humano more ista procuret, sed non pro eis Deo militet, ut in opere suo non regnum Dei, sed temporalia intueatur. Ad hanc ergo regulam hoc præceptum redigitur, ut in horum provisione regnum Dei attendamus: sed in militia Dei ista non cogitemus. [[Prophetæ. ]]  RAB. De quibus dictum est: [[Et prophetabunt filii vestri]]  Jœl. 2.. Laus est Antiochiæ quo multi perfecti conveniebant.</n>


text:
et surgens unus ex eis nomine Agabus, significabat per spiritum famem magnam futuram in universo orbe terrarum, quæ facta est sub Claudio.


text:
Discipuli autem, prout quis habebat, proposuerunt singuli in ministerium mittere habitantibus in Judæa fratribus:


text:
Quem cum apprehendisset, misit in carcerem, tradens quatuor quaternionibus militum custodiendum, volens post Pascha producere eum populo.<n>[[Quatuor quaternionibus. ]]  Quaternio dicitur princeps quatuor militum. Sicut enim centurio centum, ita quaternio quatuor sub se milites habet. [[Volens, ]]  etc. RAB. Amplior enim gratia esset, si ipsi eum occiderent Judæi, quia princeps erat, non ipse Herodes, sicut et Jacobus.</n>


text:
Et Petrus quidem servabatur in carcere. Oratio autem fiebant sine intermissione ab ecclesia ad Deum pro eo.


text:
Cum autem producturus eum esset Herodes, in ipsa nocte erat Petrus dormiens inter duos milites, vinctus catenis duabus: et custodes ante ostium custodiebant carcerem.<n>[[Milites, vinctus, ]]  etc. RAB. Quatuor difficultates cumulant custodiam: milites, catenæ carcer, custodes.</n>


text:
Et ecce angelus Domini astitit, et lumen refulsit in habitaculo: percussoque latere Petri, excitavit eum, dicens: Surge velociter. Et ceciderunt catenæ de manibus ejus.<n>[[Lumen. ]]  Signum præsentiæ angeli Dei cujus præsentia soli Petro lumen præbebat, nec aliis refulgebat. [[Percussoque. ]]  RAB. Tactum corporalem, corpore ex ære sumpto, potuit habere angelus.</n>


text:
Dixit autem angelus ad eum: Præcingere, et calcea te caligas tuas. Et fecit sic. Et dixit illi: Circumda tibi vestimentum tuum, et sequere me.


text:
Et exiens sequebatur eum, et nesciebat quia verum est, quod fiebat per angelum: existimabat autem se visum videre.


text:
Transeuntes autem primam et secundam custodiam, venerunt ad portam ferream, quæ ducit ad civitatem: quæ ultro aperta est eis. Et exeuntes processerunt vicum unum: et continuo discessit angelus ab eo.


text:
Et Petrus ad se reversus, dixit: Nunc scio vere quia misit Dominus angelum suum, et eripuit me de manu Herodis, et de omni exspectatione plebis Judæorum.<n>[[Ad se reversus. ]]  A culmine contemplationis ad hoc reversus est, quod in intellectu communi prius fuit.</n>


text:
Consideransque venit ad domum Mariæ matris Joannis, qui cognominatus est Marcus, ubi erant multi congregati, et orantes.


text:
Pulsante autem eo ostium januæ, processit puella ad audiendum, nomine Rhode.<n>[[Processit puella, ]]  etc. Et Dominum de tumulo egressum prima omnium mulier discipulis nuntiavit, ut ubi abundavit delictum, superabundaret et gratia.</n>


text:
Et ut cognovit vocem Petri, præ gaudio non aperuit januam, sed intro currens nuntiavit stare Petrum ante januam.


text:
At illi dixerunt ad eam: Insanis. Illa autem affirmabat sic se habere. Illi autem dicebant: Angelus ejus est.<n>[[Angelus ejus est. ]]  HIER. Magna dignitas animarum: ut unaquæque ab ortu nativitatis habeat angelum in custodiam sui delegatum. ID. Quod autem unusquisque nostrum habeat angelos, etc., usque ad isti sunt qui ascendunt et descendunt super Filium hominis.</n>


text:
Annuens autem eis manu ut tacerent, narravit quomodo Dominus eduxisset eum de carcere, dixitque: Nuntiate Jacobo et fratribus hæc. Et egressus abiit in alium locum.<n>[[Tacerent, ]]  etc. Donec narraret virtutem: vel tacere jubet, ne clamore gaudentium adventus ejus in civitate cognoscatur.</n>


text:
Herodes autem cum requisisset eum et non invenisset, inquisitione facta de custodibus, jussit eos duci: descendensque a Judæa in Cæsaream, ibi commoratus est.


text:
Erat autem iratus Tyriis et Sidoniis. At illi unanimes venerunt ad eum, et persuaso Blasto, qui erat super cubiculum regis, postulabant pacem, eo quod alerentur regiones eorum ab illo.


text:
Confestim autem percussit eum angelus Domini, eo quod non dedisset honorem Deo: et consumptus a vermibus, expiravit.<n>[[Confestim, ]]  etc. Dum impietatem illicitæ adulationis non exhorreret, respiciens paulo post imminentem et insistentem capiti suo vidit angelum, eumque sensit continuo exitii sui ministrum, quem prius noverat provisorem bonorum. Inde continuis septem diebus ventris dolore cruciatus, vitam violenter abrupit.</n>


text:
Barnabas autem et Saulus reversi sunt ab Jerosolymis expleto ministerio assumpto Joanne, qui cognominatus est Marcus.<pb/>


text:
Erant autem in ecclesia quæ erat Antiochiæ, prophetæ et doctores, in quibus Barnabas, et Simon qui vocabatur Niger, et Lucius Cyrenensis, et Manahen, qui erat Herodis Tetrarchæ collactaneus, et Saulus.<n>[[Erant autem in Ecclesia, ]]  etc. Iidem erant prophetæ et doctores. Vel, alii eorum prophetæ, alii doctores fuerunt. [[Niger. ]]  RAB. A colore, si Latinum est. Vel, [[ascendens]]  interpretatur, si Hebræum.</n>


text:
Ministrantibus autem illis Domino, et jejunantibus, dixit illis Spiritus Sanctus: Segregate mihi Saulum et Barnabam in opus ad quod assumpsi eos.


text:
Et ipsi quidem missi a Spiritu Sancto abierunt Seleuciam: et inde navigaverunt Cyprum.<n>[[Missi a Spiritu sancto. ]]  RAB. Ab hominibus dimissi, mox a Spiritu sancto mittuntur ad Seleuciam. Dux itineri eorum fuit, qui eos separavit a cæteris. [[Abierunt Seleuciam. ]]  ID. In quibusdam exemplaribus invenitur: [[Abierunt Seleuciam, quæ est Salamina; ]]  duo autem sunt nomina unius civitatis.</n>


text:
Et cum venissent Salaminam, prædicabant verbum Dei in synagogis Judæorum. Habebant autem et Joannem in ministerio.


text:
Et cum perambulassent universam insulam usque Paphum, invenerunt quemdam virum magum pseudoprophetam, Judæum, cui nomen erat Barjesu,


text:
qui erat cum proconsule Sergio Paulo viro prudente. Hic, accersitis Barnaba et Saulo, desiderabat audire verbum Dei.<n>[[Sergio Paulo. ]]  Duo unius nomina sunt, Sergius et Paulus.</n>


text:
Resistebat autem illis Elymas magus (sic enim interpretatur nomen ejus), quærens avertere proconsulem a fide.<n>[[Elymas. ]]  RAB. Elymas, secundum quosdam interpretatur, [[Dei mei mensura, ]]  vel [[Magus, ]]  et ideo resistebat. [[Avertere. ]]  ID. Eum qui incœperat converti, a fide ad transgressionem volebat convertere juxta nomen suum.</n>


text:
Saulus autem, qui et Paulus, repletus Spiritu Sancto, intuens in eum,<n>[[Saulus. ]]  ID. Saulus interpretatur [[Tentatio respicientis, ]]  vel [[securitas, ]]  vel [[mirabilis. ]][[Qui et Paulus. ]]  BEDA. A Sergio Paulo proconsule (quem fidei subegit) sortitus est nomen Pauli. Apte gentium apostolus de gentili nomen sortitur. RAB. A Sergio Paulo dictus est apostolus, Paulus, e c., [[usque ad, Ego sum minimus apostolorum]]  I Cor. 15..</n>


text:
dixit: O plene omni dolo et omni fallacia, fili diaboli, inimice omnis justitiæ, non desinis subvertere vias Domini rectas.


text:
Et nunc ecce manus Domini super te, et eris cæcus, non videns solem usque ad tempus. Et confestim cecidit in eum caligo et tenebræ: et circuiens quærebat qui ei manum daret.<n>[[Et nunc, ]]  etc. [[Eris cæcus, ]]  etc. Oportuit Paulum miracula agere ad consummationem apostolatus, quem diu contra stimulos calcitrantem Dominus elegerat.</n>


text:
Et cum a Papho navigassent Paulus et qui cum eo erant, venerunt Pergen Pamphyliæ. Joannes autem discedens ab eis, reversus est Jerosolymam.


text:
Illi vero pertranseuntes Pergen, venerunt Antiochiam Pisidiæ: et ingressi synagogam die sabbatorum, sederunt.<n>[[Antiochiam Pisidiæ. ]]  RAB. Ad differentiam alterius Antiochiæ, ut creditur; sed a multis eadem esse putatur. [[Sederunt. ]]  ID. Quasi audituri legem, non prædicaturi. Ecce exemplum humilitatis.</n>


text:
Post lectionem autem legis et prophetarum, miserunt principes synagogæ ad eos, dicentes: Viri fratres, si quis est in vobis sermo exhortationis ad plebem, dicite.


text:
Deus plebis Israël elegit patres nostros, et plebem exaltavit cum essent incolæ in terra Ægypti, et in brachio excelso eduxit eos ex ea,


text:
Et destruens gentes septem in terra Chanaan, sorte distribuit eis terram eorum,<n>[[Terra Chanaan, ]]  etc. RAB. Id est promissionis, quæ ideo (ut plerisque videtur) Isræli est data, etc., usque ad et ideo maledici meruit.</n>


text:
quasi post quadringentos et quinquaginta annos: et post hæc dedit judices, usque ad Samuel prophetam.<n>[[Dedit, ]]  etc. Tempus judicum transit ad probandam patientiam Dei.</n>


text:
Et exinde postulaverunt regem: et dedit illis Deus Saul filium Cis, virum de tribu Benjamin, annis quadraginta:


text:
et amoto illo, suscitavit illis David regem: cui testimonium perhibens, dixit: Inveni David filium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas.


text:
Cum impleret autem Joannes cursum suum, dicebat: Quem me arbitramini esse, non sum ego: sed ecce venit post me, cujus non sum dignus calceamenta pedum solvere.


text:
Viri fratres, filii generis Abraham, et qui in vobis timent Deum, vobis verbum salutis hujus missum est.<n>[[Vobis. ]]  RAB. Judæis. [[Non veni nisi ad oves quæ perierunt domus Isræl]]  Matth. 15.. Vel vobis, qui estis dispersi, quia (ut sequitur) habitatores Jerusalem repulerunt illud.</n>


text:
Qui enim habitabant Jerusalem, et principes ejus hunc ignorantes, et voces prophetarum quæ per omne sabbatum leguntur, judicantes impleverunt,<n>[[Judicantes. ]]  ID. Jesum esse reum mortis. Vel, judicantes voces prophetarum, id est non credentes: qui enim detrahit fratri, detrahit legi, et judicat legem, quanto magis Christo detrahentes? [[Sancta David fidelia. ]]  BEDA. Isaias Novi Testamenti mysteria prægustans, ait: [[Constituam vobis ]][[testamentum æternum sancta David fidelia. ]]  In Hebræo: [[Et feriam vobiscum pactum sempiternum misericordias David fideles. ]]</n>


text:
Cumque consummassent omnia quæ de eo scripta erant, deponentes eum de ligno, posuerunt eum in monumento.


text:
quoniam hanc Deus adimplevit filiis nostris resuscitans Jesum, sicut et in psalmo secundo scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te.


text:
Quod autem suscitavit eum a mortuis, amplius jam non reversurum in corruptionem, ita dixit: Quia dabo vobis sancta David fidelia.


text:
Ideoque et alias dicit: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem.<n>[[Non dabis, ]]  etc. ID. Post resurrectionem non moritur, mors illi ultra non dominabitur, et ideo dicit sancta fidelia, id est incorrupta et æternaliter permansura.</n>


text:
David enim in sua generatione cum administrasset, voluntati Dei dormivit: et appositus est ad patres suos, et vidit corruptionem.


text:
Notum igitur sit vobis, viri fratres, quia per hunc vobis remissio peccatorum annuntiatur, et ab omnibus quibus non potuistis in lege Moysi justificari,


text:
[Videte contemptores, et admiramini, et disperdimini: quia opus operor ego in diebus vestris, opus quod non credetis, si quis enarraverit vobis.]<n>[[Videte contemptores. ]]  In Græco: Audite contemptores, et respicite et disperdimini. [[Admiramini. ]]  RAB. Sic junge: [[Admiramini et dispergimini]]  ab Assyriis et Chaldæis, novissime a Romanis, quia opus operor utriusque vindictæ. [[Non credetis, ]]  etc. Vel propter utriusque vindictæ magnitudinem, non credere dicuntur donec completæ fuerint.</n>


text:
Cumque dimissa esset synagoga, secuti sunt multi Judæorum, et colentium advenarum, Paulum et Barnabam: qui loquentes suadebant eis ut permanerent in gratia Dei.<n>[[Et colentium. ]]  ID. Bene legitur [[colentium Deum, ]]  sicut in Græco habetur. Significat autem eos qui natura gentiles erant, sed religione Judæi, Græce vocati proselyti.</n>


text:
Videntes autem turbas Judæi, repleti sunt zelo, et contradicebant his quæ a Paulo dicebantur, blasphemantes.


text:
Tunc constanter Paulus et Barnabas dixerunt: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei: sed quoniam repellitis illud, et indignos vos judicatis æternæ vitæ, ecce convertimur ad gentes.<n>[[Primum. ]]  ID. Primo filiam principis curare venit Jesus, sed mulier fluxum sanguinis patiens præripuit sanitatem. [[Æternæ vitæ. ]]  Non quia scirent vitam æternam esse quam respuebant, sed ex suo sensu et fide sua locuti sunt apostoli.</n>


text:
Sic enim præcepit nobis Dominus: Posui te in lucem gentium, ut sis in salutem usque ad extremum terræ.<n>[[Sic enim, ]]  etc. ID. Prophetia est præceptum immobile nobis: primum dicitur, deinde infertur Prophetæ testimonium ad personam Patris loquentis ad Filium. [[Posui te. ]]  Non ait, [[Posui vos, ]]  quia quod Christo dicitur, hoc ad apostolos, qui membra ejus sunt, pertinet. [[Posui te in lumen gentibus. ]]  BEDA. Hoc dictum est specialiter Christo, et tamen idem sibi dictum esse arbitrantur apostoli, quia membra ipsius sunt: sicut propter ejusdem corporis unionem dictum est, [[Saule, Saule, quid me persequeris? ]]  etc.</n>


text:
Audientes autem gentes, gavisæ sunt, et glorificabant verbum Domini: et crediderunt quotquot erant præordinati ad vitam æternam.<n>[[Præordinati. ]]  Ordo hic est, ut post labores præsentes et mortificationem carnis, vita sequatur.</n>


text:
Judæi autem concitaverunt mulieres religiosas et honestas, et primos civitatis, et excitaverunt persecutionem in Paulum et Barnabam: et ejecerunt eos de finibus suis.<n>[[Religiosas mulieres. ]]  RAB. Sive de Judæis qui legis religionem servabant, sive de gentibus religionem salvare incipientes.</n>


text:
At illi excusso pulvere pedum in eos, venerunt Iconium.<n>[[Excusso pulvere, ]]  etc. Secundum præceptum Evangelii, excutitur pulvis in testimonium quod inanem fecerunt laborem. RAB. Merito excutitur pulvis, quia in judicio sic a Christo ejicientur, sicut [[pulvis quem projicit ventus a facie terræ]]  Psal. 1.. Si vero apostolos reciperent, pedes suos, id est sensus, a pulvere, id est vitiis, solverent.</n>


text:
Factum est autem Iconii, ut simul introirent in synagogam Judæorum, et loquerentur, ita ut crederet Judæorum et Græcorum copiosa multitudo.


text:
Qui vero increduli fuerunt Judæi, suscitaverunt et ad iracundiam concitaverunt animas gentium adversus fratres.


text:
Multo igitur tempore demorati sunt, fiducialiter agentes in Domino, testimonium perhibente verbo gratiæ suæ, dante signa et prodigia fieri per manus eorum.


text:
Cum autem factus esset impetus gentilium et Judæorum cum principibus suis, ut contumeliis afficerent, et lapidarent eos,


text:
intelligentes confugerunt ad civitates Lycaoniæ Lystram et Derben, et universam in circuitu regionem, et ibi evangelizantes erant.<n>[[Confugerunt. ]]  RAB. Fuga apostolorum non plus fuit ex timore, quam amore verbi Dei. [[Et universam, ]]  etc. Quod in Græco sequitur: [[Deus autem pacem fecit, ]]  quidam Latini codices minus habent.</n>


text:
Et quidam vir Lystris infirmus pedibus sedebat, claudus ex utero matris suæ, qui numquam ambulaverat.


text:
Turbæ autem cum vidissent quod fecerat Paulus, levaverunt vocem suam lycaonice, dicentes: Dii similes facti hominibus descenderunt ad nos.<n>[[Levaverunt. ]]  RAB. In hoc notatur petulantia. Vel, altior erat sententia quam sua lingua barbara et unius Dei ignara.</n>


text:
Sacerdos quoque Jovis, qui erat ante civitatem, tauros et coronas ante januas afferens, cum populis volebat sacrificare.<n>[[Coronas. ]]  ID. Ut faciem templi juxta ritum gentium ornaret, vel eis (quasi diis immolaturus) imponeret. Mos erat gentilium: ut deorum suorum honori sacrificantes sumerent coronas, victimis simul coronatis.</n>


text:
Quod ubi audierunt Apostoli, Barnabas et Paulus, conscissis tunicis suis exilierunt in turbas, clamantes


text:
et dicentes: Viri, quid hæc facitis? et nos mortales sumus, similes vobis homines, annuntiantes vobis ab his vanis converti ad Deum vivum, qui fecit cælum, et terram, et mare, et omnia quæ in eis sunt:


text:
Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit benefaciens de cælo, dans pluvias et tempora fructifera, implens cibo et lætitia corda nostra.<n>[[Implens cibo, ]]  etc. ID. De carnalibus loquitur, quia lætitia est de cibis et vino quod lætificat cor hominis.</n>


text:
Supervenerunt autem quidam ab Antiochia et Iconio Judæi: et persuasis turbis, lapidantesque Paulum, traxerunt extra civitatem, existimantes eum mortuum esse.<n>[[Traxerunt. ]]  ID. Ad lapidandum sicut cadaver, de hoc ipse ad Corinthios: [[Semel lapidatus sum]]  II Cor. 11., etc.</n>


text:
Circumdantibus autem eum discipulis, surgens intravit civitatem, et postera die profectus est cum Barnaba in Derben.


text:
Cumque evangelizassent civitati illi, et docuissent multos, reversi sunt Lystram, et Iconium, et Antiochiam,


text:
confirmantes animas discipulorum, exhortantesque ut permanerent in fide: et quoniam per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei.<n>[[Ut permanerent in fide. ]]  ID. Contra multas tribulationes: quia multitudo tribulationum fidei poscit perseverantiam. [[Quoniam per multas tribulationes. ]]  Labor præmittitur, dehinc regni introitus prædicatur, quia spes præmii solatium est laboris.</n>


text:
Et cum constituissent illis per singulas ecclesias presbyteros, et orassent cum jejunationibus, commendaverunt eos Domino, in quem crediderunt.


text:
Cum autem venissent, et congregassent ecclesiam, retulerunt quanta fecisset Deus cum illis, et quia aperuisset gentibus ostium fidei.


text:
Et quidam descendentes de Judæa docebant fratres: Quia nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvari.


text:
Facta ergo seditione non minima Paulo et Barnabæ adversus illos, statuerunt ut ascenderent Paulus et Barnabas, et quidam alii ex aliis ad Apostolos et presbyteros in Jerusalem super hac quæstione.<n>[[Seditione. ]]  A Paulo et Barnaba, contra illos, qui hæc dicebant. [[Statuerunt. ]]  RAB. Scilicet hi qui descenderant de Judæa, etc., usque ad ad fidem venisse probatur.</n>


text:
Illi ergo deducti ab ecclesia pertransibant Phœnicen et Samariam, narrantes conversionem gentium: et faciebant gaudium magnum omnibus fratribus.


text:
Cum autem venissent Jerosolymam, suscepti sunt ab ecclesia, et ab Apostolis et senioribus, annuntiantes quanta Deus fecisset cum illis.


text:
Surrexerunt autem quidam de hæresi pharisæorum, qui crediderunt, dicentes quia oportet circumcidi eos, præcipere quoque servare legem Moysi.


text:
Conveneruntque Apostoli et seniores videre de verbo hoc.<n>[[Conveneruntque apostoli. ]]  ID. Hic datur exemplum faciendi conventus, ad discernenda ea quæ fidei sunt necessaria.</n>


text:
Cum autem magna conquisitio fieret, surgens Petrus dixit ad eos: Viri fratres, vos scitis quoniam ab antiquis diebus Deus in nobis elegit, per os meum audire gentes verbum Evangelii et credere.<n>[[Per os meum. ]]  ID. Non alterius ex apostolis, quasi dicat: Qui primus prædicavi gentibus, primus ab eis jugum legis excutiam. Nam eunucho nullus apostolorum prædicavit: sed Philippus diaconus, et gratuito impletus est dono.</n>


text:
et nihil discrevit inter nos et illos, fide purificans corda eorum.<n>[[Fide purificans. ]]  CHRYS. A sola fide, inquit, illa assecuti sunt, et non operibus vel circumcisione. Etenim hæc non dicunt solum pro gentibus rationem reddentes, sed etiam illos a lege abducere cupientes: verum jam hoc nondum dicunt.</n>


text:
Nunc ergo quid tentatis Deum, imponere jugum super cervices discipulorum quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus?


text:
Tacuit autem omnis multitudo: et audiebant Barnabam et Paulum narrantes quanta Deus fecisset signa et prodigia in gentibus per eos.<n>[[Tacuit autem omnis multitudo. ]]  Notandus ordo loquendi vel loquentium, quia singulis loquentibus tacent, primum Petro.</n>


text:
Et postquam tacuerunt, respondit Jacobus, dicens: Viri fratres, audite me.<n>[[Et postquam, ]]  etc. CHRYS. Hic erat episcopus Ecclesiæ Hierosolymitanæ, etc., usque ad ubi scilicet et finem imponit operibus.</n>


text:
[Post hæc revertar, et reædificabo tabernaculum David quod decidit: et diruta ejus reædificabo, et erigam illud:<n>[[Revertar et reædificabo, ]]  etc. Revertar ad gentes, quas prius dixerat ingredi vias suas, cui sensui firmando Jacobus testimonium intulit. Hoc aperte testimonium concordat verbis Simonis. RAB. Umbra legis, quæ traditionibus Pharisæorum corrupta, Domino revelante, id est Domino in carne apparente, per gratiam est erecta, ut non tantum Judæi, sed etiam gentes nomen ejus requirant.</n>


text:
ut requirant ceteri hominum Dominum, et omnes gentes super quas invocatum est nomen meum, dicit Dominus faciens hæc.<n>[[Super quas invocatum. ]]  ID. Secundum illud: [[Invocabunt sacerdotes nomen meum super filios Isræl]]  Num. 6.; et alibi: [[Moyses et Aaron sacerdotibus ejus]]  Psal. 98., etc. [[Invocatum est. ]]  Pro futuro, more prophetico.</n>


text:
Propter quod ego judico non inquietari eos qui ex gentibus convertuntur ad Deum,<n>[[Ego judico. ]]  RAB. Recte judicandum erat, quod trium testimonio firmatur, duorum apostolorum et prophetarum.</n>


text:
sed scribere ad eos ut abstineant se a contaminationibus simulacrorum, et fornicatione, et suffocatis, et sanguine.<n>[[Et suffocatis. ]]  Suffocatum est morticinum, de quo Ezechiel dicit: [[Omne morticinum et captum a bestia de avibus et pecoribus, sacerdotes non comedant]]  Ezech. 4.. Hoc præceptum convenit servare illis, qui uncti sunt oleo spirituali, ne comedant illud, cujus sanguis non est effusus, quod epistola apostolorum servandum decrevit. [[Et sanguine. ]]  RAB. Effusione humani sanguinis, etc., usque ad sed ut casti sint et abstineant.</n>


text:
Moyses enim a temporibus antiquis habet in singulis civitatibus qui eum prædicent in synagogis, ubi per omne sabbatum legitur.


text:
Tunc placuit Apostolis et senioribus cum omni ecclesia eligere viros ex eis, et mittere Antiochiam cum Paulo et Barnaba: Judam, qui cognominabatur Barsabas, et Silam, viros primos in fratribus:<n>[[Tunc placuit. ]]  ID. Dicente Petro narrantibus Barnaba et Paulo, judicante Jacobo Jerosolymorum episcopo, merito placuit sententia. [[Placuit mittere Antiochiam. ]]  Missi a Christo legati suos possunt mittere legatos.</n>


text:
scribentes per manus eorum: Apostoli et seniores fratres, his qui sunt Antiochiæ, et Syriæ, et Ciliciæ, fratribus ex gentibus, salutem.<n>[[Apostoli et seniores. ]]  Apostolorum communis titulus præponitur, ne aliqua dissensionis relinquatur occasio. [[Fratribus ex gentibus. ]]  RAB. Primum styli beneficium est, quod apostoli gentiles vocant fratres, id est unius Dei filios. [[Salutem. ]]  Eclipsis, quia latitudine charitatis omne verbum angustius est, et ideo nullum verbum ponitur, ut omnia simul bona eis velle intelligantur.</n>


text:
Quoniam audivimus quia quidam ex nobis exeuntes, turbaverunt vos verbis, evertentes animas vestras, quibus non mandavimus,<n>[[Evertentes animas. ]]  In Græco: [[Evertentes animas vestras, dicentes: Circumcidi oportet, et observare legem quibus non mandavimus. ]]</n>


text:
placuit nobis collectis in unum eligere viros, et mittere ad vos cum carissimis nostris Barnaba et Paulo,


text:
Visum est enim Spiritui Sancto et nobis nihil ultra imponere vobis oneris quam hæc necessaria:<n>[[Visum est. ]]  Id est placuit. [[Spiritui sancto. ]]  Qui arbiter suæ potestatis, ubi vult spirat, et quæ vult loquitur. [[Spiritui sancto. ]]  RAB. Et nobis humano quidem sensu, sed sano. [[Et nobis. ]]  Non tamen solum voluntate nostra, sed instinctu ejusdem Spiritus. [[Quam hæc necessaria. ]]  RAB. Hæc necessaria sunt sine quibus non est salus, sed circumcisio necessaria non est: verum ea quæ vobis fieri non vultis, alii ne faciatis.</n>


text:
ut abstineatis vos ab immolatis simulacrorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione: a quibus custodientes vos, bene agetis. Valete.<n>[[Ut abstineatis vos, ]]  etc. TERT. Propterea igitur quoniam utraque species, etc., usque ad quorum munditia magis ad Deum pertinet, quam intestinorum.</n>


text:
Judas autem et Silas, et ipsi cum essent prophetæ, verbo plurimo consolati sunt fratres, et confirmaverunt.


text:
Visum est autem Silæ ibi remanere: Judas autem solus abiit Jerusalem.<n>[[Visum est autem]]  RAB. Materia est futuri sermonis: [[Solus autem Judas abiit Jerusalem. ]]</n>


text:
Paulus autem et Barnabas demorabantur Antiochiæ, docentes et evangelizantes cum aliis pluribus verbum Domini.


text:
Post aliquot autem dies, dixit ad Barnabam Paulus: Revertentes visitemus fratres per universas civitates in quibus prædicavimus verbum Domini, quomodo se habeant.


text:
Paulus autem rogabat eum (ut qui discessisset ab eis de Pamphylia, et non isset cum eis in opus) non debere recipi.


text:
Facta est autem dissensio, ita ut discederent ab invicem, et Barnabas quidem, assumpto Marco, navigaret Cyprum.<n>[[Dissensio. ]]  Non in hoc delinquebant, quia non omnis commotio est peccatum, sed irrationabilis, et quæ juste non fit. [[Assumpto Marco. ]]  Hic erat affinitatis vinculo conjunctus Barnabæ, unde et leguntur fuisse consobrini. Barnabas a Paulo dimissus, patriam insulam repetiit, et nihilominus opus Evangelii sibi injunctum exercuit.</n>


text:
Paulus vero, electo Sila, profectus est, traditus gratiæ Dei a fratribus.<n>[[Electo Sila. ]]  RAB. Ad hoc remanere eum fecit Dominus, juxta illud: [[Visum est autem Silæ ibi remanere, ]]  ut Paulo cooperaretur sicut Marcus Barnabæ. Fuit enim in hoc divinum consilium.</n>


text:
Perambulabat autem Syriam et Ciliciam, confirmans ecclesias: præcipiens custodire præcepta Apostolorum et seniorum.<pb/>


text:
Pervenit autem Derben et Lystram. Et ecce discipulus quidam erat ibi nomine Timotheus, filius mulieris Judææ fidelis, patre gentili.<n>[[Viduæ filius. ]]  RAB. Vel Judææ. Eam vero fuisse genere Judæam, apparet ex hoc quod ait [[patre gentili]]  fuisse oriundum.</n>


text:
Hunc voluit Paulus secum proficisci: et assumens circumcidit eum propter Judæos qui erant in illis locis. Sciebant enim omnes quod pater ejus erat gentilis.<n>[[Et circumcidit. ]]  ID. Timotheum circumcidit pro scandalo Judæorum, ne legem Moysi videretur damnare, sed eam quasi non necessariam gentibus non imponere. Titum non circumcidit, ne occasionem circumcidendi acciperent gentes ab eo. Et quod est quod dicit: [[Sed propter subintroductos fratres falsos, ]]  etc.</n>


text:
Cum autem pertransirent civitates, tradebant eis custodiri dogmata quæ erant decreta ab Apostolis et senioribus qui erant Jerosolymis.<n>[[Custodire dogmata, quæ erant. ]]  ID. Non prædicabant quod ipsi fecerant, sed id quod propter voluntatem Dei apostoli decreverant. Et est exemplum recte docendi etiam quod non feceris. In figura hujus facti feminalibus induebantur sacerdotes, velut seminaturi opus non autem tanquam facturi.</n>


text:
Et ecclesiæ quidem confirmabantur fide, et abundabunt numero quotidie.<n>[[Et ecclesiæ quidem, ]]  etc. ID. Hoc es superioribus capitulis sæpius expositum, cum diximus hujusmodi sententia superiorem claudi narrationem, et initium fieri sequentis.</n>


text:
Transeuntes autem Phrygiam et Galatiæ regionem, vetati sunt a Spiritu Sancto loqui verbum Dei in Asia.


text:
Cum venissent autem in Mysiam, tentabant ire in Bithyniam: et non permisit eos Spiritus Jesu.<n>[[Tentabant ire. ]]  ID. Permittuntur apostoli velle, sed non ire, etc., usque ad Lucas in Bithynia, etc.</n>


text:
et visio per noctem Paulo ostensa est: vir Macedo quidam erat stans et deprecans eum, et dicens: Transiens in Macedoniam, adjuva nos.<n>[[Vir Macedo. ]]  Angelus illius gentis assimilatus viro Macedoni, proprietate linguæ, vel forma speciali, vel judicio verbi. [[Adjuva nos. ]]  RAB. Hoc ex persona hominis dictum, non enim angeli humano auxilio indigent. Vel hoc dicit angelus propter illos quibus præsidet, ut baptizentur et salvi fiant. [[Adjuva nos. ]]  Ostendit Macedones vel angelos a Deo inspirari, vel aliquos doctores cœpisse doceri.</n>


text:
Ut autem visum vidit, statim quæsivimus proficisci in Macedoniam, certi facti quod vocasset nos Deus evangelizare eis.


text:
Navigantes autem a Troade, recto cursu venimus Samothraciam, et sequenti die Neapolim:<n>[[Samothraciam. ]]  Thracia, Neapolis et Philippi, civitates sunt.</n>


text:
et inde Philippos, quæ est prima partis Macedoniæ civitas, colonia. Eramus autem in hac urbe diebus aliquot, conferentes.<n>[[Aliquot, conferentes. ]]  In quibusdam libris invenitur: Conferentes verbum Domini die sabbati.</n>


text:
Die autem sabbatorum egressi sumus foras portam juxta flumen, ubi videbatur oratio esse: et sedentes loquebamur mulieribus quæ convenerant.


text:
Et quædam mulier nomine Lydia, purpuraria civitatis Thyatirenorum, colens Deum, audivit: cujus Dominus aperuit cor intendere his quæ dicebantur a Paulo.<n>[[Purpuraria. ]]  Regina induta regali purpura vel purpuræ textrix, vel purpuram vendens, significat Ecclesiam quæ purpuram vendit, dum sanguinem pro Christo fundit, ut vita mercari possit. Purpura recte sanguinem colore et natura designat, quia de sanguine conchyliorum est confecta. Lydda apostolum, cum sociis suis domum intrare cœgit: quia repulsam prædicationem a Judæis Ecclesia devoto corde suscepit.</n>


text:
Cum autem baptizata esset, et domus ejus, deprecata est, dicens: Si judicastis me fidelem Domino esse, introite in domum meam, et manete. Et coëgit nos.<n>[[Cœgit nos. ]]  RAB. Hic datur exemplum vel duo exempla dantur: unum hospites cogendi, alterum ad nuper conversos intrandi.</n>


text:
Factum est autem euntibus nobis ad orationem, puellam quamdam habentem spiritum pythonem obviare nobis, quæ quæstum magnum præstabat dominis suis divinando.


text:
Hæc subsecuta Paulum et nos, clamabat dicens: Isti homines servi Dei excelsi sunt, qui annuntiant vobis viam salutis.<n>[[Subsecuta Paulum. ]]  ID. Quamvis obviasset, non in facie, sed post eos clamat femina, servans pudicitiam.</n>


text:
Hoc autem faciebat multis diebus. Dolens autem Paulus, et conversus, spiritui dixit: Præcipio tibi in nomine Jesu Christi exire ab ea. Et exiit eadem hora.


text:
Videntes autem domini ejus quia exivit spes quæstus eorum, apprehendentes Paulum et Silam, perduxerunt in forum ad principes:


text:
Et cum multas plagas eis imposuissent, miserunt eos in carcerem, præcipientes custodi ut diligenter custodiret eos.<n>[[Miserunt eos in carcerem. ]]  ID. Per hoc major virtus est liberantis. Ad idem spectat et quod sequitur: [[Misit in interiorem carcerem, et pedes eorum strinxit ligno. ]]</n>


text:
Media autem nocte Paulus et Silas orantes, laudabant Deum: et audiebant eos qui in custodia erant.<n>[[Media autem nocte, ]]  etc. Orandum est media nocte et in periculis servanda diligentia orationis.</n>


text:
Subito vero terræmotus factus est magnus, ita ut moverentur fundamenta carceris. Et statim aperta sunt omnia ostia: et universorum vincula soluta sunt.<n>[[Terræ motus factus est magnus, ]]  etc. Devotio orantium et virtus orationis exprimitur, quia illis in carcere hymnos canentibus, laus eorum terram movet: carceris fundamenta concutit, ostia aperit, catenas vinctorum solvit.</n>


text:
Expergefactus autem custos carceris, et videns januas apertas carceris, evaginato gladio volebat se interficere, æstimans fugisse vinctos.


text:
Petitoque lumine, introgressus est: et tremefactus procidit Paulo et Silæ ad pedes:<n>[[Procidit, ]]  etc. RAB. Propter potentiam et scientiam: potentia, quia terræmotu ostia sunt aperta: scientia, quia cognovit Paulus cur se vellet interficere: ideo præ omnibus Paulo et Silæ procidit ad pedes.</n>


text:
Et tollens eos in illa hora noctis, lavit plagas eorum: et baptizatus est ipse, et omnis domus ejus continuo.<n>[[Lavit plagas eorum. ]]  BED. Pulchra rerum varietas. Quibus plagas vulneris lavit, per eos plagas criminis amisit. [[Continuo. ]]  RAB. Velocitas obedientiæ signatur. Nescit tarda molimina Spiritus sancti gratia.</n>


text:
Cumque perduxisset eos in domum suam, apposuit eis mensam, et lætatus est cum omni domo sua credens Deo.<n>[[Cumque perduxisset, apposuit eis mensam, ]]  etc. ID. Optimum utriusque exemplum: ingressus domus, et mensæ appositio.</n>


text:
Nuntiavit autem custos carceris verba hæc Paulo: Quia miserunt magistratus ut dimittamini: nunc igitur exeuntes, ite in pace.


text:
Paulus autem dixit eis: Cæsos nos publice, indemnatos homines Romanos, miserunt in carcerem: et nunc occulte nos ejiciunt? Non ita: sed veniant,


text:
et ipsi nos ejiciant. Nuntiaverunt autem magistratibus lictores verba hæc. Timueruntque audito quod Romani essent:


text:
Exeuntes autem de carcere, introierunt ad Lydiam: et visis fratribus consolati sunt eos, et profecti sunt.<pb/>


text:
Cum autem perambulassent Amphipolim et Apolloniam, venerunt Thessalonicam, ubi erat synagoga Judæorum.


text:
Secundum consuetudinem autem Paulus introivit ad eos, et per sabbata tria disserebat eis de Scripturis,


text:
adaperiens et insinuans quia Christum oportuit pati, et resurgere a mortuis: et quia hic est Jesus Christus, quem ego annuntio vobis.


text:
Et quidam ex eis crediderunt et adjuncti sunt Paulo et Silæ: et de colentibus gentilibusque multitudo magna, et mulieres nobiles non paucæ.<n>[[Et de colentibus gentilibusque. ]]  Id est, et de his qui gentilem ritum Judaismo mutaverunt, et de his qui gentiles permanserant multi ad Christum confluebant. RAB. Prima causa malitiæ est quod ii sint de vulgo; secunda quod et mali erant præ vulgo.</n>


text:
Zelantes autem Judæi, assumentesque de vulgo viros quosdam malos, et turba facta, concitaverunt civitatem: et assistentes domui Jasonis quærebant eos producere in populum.


text:
Et cum non invenissent eos, trahebant Jasonem et quosdam fratres ad principes civitatis, clamantes: Quoniam hi qui urbem concitant, et huc venerunt,<n>[[Trahebant Jasonem. ]]  BED. in Græco: [[Jasonem et quosdam alios fratres. ]]  Unde intelligendum est Jasonem fratrem et fidelem fuisse.</n>


text:
quos suscepit Jason, et hi omnes contra decreta Cæsaris faciunt, regem alium dicentes esse, Jesum.<n>[[Regem alium. ]]  RAB. Præter Cæsarem. Hoc contra decretum Cæsaris erat, unde in Evangelio: [[Omnis qui se regem facit, contradicit Cæsari]]  Joan. 18.. Apostoli vero contradicebant Christum regem esse Judæorum, id est confitentium, unde et Judæi ipsum Christum accusabant.</n>


text:
Fratres vero confestim per noctem dimiserunt Paulum et Silam in Berœam. Qui cum venissent, in synagogam Judæorum introierunt.


text:
Hi autem erant nobiliores eorum qui sunt Thessalonicæ, qui susceperunt verbum cum omni aviditate, quotidie scrutantes Scripturas, si hæc ita se haberent.


text:
Cum autem cognovissent in Thessalonica Judæi quia et Berœæ prædicatum est a Paulo verbum Dei, venerunt et illuc commoventes, et turbantes multitudinem.<n>[[A Paulo. ]]  Qui erat dux verbi: et ideo postea solus dimissus est, ut iret de Macedonia ad mare.</n>


text:
Statimque tunc Paulum dimiserunt fratres, ut iret usque ad mare: Silas autem et Timotheus remanserunt ibi.


text:
Qui autem deducebant Paulum, perduxerunt eum usque Athenas, et accepto mandato ab eo ad Silam et Timotheum ut quam celeriter venirent ad illum, profecti sunt.<n>[[Profecti. ]]  RAB. Ab Athenis fratres illi qui duxerunt Paulum, profecti sunt. Quidam de Sila dictum putant et Timotheo, quod de Macedonia ad Paulum profecti sint.</n>


text:
Paulus autem cum Athenis eos exspectaret, incitabatur spiritus ejus in ipso, videns idololatriæ deditam civitatem.


text:
Disputabat igitur in synagoga cum Judæis et colentibus, et in foro, per omnes dies ad eos qui aderant.


text:
Quidam autem epicurei et stoici philosophi disserebant cum eo, et quidam dicebant: Quid vult seminiverbius hic dicere? Alii vero: Novorum dæmoniorum videtur annuntiator esse: quia Jesum et resurrectionem annuntiabat eis.<n>[[Epicurei. ]]  ID. Vocantur sic ab auctore suo, qui dicitur voluptatis assertor. Stoici Græce, Latine elementa; qui contendebant paria esse peccata, id est omne peccatum uniforme esse. [[Quid vult seminiverbius. ]]  Seminiverbius est qui verbum seminat; vel seminiverbius, id est sermologus; quia semen est verbum Dei; unde: Si vobis seminavimus, etc. AUG. Legimus Paulum apostolum dictum fuisse seminatorem verborum, quod dictum est ab irridentibus, sed non respuendum a credentibus; erat quippe seminator verborum, sed messor morum. Et nos, licet parvuli, nec illi comparandi in agro Dei (quod est cor vestrum) seminamus verbum Dei, exspectantes uberem frugem, vel fructum de moribus vestris. [[Alii vero. ]]  RAB. A Judæis audierunt vocabulum dæmoniorum esse abominabile, et ideo huic abominationi comparant doctrinam Pauli; vel Judæi sunt qui hoc dicunt, id est sadducæi.</n>


text:
Et apprehensum eum ad Areopagum duxerunt, dicentes: Possumus scire quæ est hæc nova, quæ a te dicitur, doctrina?<n>[[Ad Areopagum. ]]  RAB. Nomen est curiæ apud Athenas, dictum ab idolo Martis, quod apud eos Arios vocatur.</n>


text:
(Athenienses autem omnes, et advenæ hospites, ad nihil aliud vacabant nisi aut dicere aut audire aliquid novi.)


text:
Stans autem Paulus in medio Areopagi, ait: Viri Athenienses, per omnia quasi superstitiosiores vos video.<n>[[Viri Atheniensis, ]]  etc. [[Quod ignorantes colitis, hoc annuntio. ]]  Respondet ad hoc quod dixerant vel præmiserant: [[Nova quædam infers, ]]  quasi dicat: Nova quæ infero inter vetera vestra habetis. Hoc autem dicit ad persuadendum, ne quasi nova refutent sua verba. [[Ignoto Deo. ]]  RAB. Id est, vero Deo, quem nemo novit ut est, etc., usque ad quod tacetur, vel simpliciter scriptum erat: [[Ignoto Deo. ]]</n>


text:
Præteriens enim, et videns simulacra vestra, inveni et aram in qua scriptum erat: Ignoto Deo. Quod ergo ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis.


text:
Deus, qui fecit mundum, et omnia quæ in eo sunt, hic cæli et terræ cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat,<n>[[Deus, qui fecit mundum. ]]  Nota ordinem hujus disputationis, quia primo unum Deum auctorem mundi omnium docet esse, in quo vivimus, movemur, et sumus, cujus et genus sumus: ut non solum pro luce et vita, sed etiam pro cognatione generis, diligendus ostendatur.</n>


text:
nec manibus humanis colitur indigens aliquo, cum ipse det omnibus vitam, et inspirationem, et omnia:


text:
fecitque ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terræ, definiens statuta tempora, et terminos habitationis eorum,<n>[[Ex uno omne genus hominum. ]]  In Græco: [[ex uno sanguine, ]]  quia sanguis propaginem carnis designat, et per carnem homo intelligitur.</n>


text:
In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus: sicut et quidam vestrorum poëtarum dixerunt: Ipsius enim et genus sumus.<n>[[In ipso enim vivimus. ]]  AUG. Quia id operatur in nobis, quod [[vivimus, movemur et sumus, ]]  etc., usque ad quia quid non ex ipso de quo dicitur: [[Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia]]  Rom. 2.? [[Sicut et quidam vestrorum pœtarum. ]]  His qui prophetas non recipiebant, non Moysi, non Isaiæ, vel alicujus prophetarum, sed auctorum suorum loquitur testimonium, versum Arati ponens, et de falsis eorum quibus contradicere non poterant, suam veritatem conservat et confirmat. [[Ipsius enim, ]]  etc. De Arato pœta hoc sumptum est testimonium, non de divina pagina, ne nova videatur inferre.</n>


text:
Genus ergo cum simus Dei, non debemus æstimare auro, aut argento, aut lapidi, sculpturæ artis, et cogitationis hominis, divinum esse simile.<n>[[Genus ergo, ]]  etc., [[non debemus. ]]  RAB. Homo in medio est, habens Deum superiorem, aurum ex argentum, cum cæteris hujusmodi inferiora, quæ non debent ei comparari.</n>


text:
Et tempora quidem hujus ignorantiæ despiciens Deus, nunc annuntiat hominibus ut omnes ubique pœnitentiam agant,<n>[[Despiciens Deus. ]]  ID. Id est, ignoscens ut venialia, et tunc despiciens, id est, indigna judicans sua notitia.</n>


text:
eo quod statuit diem in quo judicaturus est orbem in æquitate, in viro in quo statuit, fidem præbens omnibus, suscitans eum a mortuis.<n>[[Fidem præbens omnibus. ]]  ID. Resurrectionis suæ exemplo: vel statuit judicare, et post sic jungendum est, fidem præbens omnibus quod resurgent.</n>


text:
Cum audissent autem resurrectionem mortuorum, quidam quidem irridebant, quidam vero dixerunt: Audiemus te de hoc iterum.


text:
Quidam vero viri adhærentes ei, crediderunt: in quibus et Dionysius Areopagita, et mulier nomine Damaris, et alii cum eis.<n>[[Dionysius. ]]  BED. Hic est Dionysius qui, postea episcopus Corinthiorum ordinatus, bene rexit Ecclesiam, ad cujus utilitatem etiam multa reliquit volumina, cognomen a loco cui præerat accipiens. Areopagus est Athenarum curia, nomen trahens a Marte, qui Græce Arios dicitur, pagus, villa.</n><pb/>


text:
et inveniens quemdam Judæum nomine Aquilam, Ponticum genere, qui nuper venerat ab Italia, et Priscillam uxorem ejus (eo quod præcepisset Claudius discedere omnes Judæos a Roma), accessit ad eos.<n>[[Eo quod præcepisset Claudius discedere omnes. ]]  BED. Hoc Josephus nono anno Claudii factum narrat. Suetonius dicit quod Claudius Judæos Roma expulit.</n>


text:
Et quia ejusdem erat artis, manebat apud eos, et operabatur. (Erant autem scenofactoriæ artis.)<n>[[Sceno factoriæ artis. ]]  ID. Quasi exsules et peregrini tentoria sibi quibus in via utantur ædificant, etc., usque ad et a ventis insidiarum verbo et opere defendit.</n>


text:
Et disputabat in synagoga per omne sabbatum, interponens nomen Domini Jesu: suadebatque Judæis et Græcis.


text:
Cum venissent autem de Macedonia Silas et Timotheus, instabat verbo Paulus, testificans Judæis esse Christum Jesum.


text:
Contradicentibus autem eis, et blasphemantibus, excutiens vestimenta sua, dixit ad eos: Sanguis vester super caput vestrum: mundus ego: ex hoc ad gentes vadam.<n>[[Sanguis vester. ]]  CHRYS. Hoc facit, ut non solo verbo terreat, et vehementius disserit, utpote multis persuasis.</n>


text:
Et migrans inde, intravit in domum cujusdam, nomine Titi Justi, colentis Deum, cujus domus erat conjuncta synagogæ.<n>[[Titi Justi, colentis Deum. ]]  Titus Justus aut proprium nomen viro fuit, aut merito justitiæ sic cognominatus est. Non fuit hic Titus discipulus Pauli cui ipse Epistolam scripsit, et Cretæ episcopum ordinavit; cum quo et Barnabas ascendens Jerosolymam, contulit Evangelium cum apostolis, inquirens in concilio eorum an recte prædicaret per baptisma fidei gentes sine circumcisione salvari, non quia ipse de hoc dubitaret, sed ut mentes dubitantium apostolorum auctoritate confirmaret.</n>


text:
Crispus autem archisynagogus credidit Domino cum omni domo sua: et multi Corinthiorum audientes credebant, et baptizabantur.


text:
propter quod ego sum tecum, et nemo apponetur tibi ut noceat te: quoniam populus est mihi multus in hac civitate.


text:
Gallione autem proconsule Achaiæ, insurrexerunt uno animo Judæi in Paulum, et adduxerunt eum ad tribunal,


text:
Incipiente autem Paulo aperire os, dixit Gallio ad Judæos: Si quidem esset iniquum aliquid aut facinus pessimum, o viri Judæi, recte vos sustinerem.


text:
Si vero quæstiones sunt de verbo, et nominibus, et lege vestra, vos ipsi videritis: judex ego horum nolo esse.<n>[[Si vero quæstiones sunt de verbo. ]]  Nunc nimirum declarato et narrato, id est Evangelio: [[et nominibus ]] (Jesus) et (Dei) vel (Dei Patris). In Græco: [[Apprehendentes omnes Græci Sosthenem, ]]  etc.</n>


text:
Apprehendentes autem omnes Sosthenem principem synagogæ, percutiebant eum ante tribunal: et nihil eorum Gallioni curæ erat.


text:
Paulus vero cum adhuc sustinuisset dies multos fratribus valefaciens, navigavit in Syriam (et cum eo Priscilla et Aquila), qui sibi totonderat in Cenchris caput: habebat enim votum.<n>[[Qui sibi totonderat. ]]  RAB. Qui sibi totonderint caput est incertum, fuere tamen Paulus vel Aquila; vel timore Judæorum, vel aviditate convertendi eos? Ambigue tamen hoc dictum est, sed secundum Hieronymum, de Paulo est intelligendum.</n>


text:
Et descendens Cæsaream, ascendit, et salutavit ecclesiam, et descendit Antiochiam.<n>[[Cæsaream. ]]  ID. Cæsarea metropolis est Cappadociæ. Nondum enim in Syriam Phœnicis venerat.</n>


text:
Et facto ibi aliquanto tempore profectus est, perambulans ex ordine Galaticam regionem, et Phrygiam, confirmans omnes discipulos.


text:
Judæus autem quidam, Apollo nomine, Alexandrinus genere, vir eloquens, devenit Ephesum, potens in scripturis.


text:
Hic erat edoctus viam Domini: et fervens spiritu loquebatur, et docebat diligenter ea quæ sunt Jesu, sciens tantum baptisma Joannis.


text:
Hic ergo cœpit fiducialiter agere in synagoga. Quem cum audissent Priscilla et Aquila, assumpserunt eum, et diligentius exposuerunt ei viam Domini.


text:
Cum autem vellet ire Achaiam, exhortati fratres, scripserunt discipulis ut susciperent eum. Qui cum venisset, contulit multum his qui crediderant.<n>[[Contulit multum. ]]  Alia translatio: [[Profuit multum credentibus, ]]  per gratiam, hoc est quod Apostolus scribit: [[Ego plantavi, Apollo rigavit]]  I Cor. 3., etc.</n>


text:
Factum est autem cum Apollo esset Corinthi, ut Paulus peragratis superioribus partibus veniret Ephesum, et inveniret quosdam discipulos:


text:
dixitque ad eos: Si Spiritum Sanctum accepistis credentes? At illi dixerunt ad eum: Sed neque si Spiritus Sanctus est, audivimus.


text:
Dixit autem Paulus: Joannes baptizavit baptismo pœnitentiæ populum, dicens in eum qui venturus esset post ipsum ut crederent, hoc est, in Jesum.<n>[[Joannes baptizavit. ]]  BED. Non peccata Joannes suo baptismate remisit, sed pœnitentiam docuit. Nam sicut circumcisio in patriarchis signaculum fidei quam habebant fuit. ita et hoc lavacrum populus pœnitens quasi signaculum suæ devotionis accepit: quod Christi baptisma, in quo fit remissio, figurabat. RAB. Non est baptisma, quod non datur in nomine Trinitatis. Baptizati a Juda non rebaptizantur, quia in fide Trinitatis; sed baptizati a Joanne, quia Joannes in aqua tantum at Christus in Spiritu sancto baptizat. Cum ergo bonus vel malus minister baptizat, si plena est Trinitatis fides, Dominus baptizat; in aqua vero sola a Joanne baptizati, a Paulo sunt baptizati. BED. Quæstio est, utrum ille qui per ignorantiam forte a non baptizato, sed tamen rectæ fidei baptizatus est debeat rebaptizari? Quam hoc capitulo expositam reor. Quid enim differt, an tunc ante initium baptismi Christi, an nunc a quopiam sine susceptione ejusdem quisquam baptizaretur? cum quos Joannes in fide et nomine Christi venturi baptizavit, iterum baptizandos prædicavit, dicens: [[Ego baptizo in aqua, ille baptizabit in Spiritu sancto. ]]</n>


text:
Et cum imposuisset illis manus Paulus, venit Spiritus Sanctus super eos, et loquebantur linguis, et prophetabant.


text:
Erant autem omnes viri fere duodecim.<n>[[Erant autem omnes. ]]  RAB. Judicia Dei abyssus multa. Ecce Asia apostolorum visitatione indigna, nunc apostolico numero sacrata et prophetiæ munere est sublimata. Et notandum quod Spiritus sanctus hic in duodecim discipulos, et supra in centum et viginti (qui numerus perficitur duodenario decies ducto) adventus sui signa monstravit illud in Jerusalem, hoc in Epheso, quæ est civitas Græcorum. In quo ostenditur illos tantum (sive de Judæis, sive de gentibus) spiritum replere, qui sunt in catholica unitate.</n>


text:
Introgressus autem synagogam, cum fiducia loquebatur per tres menses, disputans et suadens de regno Dei.


text:
Cum autem quidam indurarentur, et non crederent, maledicentes viam Domini coram multitudine, discedens ab eis, segregavit discipulos, quotidie disputans in schola tyranni cujusdam.<n>[[Quotidie disputans in schola. ]]  BED. Ab hora quinta usque ad horam nonam et decimam: sicut traditur a quibusdam: quia horas operi quinque, alias quinque doctrinæ, duas dabat cibo et orationi, quod nulla tamen auctoritate firmatur. [[In ]][[schola tyranni. ]]  RAB. Tyranni nomen positum est pro dignitate, vel est proprium nomen, et interpretatur [[continens]]  eos, vel [[confirmans. ]]</n>


text:
Hoc autem factum est per biennium, ita ut omnes qui habitabant in Asia audirent verbum Domini, Judæi atque gentiles.<n>[[Per biennium. ]]  Hoc tempore, Paulus in Epheso scripsit primam Epistolam ad Corinthios.</n>


text:
ita ut etiam super languidos deferrentur a corpore ejus sudaria et semicinctia, et recedebant ab eis languores, et spiritus nequam egrediebantur.<n>[[Semicinctia]]  RAB. Vestes ex uno latere pendentes, vel zonæ sive vestes nocturnæ, vel genus sudarii, quo Hebræi utuntur in capite.</n>


text:
Tentaverunt autem quidam et de circumeuntibus Judæis exorcistis invocare super eos qui habebant spiritus malos nomen Domini Jesu, dicentes: Adjuro vos per Jesum, quem Paulus prædicat.<n>[[Exorcistis. ]]  Excogitavit Salomon, et docuit suam gentem modos exorcismi, id est conjurationis quibus immundi spiritus expulsi non audebant ad homines reverti. Fit autem hoc per reprobos ad condemnationem ipsorum et utilitatem eorum qui vident et audiunt: quia licet illos despiciant qui signa faciunt, tamen Deum honorant, ad cujus invocationem fit.</n>


text:
Erant autem quidam Judæi, Scevæ principis sacerdotum septem filii, qui hoc faciebant.<n>[[Septem filii, ]]  etc. BED. Quoniam Satanas transfigurat se in angelum lucis, etc., usque ad ostendit de quibus custodibus Ecclesiæ præcipitur: [[Capite nobis vulpeculas quæ devastant vineas]]  Cant. 2..</n>


text:
Et insiliens in eos homo, in quo erat dæmonium pessimum, et dominatus amborum, invaluit contra eos, ita ut nudi et vulnerati effugerent de domo illa.


text:
Hoc autem notum factum est omnibus Judæis, atque gentilibus qui habitabant Ephesi: et cecidit timor super omnes illos, et magnificabatur nomen Domini Jesu.


text:
Multi autem ex eis, qui fuerant curiosa sectati, contulerunt libros, et combusserunt coram omnibus: et computatis pretiis illorum, invenerunt pecuniam denariorum quinquaginta millium.<n>[[Multi autem ex eis qui curiosa fuerant sectati. ]]  BED. Magicæ artis industriam: cujus sectatores merito libros incendunt, licet pretio magno æstimatos, quia dæmones (quibus servierant) Jesum appellare et apostolos ejus vident honorare.</n>


text:
His autem expletis, proposuit Paulus in Spiritu, transita Macedonia et Achaia, ire Jerosolymam, dicens: Quoniam postquam fuero ibi, oportet me et Romam videre.<n>[[His autem expletis, ]]  etc. CHRYS. Sat diu conversatus in civitate, etc., usque ad ita ubique contexit opera. [[Romam videre. ]]  RAB. Hanc prius non viderat forsitan, vel quia levem ducebat tribulationem quam ibi passurus erat; [[videre]]  tantum dicit, non autem multa pati.</n>


text:
Mittens autem in Macedoniam duos ex ministrantibus sibi, Timotheum et Erastum, ipse remansit ad tempus in Asia.<n>[[In Macedoniam. ]]  RAB. Transire volebat de Asia, in qua est Ephesus, in Europam, ubi Macedonia et Achaia sunt; et sic rursus ire in Asiam, id est Jerusalem cum eleemosyna, de qua scripsit Corinthiis.</n>


text:
Demetrius enim quidam nomine, argentarius, faciens ædes argenteas Dianæ, præstabat artificibus non modicum quæstum:


text:
quos convocans, et eos qui hujusmodi erant opifices, dixit: Viri, scitis quia de hoc artificio est nobis acquisitio:


text:
et videtis et auditis quia non solum Ephesi, sed pene totius Asiæ, Paulus hic suadens avertit multam turbam, dicens: Quoniam non sunt dii, qui manibus fiunt.


text:
Non solum autem hæc periclitabitur nobis pars in redargutionem venire, sed et magnæ Dianæ templum in nihilum reputabitur, sed et destrui incipiet majestas ejus, quam tota Asia et orbis colit.


text:
His auditis, repleti sunt ira, et exclamaverunt dicentes: Magna Diana Ephesiorum.<n>[[Magna Diana Ephesiorum. ]]  BED. Quam Demetrius perituram dixit Dianam, illi econtrario magnam esse mirantur.</n>


text:
Et impleta est civitas confusione, et impetum fecerunt uno animo in theatrum, rapto Gajo et Aristarcho Macedonibus, comitibus Pauli.


text:
Quidam autem et de Asiæ principibus, qui erant amici ejus, miserunt ad eum rogantes ne se daret in theatrum:


text:
alii autem aliud clamabant. Erat enim ecclesia confusa: et plures nesciebant qua ex causa convenissent.<n>[[Alii autem aliud clamabant. ]]  Illud aliud quod clamabant erat, vel ut raperentur in theatrum, vel quod alius esset Deus magnus, vel quod aliud idolum, vel etiam in Paulum opprobria jaciebant.</n>


text:
De turba autem detraxerunt Alexandrum, propellentibus eum Judæis. Alexander autem manu silentio postulato, volebat reddere rationem populo.


text:
Quem ut cognoverunt Judæum esse, vox facta una est omnium, quasi per horas duas clamantium: Magna Diana Ephesiorum.<n>[[Vox facta est una omnium, quasi per horas duas clamantium: Magna Diana Ephesiorum. ]]  Merito extrahunt Judæi scribam Alexandrum de turba illa quæ tota Dianam adorabat.</n>


text:
Et cum sedasset scriba turbas, dixit: Viri Ephesii, quis enim est hominum, qui nesciat Ephesiorum civitatem cultricem esse magnæ Dianæ, Jovisque prolis?


text:
Adduxistis enim homines istos, neque sacrilegos, neque blasphemantes deam vestram.<n>[[Neque sacrilegos, neque blasphemantes deam vestram. ]]  RAB. Sacrilegi dicuntur a profana diligentia. Sacrum enim mundum et profanum significat.</n>


text:
Quod si Demetrius et qui cum eo sunt artifices, habent adversus aliquem causam, conventus forenses aguntur, et proconsules sunt: accusent invicem.


text:
Postquam autem cessavit tumultus, vocatis Paulus discipulis, et exhortatus eos, valedixit, et profectus est ut iret in Macedoniam.


text:
Cum autem perambulasset partes illas, et exhortatus eos fuisset multo sermone, venit ad Græciam:<n>[[Ad Græciam. ]]  Græcia provincia Achaiæ; ad hanc venit Paulus post Macedoniam: quia sic proposuerat, ut supra dictum est; transit autem a Macedonia et Achaia ire Jerusalem.</n>


text:
ubi cum fecisset menses tres, factæ sunt illi insidiæ a Judæis navigaturo in Syriam: habuitque consilium ut reverteretur per Macedoniam.


text:
Comitatus est autem eum Sopater Pyrrhi Berœensis, Thessalonicensium vero Aristarchus, et Secundus, et Gajus Derbeus, et Timotheus: Asiani vero Tychicus et Trophimus.<n>[[Sosipater. ]]  In Hebræo Sosipater interpretatur idem esse quod [[narrans dispersionem, ]]  vel [[salvans dispersos. ]]</n>


text:
nos vero navigavimus post dies azymorum a Philippis, et venimus ad eos Troadem in diebus quinque, ubi demorati sumus diebus septem.


text:
Una autem sabbati cum convenissemus ad frangendum panem, Paulus disputabat cum eis profecturus in crastinum, protraxitque sermonem usque in mediam noctem.<n>[[Una autem sabbati. ]]  Nomen diei dicitur, ut sit præparatio virtutis faciendæ et dicendæ. BED. Cœnaculum, altitudo charismatum. Nox, obscuritas Scripturarum, etc., usque ad subjunxit: [[Hæc autem sunt duo Testamenta. ]]</n>


text:
Sedens autem quidam adolescens nomine Eutychus super fenestram, cum mergeretur somno gravi, disputante diu Paulo, ductus somno cecidit de tertio cœnaculo deorsum, et sublatus est mortuus.<n>[[Eutichus, ]]  etc. ID. Hebraice [[amens, ]]  Græce [[fortunatus]]  interpretatur, etc., usque ad memoria etiam magistri jam discessuri arctius menti infigatur.</n>


text:
Ad quem cum descendisset Paulus, incubuit super eum: et complexus dixit: Nolite turbari, anima enim ipsius in ipso est.<n>[[Cum descendisset Paulus, incubuit. ]]  ID. Descendit et incubuit, complexus est, etc., usque ad et sole justitiæ afflante, redivivus adducitur. [[Anima enim ipsius in ipso est. ]]  RAB. Id est non ex toto discessit, vel rediit. Hoc propter incredulos dixit, ut: [[Non est mortua puella, sed dormit: ]]  sic enim desperatio tollitur.</n>


text:
Ascendens autem, frangensque panem, et gustans, satisque allocutus usque in lucem, sic profectus est.


text:
Nos autem ascendentes navem, navigavimus in Asson, inde suscepturi Paulum: sic enim disposuerat ipse per terram iter facturus.


text:
Et inde navigantes, sequenti die venimus contra Chium, et alia applicuimus Samum, et sequenti die venimus Miletum.


text:
Proposuerat enim Paulus transnavigare Ephesum, ne qua mora illi fieret in Asia. Festinabat enim, si possibile sibi esset, ut diem Pentecostes faceret Jerosolymis.<n>[[Pentecosten. ]]  Constat Paschæ tempus et Pentecostes temporibus apostolorum celebratum esse.</n>


text:
Qui cum venissent ad eum, et simul essent, dixit eis: Vos scitis a prima die qua ingressus sum in Asiam, qualiter vobiscum per omne tempus fuerim,


text:
serviens Domino cum omni humilitate, et lacrimis, et tentationibus, quæ mihi acciderunt ex insidiis Judæorum:


text:
testificans Judæis atque gentilibus in Deum pœnitentiam, et fidem in Dominum nostrum Jesum Christum.


text:
nisi quod Spiritus Sanctus per omnes civitates mihi protestatur, dicens quoniam vincula et tribulationes Jerosolymis me manent.


text:
Sed nihil horum vereor: nec facio animam meam pretiosiorem quam me, dummodo consummem cursum meum, et ministerium verbi quod accepi a Domino Jesu, testificari Evangelium gratiæ Dei.


text:
Et nunc ecce ego scio quia amplius non videbitis faciem meam vos omnes, per quos transivi prædicans regnum Dei.


text:
Attendite vobis, et universo gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit episcopos regere ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo.


text:
Propter quod vigilate, memoria retinentes quoniam per triennium nocte et die non cessavi, cum lacrimis monens unumquemque vestrum.<n>[[Memoria retinentes. ]]  RAB. Quod ipsis dixerat, vult illud esse memoria retinendum, non enim parva est custodia, divini præcepti memoria.</n>


text:
Et nunc commendo vos Deo, et verbo gratiæ ipsius, qui potens est ædificare, et dare hæreditatem in sanctificatis omnibus.


text:
Omnia ostendi vobis, quoniam sic laborantes, oportet suscipere infirmos ac meminisse verbi Domini Jesu: quoniam ipse dixit: Beatius est magis dare, quam accipere.<n>[[Beatius est. ]]  ID. Hoc in Evangelio non legitur, non enim omnia scripta sunt, sed Paulus forsitan hoc ab apostolis audivit, vel a Spiritu sancto accepit, vel potest dici quod, si non verba, sensum istum Jesus indicavit, dicens: [[Omni petenti da; ]]  et alibi: [[Nolite accipere aurum, ]]  etc. BED. Non illis qui relictis omnibus secuti sunt Dominum, divites eleemosynarios præponit, sed illos maxime glorificat, qui cunctis quæ possident in semet renuntiantes, nihilominus laborant operando manibus ut habeant unde tribuant necessitatem patienti. Vos igitur episcopi, estote solliciti de alendis pupillis, etc.</n>


text:
dolentes maxime in verbo quod dixerat, quoniam amplius faciem ejus non essent visuri. Et deducebant eum ad navem.<pb/>


text:
Cum autem factum esset ut navigaremus abstracti ab eis, recto cursu venimus Coum, et sequenti die Rhodum, et inde Pataram.<n>[[Cum autem, ]]  etc. [[Coum, Rhodum, inde ]][[Pataram. ]]  RAB. Cous et Patara insulæ sunt.</n>


text:
Cum apparuissemus autem Cypro, relinquentes eam ad sinistram, navigavimus in Syriam, et venimus Tyrum: ibi enim navis expositura erat onus.


text:
Inventis autem discipulis, mansimus ibi diebus septem: qui Paulo dicebant per Spiritum ne ascenderet Jerosolymam.


text:
Et expletis diebus, profecti ibamus, deducentibus nos omnibus cum uxoribus et filiis usque foras civitatem: et positis genibus in littore, oravimus.


text:
Nos vero navigatione expleta a Tyro descendimus Ptolemaidam: et salutatis fratribus, mansimus die una apud illos.


text:
Alia autem die profecti, venimus Cæsaream. Et intrantes domum Philippi evangelistæ, qui erat unus de septem, mansimus apud eum.<n>[[Philippi evangelistæ. ]]  Ob promptum prædicationis officium evangelista meruit vocari.</n>


text:
Huic autem erant quatuor filiæ virgines prophetantes.<n>[[Huic autem erant filiæ. ]]  RAB. Alibi filiæ Philippi apostoli prophetissæ leguntur fuisse, sed veritati hujus loci non est contradicendum, nisi fortasse uterque filias prophetissas habuisse intelligatur.</n>


text:
Is cum venisset ad nos, tulit zonam Pauli: et alligans sibi pedes et manus, dixit: Hæc dicit Spiritus Sanctus: Virum, cujus est zona hæc, sic alligabunt in Jerusalem Judæi, et tradent in manus gentium.<n>[[Hæc dicit Spiritus sanctus. ]]  BED. Prophetas veteres imitatur, qui dicere solebant: [[Hæc dicit Dominus Deus, ]]  quia Spiritus sanctus, æque ut Pater et Filius, Dominus et Deus est, nec eorum separari operatio potest quorum natura et voluntas una est.</n>


text:
Tunc respondit Paulus, et dixit: Quid facitis flentes, et affligentes cor meum? Ego enim non solum alligari, sed et mori in Jerusalem paratus sum propter nomen Domini Jesu.


text:
Venerunt autem et ex discipulis a Cæsarea nobiscum, adducentes secum apud quem hospitaremur Mnasonem quemdam Cyprium, antiquum discipulum.


text:
At illi cum audissent, magnificabant Deum, dixeruntque ei: Vides, frater, quot millia sunt in Judæis qui crediderunt, et omnes æmulatores sunt legis.


text:
Audierunt autem de te quia discessionem doceas a Moyse eorum qui per gentes sunt Judæorum, dicens non debere eos circumcidere filios suos, neque secundum consuetudinem ingredi.<n>[[Dicens non debere. ]]  BED. Quasi dicerent: In doctrina Christi damnas velut sacrilega, etc., usque ad sed Judæi non prohibebantur. [[Neque secundum. ]]  Non sunt prohibiti eo tempore Judæi in Christum credentes, secundum legem ingredi, stante adhuc templo et sua religione, quamvis in sacramentis Novi Testamenti salutem habituri, sed credentes ex gentibus prohibebantur ad legem converti, qui tamen legis mandata ad mores et munditiam corporis pertinentia, ut est: [[Non concupisces, ]]  etc., diligenter observare jubebantur. Quadruplex synodus Jerosolymis habita est: prima fuit de electione alterius apostoli pro Juda; secunda de electione septem diaconorum; tertia de circumcisione non imponenda illis qui credebant de gentibus; quarta hæc de Judæis illo tempore non prohibendis (ubi necessitas exigeret,) legalibus cæremoniis initiari propter scandalum eorum qui putabant apostolos legem Moysi sicut idololatræ dogmata damnare.</n>


text:
His assumptis, sanctifica te cum illis, et impende in illis ut radant capita: et scient omnes quia quæ de te audierunt, falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem.<n>[[Quia quæ de te, ]]  etc. Non enim ita reprobas legalia sicut dictum est, si autem ideo celebraret, ut actione simulata suam occultaret sententiam, non hoc diceret Jacobus.</n>


text:
De his autem qui crediderunt ex gentibus, nos scripsimus judicantes ut abstineant se ab idolis immolato, et sanguine, et suffocato, et fornicatione.


text:
Tunc Paulus, assumptis viris, postera die purificatus cum illis intravit in templum, annuntians expletionem dierum purificationis, donec offerretur pro unoquoque eorum oblatio.


text:
Dum autem septem dies consummarentur, hi qui de Asia erant Judæi, cum vidissent eum in templo, concitaverunt omnem populum, et injecerunt ei manus, clamantes:<n>[[Cum autem septem dies, ]]  etc. Nondum consummati erant, sed eorum cursus agebatur adhuc, etc., usque ad ne venirent Romani et tollerent locum et gentem.</n>


text:
Viri Israëlitæ, adjuvate: hic est homo qui adversus populum, et legem, et locum hunc, omnes ubique docens, insuper et gentiles induxit in templum, et violavit sanctum locum istum.


text:
Viderant enim Trophimum Ephesium in civitate cum ipso, quem æstimaverunt quoniam in templum introduxisset Paulus.


text:
Commotaque est civitas tota, et facta est concursio populi. Et apprehendentes Paulum, trahebant eum extra templum: et statim clausæ sunt januæ.


text:
Qui statim, assumptis militibus et centurionibus, decurrit ad illos. Qui cum vidissent tribunum et milites, cessaverunt percutere Paulum.


text:
Tunc accedens tribunus apprehendit eum, et jussit eum alligari catenis duabus: et interrogabat quis esset, et quid fecisset.


text:
Alii autem aliud clamabant in turba. Et cum non posset certum cognoscere præ tumultu, jussit duci eum in castra.


text:
Et cum venisset ad gradus, contigit ut portaretur a militibus propter vim populi.<n>[[Et cum venisset ad gradus. ]]  Gradus non descensionis de templo, sed ascensionis in castra significat.</n>


text:
Et cum cœpisset induci in castra Paulus, dicit tribuno: Si licet mihi loqui aliquid ad te? Qui dixit: Græce nosti?<n>[[Græce nosti? ]]  RAB. Interrogatio est vel affirmatio, quia (ut putatur) tribunus Græca lingua loquebatur, vel, ne Judæi cognoscerent.</n>


text:
nonne tu es Ægyptius, qui ante hos dies tumultum concitasti, et eduxisti in desertum quatuor millia virorum sicariorum?


text:
Et dixit ad eum Paulus: Ego homo sum quidem Judæus a Tarso Ciliciæ, non ignotæ civitatis municeps. Rogo autem te, permitte mihi loqui ad populum.<n>[[A Tarso, ]]  etc. ID. Quo captus cum parentibus commigravit.</n>


text:
Et cum ille permisisset, Paulus stans in gradibus annuit manu ad plebem, et magno silentio facto, allocutus est lingua hebræa, dicens:<pb/>


text:
Et dicit: Ego sum vir Judæus, natus in Tarso Ciliciæ, nutritus autem in ista civitate, secus pedes Gamaliel eruditus juxta veritatem paternæ legis, æmulator legis, sicut et vos omnes estis hodie:<n>[[Natus in Tarso. ]]  BED. Natus in oppido Galilææ Giscali nomine fuit Paulus, etc., usque ad sic Christus, in Bethleem natus, Nazarenus est appellatus. [[Æmulator legis. ]]  In Græco: [[Æmulator legis Dei existentis, ]]  secundum illud: [[Testimonium illis perhibeo, quod æmulationem Dei habent, sed non secundum scientiam]]  Rom. 10..</n>


text:
sicut princeps sacerdotum mihi testimonium reddit, et omnes majores natu: a quibus et epistolas accipiens, ad fratres Damascum pergebam, ut adducerem inde vinctos in Jerusalem ut punirentur.


text:
Factum est autem, eunte me, et appropinquante Damasco media die, subito de cælo circumfulsit me lux copiosa:


text:
et decidens in terram, audivi vocem dicentem mihi: Saule, Saule, quid me persequeris?<n>[[Saule, Saule. ]]  RAB. Quædam exemplaria habent: [[Saul, Saul, ]]  ut ostendatur de nomine Saulis Saulum nominatum esse.</n>


text:
Et qui mecum erant, lumen quidem viderunt, vocem autem non audierunt ejus qui loquebatur mecum.<n>[[Audierunt. ]]  ID. Intellexerunt, sed solum sonum vocis Pauli, vel ejus qui Paulo loquebatur.</n>


text:
Et dixi: Quid faciam, domine? Dominus autem dixit ad me: Surgens vade Damascum: et ibi tibi dicetur de omnibus quæ te oporteat facere.<n>[[Et ibi. ]]  ID. Exemplum humilitatis, contra doctores non disputandi, nec de nobis præsumendi, quasi a Deo simus edocti.</n>


text:
veniens ad me et astans, dixit mihi: Saule frater, respice. Et ego eadem hora respexi in eum.<n>[[Saule frater, respice. ]]  ID. Duo erant in oculis Pauli, excæcatio et illuminatio: et ideo merito credidit.</n>


text:
At ille dixit: Deus patrum nostrorum præordinavit te, ut cognosceres voluntatem ejus, et videres justum, et audires vocem ex ore ejus:<n>[[Præordinavit te. ]]  ID. Conveniens ordo: primo, præordinatus in præscientia Dei; deinde cognoscit veritatem, videt Justum, audit ex ore ipsius; postea fit testis eorum quæ cognovit, vidit, audivit.</n>


text:
Factum est autem revertenti mihi in Jerusalem, et oranti in templo, fieri me in stupore mentis,<n>[[Fieri me in stupore mentis. ]]  Hoc non narrat ad elationem, sed propter necessitatem, ut videatur idoneus evangelizare gentibus.</n>


text:
et videre illum dicentem mihi: Festina, et exi velociter ex Jerusalem: quoniam non recipient testimonium tuum de me.


text:
Et ego dixi: Domine, ipsi sciunt quia ego eram concludens in carcerem, et cædens per synagogas eos qui credebant in te:


text:
et cum funderetur sanguis Stephani testis tui, ego astabam, et consentiebam, et custodiebam vestimenta interficientium illum.<n>[[Consentiebam. ]]  Confitendo quod consensit, notat quia non occidit, nisi cædens accipiatur pro occidens, vel occidere curans.</n>


text:
Audiebant autem eum usque ad hoc verbum, et levaverunt vocem suam, dicentes: Tolle de terra hujusmodi: non enim fas est eum vivere.


text:
jussit tribunus induci eum in castra, et flagellis cædi, et torqueri eum, ut sciret propter quam causam sic acclamarent ei.


text:
Et cum astrinxissent eum loris, dicit astanti sibi centurioni Paulus: Si hominem Romanum et indemnatum licet vobis flagellare?


text:
Quo audito, centurio accessit ad tribunum, et nuntiavit ei, dicens: Quid acturus es? hic enim homo civis Romanus est.


text:
Et respondit tribunus: Ego multa summa civilitatem hanc consecutus sum. Et Paulus ait: Ego autem et natus sum.<n>[[Ego multa summa. ]]  Alia editio manifestius insinuat quid dixerit tribunus. Dixit tribunus: tam facile dicis civem Romanum te esse? ego enim quanto pretio civilitatem possedi istam. [[Civilitatem. ]]  Id est socialem inter cives conversationem, vel reipublicæ administrationem. Non enim tribunus civitatis Romanæ civis esse non posset, sed consortium civitatis emerat, ut esset particeps. Paulus eo magis erat civis Romanus, quod non comparando, sed hoc nascendo habebat.</n>


text:
Protinus ergo discesserunt ab illo qui eum torturi erant. Tribunus quoque timuit postquam rescivit, quia civis Romanus esset, et quia alligasset eum.


text:
Postera autem die volens scire diligentius qua ex causa accusaretur a Judæis, solvit eum, et jussit sacerdotes convenire, et omne concilium: et producens Paulum, statuit inter illos.<pb/>


text:
Intendens autem in concilium Paulus, ait: Viri fratres, ego omni conscientia bona conversatus sum ante Deum usque in hodiernum diem.


text:
Tunc Paulus dixit ad eum: Percutiet te Deus, paries dealbate. Et tu sedens judicas me secundum legem, et contra legem jubes me percuti?<n>[[Percutiet te. ]]  RAB. Non dicit [[percutiat, ]]  quia prophetia est, non maledictio, etc., usque ad sed inspiratione divina dixit Apostolus.</n>


text:
Dixit autem Paulus: Nesciebam, fratres, quia princeps est sacerdotum. Scriptum est enim: Principem populi tui non maledices.<n>[[Nesciebam, fratres. ]]  Id est non cognoscebam esse Ananiam; vel subtiliter dicit se nescire principem, quia sacerdotium Judæorum reprobatum est.</n>


text:
Sciens autem Paulus quia una pars esset sadducæorum, et altera pharisæorum, exclamavit in concilio: Viri fratres, ego pharisæus sum, filius pharisæorum: de spe et resurrectione mortuorum ego judicor.


text:
Sadducæi enim dicunt non esse resurrectionem, neque angelum, neque spiritum: pharisæi autem utraque confitentur.


text:
Factus est autem clamor magnus. Et surgentes quidam pharisæorum, pugnabant, dicentes: Nihil mali invenimus in homine isto: quid si spiritus locutus est ei, aut angelus?<n>[[Quid si spiritus? ]]  RAB. Hic apparet juxta Hieronymum sadducæos spiritum non confiteri et angelos, et ideo Pharisæi spiritum nominant et angelum, quia hoc noverant contrarium esse illis.</n>


text:
Et cum magna dissensio facta esset, timens tribunus ne discerperetur Paulus ab ipsis, jussit milites descendere, et rapere eum de medio eorum, ac deducere eum in castra.<n>[[Ne discerperetur Paulus ab ipsis. ]]  ID. Sadducæis volentibus eum rapere, vel ab utrisque simul contendentibus.</n>


text:
Sequenti autem nocte assistens ei Dominus, ait: Constans esto: sicut enim testificatus es de me in Jerusalem, sic te oportet et Romæ testificari.


text:
Facta autem die collegerunt se quidam ex Judæis, et devoverunt, se dicentes neque manducaturos, neque bibituros donec occiderent Paulum.<n>[[Devoverunt se dicentes. ]]  Græce, anathematizaverunt: hoc verbum quantæ sit auctoritatis norunt qui anathemate sacerdotali a societate Christi et Ecclesiæ alienantur.</n>


text:
qui accesserunt ad principes sacerdotum et seniores, et dixerunt: Devotione devovimus nos nihil gustaturos, donec occidamus Paulum.


text:
Nunc ergo vos notum facite tribuno cum concilio, ut producat illum ad vos, tamquam aliquid certius cognituri de eo. Nos vero priusquam appropiet, parati sumus interficere illum.


text:
Vocans autem Paulus ad se unum ex centurionibus, ait: Adolescentem hunc perduc ad tribunum, habet enim aliquid indicare illi.


text:
Et ille quidem assumens eum duxit ad tribunum, et ait: Vinctus Paulus rogavit me hunc adolescentem perducere ad te, habentem aliquid loqui tibi.


text:
Apprehendens autem tribunus manum illius, secessit cum eo seorsum, et interrogavit illum: Quid est quod habes indicare mihi?


text:
Ille autem dixit: Judæis convenit rogare te ut crastina die producas Paulum in concilium, quasi aliquid certius inquisituri sint de illo:


text:
tu vero ne credideris illis: insidiantur enim ei ex eis viri amplius quam quadraginta, qui se devoverunt non manducare, neque bibere donec interficiant eum: et nunc parati sunt, exspectantes promissum tuum.


text:
Et vocatis duobus centurionibus, dixit illis: Parate milites ducentos ut eant usque Cæsaream, et equites septuaginta, et lancearios ducentos a tertia hora noctis,<n>[[Parate milites ducentos, ]]  etc. RAB. Hoc fieri jubet, ne eum Judæi auferrent, et ipse tribunus criminis accusaretur apud præsidem, tanquam accepturus pecuniam a Judæis, et pretium mortis Pauli.</n>


text:
(Timuit enim ne forte raperent eum Judæi, et occiderent, et ipse postea calumniam sustineret, tamquam accepturus pecuniam.)


text:
Virum hunc comprehensum a Judæis, et incipientem interfici ab eis, superveniens cum exercitu eripui, cognito quia Romanus est.


text:
Quem inveni accusari de quæstionibus legis ipsorum, nihil vero dignum morte aut vinculis habentem criminis.


text:
Et cum mihi perlatum esset de insidiis quas paraverant illi, misi eum ad te, denuntians et accusatoribus ut dicant apud te. Vale.


text:
Post quinque autem dies descendit princeps sacerdotum Ananias, cum senioribus quibusdam, et Tertullo quodam oratore, qui adierunt præsidem adversus Paulum.


text:
Et citato Paulo cœpit accusare Tertullus, dicens: Cum in multa pace agamus per te, et multa corrigantur per tuam providentiam,


text:
Invenimus hunc hominem pestiferum, et concitantem seditiones omnibus Judæis in universo orbe, et auctorem seditionis sectæ Nazarenorum:


text:
qui etiam templum violare conatus est, quem et apprehensum voluimus secundum legem nostram judicare.


text:
jubens accusatores ejus ad te venire: a quo poteris ipse judicans, de omnibus istis cognoscere, de quibus nos accusamus eum.


text:
Respondit autem Paulus (annuente sibi præside dicere): Ex multis annis te esse judicem genti huic sciens, bono animo pro me satisfaciam.


text:
Potes enim cognoscere quia non plus sunt mihi dies quam duodecim, ex quo ascendi adorare in Jerusalem:


text:
et neque in templo invenerunt me cum aliquo disputantem, aut concursum facientem turbæ, neque in synagogis, neque in civitate:


text:
Confiteor autem hoc tibi, quod secundum sectam quam dicunt hæresim, sic deservio Patri et Deo meo, credens omnibus quæ in lege et prophetis scripta sunt:<n>[[Patri et Deo meo. ]]  RAB. Cujus filius demonstror, non [[servus, ]]  ut in aliis codicibus habetur.</n>


text:
Quidam autem ex Asia Judæi, quos oportebat apud te præsto esse, et accusare si quid haberent adversum me:


text:
nisi de una hac solummodo voce qua clamavi inter eos stans: Quoniam de resurrectione mortuorum ego judicor hodie a vobis.<n>[[Nisi de una hac. ]]  ID. Hoc loquitur per antiphrasim, sciebat enim hoc eis placere: quasi dicat nihil commisi, nisi quia prædicavi quod et ipsi credunt.</n>


text:
Distulit autem illos Felix, certissime sciens de via hac, dicens: Cum tribunus Lysias descenderit, audiam vos.


text:
Jussitque centurioni custodire eum, et habere requiem, nec quemquam de suis prohibere ministrare ei.<n>[[De suis ministrare. ]]  ID. Discipulis et sociis; aliter, jussit non prohibere quemquam ministrare ei de suis rebus vel facultatibus.</n>


text:
Post aliquot autem dies veniens Felix cum Drusilla uxore sua, quæ erat Judæa, vocavit Paulum, et audivit ab eo fidem quæ est in Christum Jesum.


text:
Disputante autem illo de justitia, et castitate, et de judicio futuro, tremefactus Felix, respondit: Quod nunc attinet, vade: tempore autem opportuno accersam te:<n>[[Tremefactus, ]]  etc., [[et sperans. ]]  ID. Sic junge: tremefactus et sperans, pro his duobus dimisit eum liberæ custodiæ, præ timore Dei et spe pecuniæ.</n>


text:
simul et sperans quod pecunia ei daretur a Paulo, propter quod et frequenter accersens eum, loquebatur cum eo.


text:
Biennio autem expleto, accepit successorem Felix Portium Festum. Volens autem gratiam præstare Judæis Felix, reliquit Paulum vinctum.<n>[[Reliquit Paulum vinctum. ]]  ID. Utrum Felix vivens an moriens Paulum reliquerit, incertum est; sed tamen melius videtur, quod vivens Judæis gratiam præstiterit.</n><pb/>


text:
Festus ergo cum venisset in provinciam, post triduum ascendit Jerosolymam a Cæsarea.<n>[[Festus ergo cum venisset in provinciam, ]]  etc. RAB. Palæstinæ provinciam intellige, sicut Palæstinæ præsides alii semper aliis succedentes a Romanis mittebantur.</n>


text:
postulantes gratiam adversus eum, ut juberet perduci eum in Jerusalem, insidias tendentes ut interficerent eum in via.


text:
Qui ergo in vobis, ait, potentes sunt, descendentes simul, si quod est in viro crimen, accusent eum.


text:
Demoratus autem inter eos dies non amplius quam octo aut decem, descendit Cæsaream, et altera die sedit pro tribunali, et jussit Paulum adduci.


text:
Qui cum perductus esset, circumsteterunt eum, qui ab Jerosolyma descenderant Judæi, multas et graves causas objicientes, quas non poterant probare:


text:
Paulo rationem reddente: Quoniam neque in legem Judæorum, neque in templum, neque in Cæsarem quidquam peccavi.


text:
Festus autem volens gratiam præstare Judæis, respondens Paulo, dixit: Vis Jerosolymam ascendere, et ibi de his judicari apud me?


text:
Dixit autem Paulus: Ad tribunal Cæsaris sto: ibi me oportet judicari: Judæis non nocui, sicut tu melius nosti.


text:
Si enim nocui, aut dignum morte aliquid feci, non recuso mori: si vero nihil est eorum quæ hi accusant me, nemo potest me illis donare. Cæsarem appello.


text:
Et cum dies aliquot transacti essent, Agrippa rex et Bernice descenderunt Cæsaream ad salutandum Festum.


text:
Et cum dies plures ibi demorarentur, Festus regi indicavit de Paulo, dicens: Vir quidam est derelictus a Felice vinctus,


text:
de quo cum essem Jerosolymis, adierunt me principes sacerdotum et seniores Judæorum, postulantes adversus illum damnationem.


text:
Ad quos respondi: Quia non est Romanis consuetudo damnare aliquem hominem priusquam is qui accusatur præsentes habeat accusatores, locumque defendendi accipiat ad abluenda crimina.


text:
Cum ergo huc convenissent sine ulla dilatione, sequenti die sedens pro tribunali, jussi adduci virum.


text:
De quo, cum stetissent accusatores, nullam causam deferebant, de quibus ego suspicabar malum.<n>[[De quibus, ]]  etc. ID. His causis, vel rebus, sive verbis: de quibus ego suspicabar, id est ab accusatoribus exspectabam, vel mala de quibus suspicabar; aliter, de quibus, id est accusatoribus suspicabar malum: quia nullam causam dignam morte deferebant.</n>


text:
Quæstiones vero quasdam de sua superstitione habebant adversus eum, et de quodam Jesu defuncto, quem affirmabat Paulus vivere.<n>[[Sua superstitione. ]]  RAB. Amborum, id est Pauli et Judæorum legem vocabat superstitionem.</n>


text:
Hæsitans autem ego de hujusmodi quæstione, dicebam si vellet ire Jerosolymam, et ibi judicari de istis.


text:
Paulo autem appellante ut servaretur ad Augusti cognitionem, jussi servari eum, donec mittam eum ad Cæsarem.


text:
Altera autem die cum venisset Agrippa et Bernice cum multa ambitione, et introissent in auditorium cum tribunis et viris principalibus civitatis, jubente Festo, adductus est Paulus.<n>[[Cum multa ambitione. ]]  ID. Id est multa turba ambiente eos, vel cum multo desiderio Paulum audiendi. Pro ambitione in Græco ponitur phantasia, id est multiplex apparatus et pompa regalis officii: qua illam ambiente undique stipabatur.</n>


text:
Et dicit Festus: Agrippa rex, et omnes qui simul adestis nobiscum viri, videtis hunc de quo omnis multitudo Judæorum interpellavit me Jerosolymis, petentes et acclamantes non oportere eum vivere amplius.


text:
Ego vere comperi nihil dignum morte eum admisisse. Ipso autem hoc appellante ad Augustum, judicavi mittere.


text:
De quo quid certum scribam domino, non habeo. Propter quod produxi eum ad vos, et maxime ad te, rex Agrippa, ut interrogatione facta habeam quid scribam.


text:
Agrippa vero ad Paulum ait: Permittitur tibi loqui pro temetipso. Tunc Paulus extenta manu cœpit rationem reddere:


text:
De omnibus quibus accusor a Judæis, rex Agrippa, æstimo me beatum apud te cum sim defensurus me hodie,


text:
maxime te sciente omnia, et quæ apud Judæos sunt consuetudines et quæstiones: propter quod obsecro patienter me audias.


text:
Et quidem vitam meam a juventute, quæ ab initio fuit in gente mea in Jerosolymis, noverunt omnes Judæi:


text:
præscientes me ab initio (si velint testimonium perhibere) quoniam secundum certissimam sectam nostræ religionis vixi pharisæus.


text:
in quam duodecim tribus nostræ nocte ac die deservientes, sperant devenire. De qua spe accusor a Judæis, rex.


text:
Quid incredibile judicatur apud vos, si Deus mortuos suscitat?<n>[[Quid incredibile? ]]  RAB. Vel sic: Rex quid dicis? incredibile judicatur apud vos? etc., interrogando, quasi dicat: Non est incredibile. Suscitavit quidem ante mortuos in exemplum futuri, vel suscitat.</n>


text:
quod et feci Jerosolymis, et multos sanctorum ego in carceribus inclusi, a principibus sacerdotum potestate accepta: et cum occiderentur, detuli sententiam.<n>[[Cum occiderentur detulit sententiam. ]]  ID. Alia editio: Occidendisque detulit sententiam, id est qualiter occiderentur ipse sententiam dedi. [[Detuli sententiam. ]]  Judicavi illos occidendos: non ait occidi, nisi forte ad occisionem pertineat quod sequitur: [[Puniens eos, ]]  etc., [[et amplius insaniens, ]]  etc.</n>


text:
Et per omnes synagogas frequenter puniens eos, compellebam blasphemare: et amplius insaniens in eos, persequebar usque in exteras civitates.


text:
die media in via vidi, rex, de cælo supra splendorem solis circumfulsisse me lumen, et eos qui mecum simul erant.


text:
Omnesque nos cum decidissemus in terram, audivi vocem loquentem mihi hebraica lingua: Saule, Saule, quid me persequeris? durum est tibi contra stimulum calcitrare.<n>[[Contra stimulum. ]]  ID. Hucusque sine stimulo restitisti, sed nunc si resistis contra stimulum calcitrabis, quod satis durum est. Stimulus est ipsa correctio. [[Insanis, Paule. ]]  BED. Insaniam putat, quod homo vinctus loco defendendi accepto, etc., usque ad et Propheta: [[Non respexit in vanitates et insanias falsas]]  Psal. 39.</n>


text:
Sed exsurge, et sta super pedes tuos: ad hoc enim apparui tibi, ut constituam te ministrum, et testem eorum quæ vidisti, et eorum quibus apparebo tibi,


text:
aperire oculos eorum, ut convertantur a tenebris ad lucem, et de potestate Satanæ ad Deum, ut accipiant remissionem peccatorum, et sortem inter sanctos, per fidem quæ est in me.


text:
sed his qui sunt Damasci primum, et Jerosolymis, et in omnem regionem Judææ, et gentibus, annuntiabam, ut pœnitentiam agerent, et converterentur ad Deum, digna pœnitentiæ opera facientes.


text:
Auxilio autem adjutus Dei usque in hodiernum diem, sto, testificans minori atque majori, nihil extra dicens quam ea quæ prophetæ locuti sunt futura esse, et Moyses,


text:
si passibilis Christus, si primus ex resurrectione mortuorum, lumen annuntiaturus est populo et gentibus.


text:
Hæc loquente eo, et rationem reddente, Festus magna voce dixit: Insanis, Paule: multæ te litteræ ad insaniam convertunt.<n>[[Multæ te. ]]  RAB. Philosophi gentium multa legendo sectas commutabant. [[Ad insaniam, ]]  subaudi mutabilitatis; vel insaniam dicit resurrectionem mortuorum, quam annuntiat.</n>


text:
Scit enim de his rex, ad quem et constanter loquor: latere enim eum nihil horum arbitror. Neque enim in angulo quidquam horum gestum est.


text:
Et Paulus: Opto apud Deum, et in modico et in magno, non tantum te, sed etiam omnes qui audiunt hodie fieri tales, qualis et ego sum, exceptis vinculis his.


text:
Et cum secessissent, loquebantur ad invicem, dicentes: Quia nihil morte aut vinculis dignum quid fecit homo iste.


text:
Ut autem judicatum est navigare eum in Italiam, et tradi Paulum cum reliquis custodiis centurioni nomine Julio cohortis Augustæ,<n>[[Ut autem judicatum est eum navigare, ]]  etc. In Græco: Ut judicatum est nos navigare in Italiam, tradiderunt Paulum et quosdam alios vinctos centurioni.</n>


text:
ascendentes navem Adrumetinam, incipientes navigare circa Asiæ loca, sustulimus, perseverante nobiscum Aristarcho Macedone Thessalonicensi.<n>[[Adrumetinam. ]]  RAB. Id est ad Romam navigantem secundum quosdam, sed melius derivatur de nomine civitatis Africæ quæ Adrumetis dicitur.</n>


text:
Sequenti autem die devenimus Sidonem. Humane autem tractans Julius Paulum, permisit ad amicos ire, et curam sui agere.


text:
Et pelagus Ciliciæ et Pamphyliæ navigantes, venimus Lystram, quæ est Lyciæ:<n>[[Venimus Lystram. ]]  BED. Pro Lystra, in Græco Smyrna scriptum est. Hieronymus vero Myrrham ponit.</n>


text:
Et cum multis diebus tarde navigaremus, et vix devenissemus contra Gnidum, prohibente nos vento, adnavigavimus Cretæ juxta Salmonem:


text:
et vix juxta navigantes, venimus in locum quemdam qui vocatur Boniportus, cui juxta erat civitas Thalassa.


text:
Multo autem tempore peracto, et cum jam non esset tuta navigatio eo quod et jejunium jam præteriisset, consolabatur eos Paulus,<n>[[Jejunium. ]]  RAB. Fames magna in navigio infirmiores reddens nautas. Alii dicunt tunc fuisse quadragesimam ante natale Domini, quod non est probabile. Melius jejunium septimum putandum est, in quo occisus erat Godolias. Vel dies jejunii decimi in Januario, quando cognoverunt in Babylone captivi templum esse destructum.</n>


text:
dicens eis: Viri, video quoniam cum injuria et multo damno non solum oneris, et navis, sed etiam animarum nostrarum incipit esse navigatio.


text:
Et cum aptus portus non esset ad hiemandum, plurimi statuerunt consilium navigare inde, si quomodo possent, devenientes Phœnicen hiemare, portum Cretæ respicientem ad Africum et ad Corum.<n>[[Portum, ]]  etc. ID. Portus Cretæ dicitur qui est in Phœnice e regione Cretæ: portum autem Cretæ petebant, quia Cretam navigabant. [[Ad Africum, ]]  etc. Africus stat inter meridianam plagam et occidentalem, magis vergens ad occidentalem; Corus inter septentrionalem et occidentalem, plus deflexus ad occidentem; et provincia Phœnicis Cretam habebat ad occidentem.</n>


text:
Aspirante autem austro, æstimantes propositum se tenere, cum sustulissent de Asson, legebant Cretam.<n>[[Asson. ]]  RAB. Nomen est loci sic vocati, quia inde solvebantur naves in mare progredientes.</n>


text:
Non post multum autem misit se contra ipsam ventus typhonicus, qui vocatur Euroaquilo.<n>[[Typhonicus. ]]  Alia translatio: ventus tempestuosus. [[Euroaquilo. ]]  RAB. Id est Boreas, ventus inter aquilonem et orientem; hic ventus erat contrarius navi navigaturæ in Phœnicen.</n>


text:
Qua sublata, adjutoriis utebantur, accingentes navem, timentes ne in Syrtim inciderent, summisso vase sic ferebantur.<n>[[Syrtim. ]]  ID. Angustia sive tribulatio dicitur Syrtis.</n>


text:
Neque autem sole, neque sideribus apparentibus per plures dies, et tempestate non exigua imminente, jam ablata erat spes omnis salutis nostræ.


text:
Et cum multa jejunatio fuisset, tunc stans Paulus in medio eorum, dixit: Oportebat quidem, o viri, audito me, non tollere a Creta, lucrique facere injuriam hanc et jacturam.<n>[[Oportebat quidem, ]]  etc. ID. Quasi dicat: Deum non audistis, quod supra hortabatur eos Paulus; vel oportebat me audito, id est ut audiretis me.</n>


text:
dicens: Ne timeas, Paule: Cæsari te oportet assistere: et ecce donavit tibi Deus omnes qui navigant tecum.


text:
In insulam autem quamdam oportet nos devenire.<n>[[In insulam autem quamdam oportet nos devenire. ]]  ID. Quasi dicat: Pro signo est prophetia veritatis de insula, ut, cum ad illam venerint, de salute sua certi sint.</n>


text:
Sed posteaquam quartadecima nox supervenit, navigantibus nobis in Adria circa mediam noctem, suspicabantur nautæ apparere sibi aliquam regionem.<n>[[In Adria. ]]  Regio est ad quam navigabant; vel, nomen cujusdam freti in Tyrrhenc mari, seu potius videtur nomen illius terræ de qua Adriaticus sinus vocatur. Aliter, Adria pluraliter accipitur pro scopulis, et ideo putabant nautæ regionem apparere. In libro Hebræorum nominum, Adria, continens mala, vel locus malorum dicitur.</n>


text:
Qui et summittentes bolidem, invenerunt passus viginti: et pusillum inde separati, invenerunt passus quindecim.


text:
Timentes autem ne in aspera loca incideremus, de puppi mittentes anchoras quatuor, optabant diem fieri.


text:
Nautis vero quærentibus fugere de navi, cum misissent scapham in mare, sub obtentu quasi inciperent a prora anchoras extendere,


text:
Et cum lux inciperet fieri, rogabat Paulus omnes sumere cibum, dicens: Quartadecima die hodie exspectantes jejuni permanetis, nihil accipientes.


text:
Propter quod rogo vos accipere cibum pro salute vestra: quia nullius vestrum capillus de capite peribit.<n>[[Sumere cibum. ]]  BED. Nemo sæculi tempestates evadit, nisi qui pane vitæ pascitur, et qui in nocte tribulationum, sapientiæ, fortitudini, temperantiæ et justitiæ innititur, auxilio Domini coruscante portum salutis consequitur, ita ut sæculo expeditus, flammam dilectionis qua calefiunt interiora, quærat.</n>


text:
Et cum hæc dixisset, sumens panem, gratias egit Deo in conspectu omnium: et cum fregisset, cœpit manducare.


text:
Eramus vero universæ animæ in navi ducentæ septuaginta sex.<n>[[Eramus universæ animæ. ]]  RAB. Non ait viri, quia fortasse erant et mulieres; vel, propter confusionem Christianorum, militum et nautarum ita dicitur.</n>


text:
Cum autem dies factus esset, terram non agnoscebant: sinum vero quemdam considerabant habentem littus, in quem cogitabant si possent ejicere navem.


text:
Et cum anchoras sustulissent, committebant se mari, simul laxantes juncturas gubernaculorum: et levato artemone secundum auræ flatum, tendebant ad littus.


text:
Et cum incidissemus in locum dithalassum, impegerunt navem: et prora quidem fixa manebat immobilis, puppis vero solvebatur a vi maris.<n>[[Bithalassum. ]]  BED. Græci Thalassan vocant mare, etc., usque ad et mare a Græcis dicitur Thelasson.</n>


text:
Centurio autem volens servare Paulum, prohibuit fieri: jussitque eos qui possent natare, emittere se primos, et evadere, et ad terram exire:


text:
et ceteros, alios in tabulis ferebant, quosdam super ea quæ de navi erant. Et sic factum est, ut omnes animæ evaderent ad terram.<pb/>


text:
Et cum evasissemus, tunc cognovimus quia Melita insula vocabatur. Barbari vero præstabant non modicam humanitatem nobis.


text:
Accensa enim pyra, reficiebant nos omnes propter imbrem qui imminebat, et frigus.<n>[[Pyra. ]]  RAB. Quidam dicunt pyram nomen ligni esse.</n>


text:
Cum congregasset autem Paulus sarmentorum aliquantam multitudinem, et imposuisset super ignem, vipera a calore cum processisset, invasit manum ejus.


text:
Ut vero viderunt barbari pendentem bestiam de manu ejus, ad invicem dicebant: Utique homicida est homo hic, qui cum evaserit de mari, ultio non sinit eum vivere.


text:
At illi existimabant eum in tumorem convertendum, et subito casurum et mori. Diu autem illis exspectantibus, et videntibus nihil mali in eo fieri, convertentes se, dicebant eum esse deum.


text:
In locis autem illis erant prædia principis insulæ, nomine Publii, qui nos suscipiens, triduo benigne exhibuit.


text:
Contigit autem patrem Publii febribus et dysenteria vexatum jacere. Ad quem Paulus intravit: et cum orasset, et imposuisset ei manus, salvavit eum.<n>[[Dysenteria]]  vel [[dysin. ]]  BED. Est passio intestinorum. [[Salvavit eum. ]]  Cur infidelem infirmum prece salvat, qui Timotheum, Trophimumque infirmos fideles sic tractat, ut unum curet, alterum relinquat? nisi quia ille per miraculum foris sanandus erat, qui interius non vivebat: hoc autem non indigebant, qui intus salubriter vivebant.</n>


text:
Post menses autem tres navigavimus in navi Alexandrina, quæ in insula hiemaverat, cui erat insigne Castorum.


text:
Inde circumlegentes devenimus Rhegium: et post unum diem, flante austro, secunda die venimus Puteolos:<n>[[Puteolos. ]]  Puteoli locus est ultra Romam ubi Virgilius fecit balnea medicinalia, singula propriis inscripta titulis (ut dicitur) contra quam, scilicet valerent ægritudinem. Unde Salernitani invidia ducti, supervenientes in manu forti, titulos destruxerunt, et ædificia mutilaverunt.</n>


text:
Et inde cum audissent fratres, occurrerunt nobis usque ad Appii forum, ac tres Tabernas. Quos cum vidisset Paulus, gratias agens Deo, accepit fiduciam.<n>[[Audissent fratres. ]]  RAB. Christiani Romæ habitantes unde? patet Paulum non primo prædicasse Romanis.</n>


text:
Post tertium autem diem convocavit primos Judæorum. Cumque convenissent, dicebat eis: Ego, viri fratres, nihil adversus plebem faciens, aut morem paternum, vinctus ab Jerosolymis traditus sum in manus Romanorum,


text:
qui cum interrogationem de me habuissent, voluerunt me dimittere, eo quod nulla esset causa mortis in me.


text:
Contradicentibus autem Judæis, coactus sum appellare Cæsarem, non quasi gentem meam habens aliquid accusare.


text:
Propter hanc igitur causam rogavi vos videre, et alloqui. Propter spem enim Israël catena hac circumdatus sum.


text:
At illi dixerunt ad eum: Nos neque litteras accepimus de te a Judæa, neque adveniens aliquis fratrum nuntiavit, aut locutus est quid de te malum.


text:
Rogamus autem a te audire quæ sentis: nam de secta hac notum est nobis quia ubique ei contradicitur.


text:
Cum constituissent autem illi diem, venerunt ad eum in hospitium plurimi, quibus exponebat testificans regnum Dei, suadensque eis de Jesu ex lege Moysi et prophetis a mane usque ad vesperam.


text:
Cumque invicem non essent consentientes, discedebant, dicente Paulo unum verbum: Quia bene Spiritus Sanctus locutus est per Isaiam prophetam ad patres nostros,


text:
dicens: Vade ad populum istum, et dic ad eos: [Aure audietis, et non intelligetis, et videntes videbitis, et non perspicietis.


text:
Incrassatum est enim cor populi hujus, et auribus graviter audierunt, et oculos suos compresserunt: ne forte videant oculis, et auribus audiant, et corde intelligant, et convertantur, et sanem eos.]


text:
Mansit autem biennio toto in suo conducto: et suscipiebat omnes qui ingrediebantur ad eum,<n>[[Conductu. ]]  Id est in libera custodia per quam conducebatur, vel in sua concione qua contra Judæos disputabat.</n>


text:
prædicans regnum Dei, et docens quæ sunt de Domino Jesu Christo cum omni fiducia, sine prohibitione.<n>[[Sine prohibitione. ]]  RAB. Post passionem Domini vigesimo quinto anno, etc., usque ad Petrus et Paulus martyrio coronati sunt.</n>


text:
Paulus, servus Jesu Christi, vocatus Apostolus, segregatus in Evangelium Dei,<n>[[Argumentum]]  Romani sunt partis Italiæ. Hi præventi sunt a falsis apostolis, et sub nomine Domini nostri Jesu Christi in legem et prophetas erant inducti. Hos revocat Apostolus ad veram evangelicam fidem, scribens eis a Corintho. [[Paulus. ]]  BED. Super Actus apostolicos Paulum anno secundo passionis et resurrectionis Christi ad fidem venisse dicit, etc., usque ad juxta condictum apostolorum ad magisterium gentium est profectus. AUG. lib. de Spiritu et litt., c. 7. Non ob aliud hoc nomen elegit, etc., usque ad Saulus [[inquietudo]]  et [[tentatio]]  interpretatur. AMB. Porro ex more sanctorum apostolorum illud fecisse perhibetur, qui virtutibus proficientes mutato nomine sunt vocati, ut et ipso nomine essent novi, ut et Cephas et filii tonitrui. HIER. Com. in Ep. ad Philem. Paulus a primo spolio quod Ecclesiæ contulit, scilicet a Sergio Paulo proconsule quem apud Cyprum convertit, hoc sibi nomen assumpsit. [[Servus. ]]  Ex servo et humili fecit Deus apostolum et sublimem, ita et vos humiles sitis: [[Qui enim se humiliat, exaltabitur]]  Luc.XIV. AUG. Utrumque ponendo, unam Dei hominis personam esse testatur. Alterum pro Judæis, alterum pro gentibus ponit. Christus enim, hoc nomen Judæis est cognitum, quo nomine Dei Filium designatum vident, et audiunt in lege promissum, quibus etsi alium prædicares, non crederent. Gentibus vero quia in aliquo non legerant, præmittit Salvatorem, id est Jesum. Christus, quamvis non sit proprium, sed nomen sacramenti, sicut propheta et sacerdos, Judæis tamen cognitum recte præponitur: etsi pluribus indita hæc nomina, tamen sola figura; hic enim solus verus Rex et Sacerdos. [[Vocatus. ]]  Non a se, sed a Deo; vel vocatus, ab hominibus dictus privilegio nominis. [[Apostolus. ]]  Ecce de humili altus. [[Segregatus. ]]  A doctrina scribarum et Pharisæorum: hoc contra Judæos; vel, ab aliis apostolis, corpore et non mente unde: [[Segregate ]][[mihi Barnabam et Paulum in opus ad quod assumpsi eos]]  Act. 13.. [[Evangelium. ]]  HAYM. Bona annuntiatio est, etc. [[Dei. ]]  Non ab homine inventum.</n>


text:
quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis<n>[[Quod ante]]  completionem, non venit ut subitum, sed longe ante promissum. Unde in hoc verbum verum est: [[Quia alius est qui seminat, et alius qui metit. ]]</n>


text:
de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem,<n>[[Qui factus est ei. ]]  Qui factus secundum carnem, opere sancti Spiritus de virgine, id est natus. Impietati hæreticorum occurritur, qui obtuso corde capitulum hoc intelligentes, Christum tantum hominem accipiunt. Addendo ergo, [[secundum carnem, ]]  divinitati suam dignitatem reservavit, in qua Christus Dei Verbum est, per quem facta sunt omnia. AUG. Qui erat, etc., usque ad ut carnalibus congruenter appareret, indutum. ID. Expos. in hanc epist. Christus ergo una persona est geminæ substantiæ: nec tamen Deus et homo pars hujus personæ dici potest: alioquin Filius Dei, antequam formam servi susciperet, non erat totus, et crevit cum homo divinitati ejus accessit.</n>


text:
qui prædestinatus est Filius Dei in virtute secundum spiritum sanctificationis ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Domini nostri:<n>[[Qui prædestinatus est. ]]  AUG., Tract. 105 in Joan. Prædestinata est ista humanæ naturæ tanta et tam celsa et summa subvectio, ut quo attolleretur, altius non haberet: sicut pro nobis ipsa divinitas, quousque se deponeret, humilius non habuit, quam suscepta natura hominis cum infirmitate carnis usque ad mortem crucis. AUG., lib. I de Prædest. sanct., c. 15. Est etiam præclarissimum lumen prædestinationis et gratiæ ipse mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, etc., usque ad ut qui futurus erat secundum carnem filius David, esset in virtute Filius Dei. [[Mortuorum Jesu Christi. ]]  Christi pro ejus vel suorum, proprium nomen pro pronomine posuit more Hebraico, quæ locutio in Scripturis præcipue veteribus est usitatissima, ut: [[Fecit Moyses sicut præcepit Dominus Moysi. ]]  CHRYS. Hoc est, non nos hoc virtute nostra præstitimus, quod apostoli simus, neque enim nostris multis sudoribus ac laboribus hanc dignitatem sortiti sumus, sed gratiam invenimus.</n>


text:
per quem accepimus gratiam, et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus,<n>[[In omnibus gentibus. ]]  Non solum Judæis, cum quibus (quia sine lege vocati) non debent sub lege agere. [[Pro nomine ejus. ]]  Pro ejus gloria, non nostra sicut vos facitis.</n>


text:
in quibus estis et vos vocati Jesu Christi:<n>[[Vocati Jesu Christi. ]]  Id est ab eo, scilicet Jesu Christo. Genitivus pro ablativo more Græco.</n>


text:
omnibus qui sunt Romæ, dilectis Dei, vocatis sanctis. Gratia vobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.<n>[[Vocatis sanctis. ]]  Non ideo vocati sunt quia sancti, sed ideo sancti effecti quia vocati: et ideo vocati, quia dilecti.</n>


text:
Primum quidem gratias ago Deo meo per Jesum Christum pro omnibus vobis: quia fides vestra annuntiatur in universo mundo.<n>[[Gratias ago. ]]  Gratias agere est sentire omnia a Deo data esse, et pro eo laudare corde, voce et opere. [[Deo meo. ]]  AUG., lib. de Ovibus. Non enim vox ista esse potest nisi sanctorum, quorum Deus dicitur, sicut Deus Abraham, Isaac, et Jacob. Cum enim omnium unus sit Deus per naturam, eorum tamen proprie per gratiam esse dicitur, qui merito fidei et justitiæ ejus cultores esse probantur. [[Pro omnibus vobis. ]]  Cum pro aliis, primum pro vobis, de quibus magna utilitas venit per Christum mediatorem, per quem vobis Deus dedit bona omnia. [[Quia fides. ]]  AMBR. Congaudet de bono incepto eorum, per quod charitatem erga illos ostendit, et hortatur ad profectum. Hæc autem omnia se agere dicit, quia multis proficit fides eorum.</n>


text:
Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio<n>[[Testis. ]]  Quod habetis fidem Domino imputo. Nam habenda oro ab eo; vel exponit quando gratias agat, in orationibus scilicet, quomodo? sine intermissione.</n>


text:
semper in orationibus meis: obsecrans, si quomodo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos.


text:
Desidero enim videre vos, ut aliquid impertiar vobis gratiæ spiritualis ad confirmandos vos:<n>[[Desidero enim. ]]  Ut quæ verbis suadere non poterat, præsens suaderet virtute miraculorum.</n>


text:
id est, simul consolari in vobis per eam quæ invicem est, fidem vestram atque meam.<n>[[Consolari. ]]  Modo ego sum desolatus, sicut et vos: etsi non sentitis, sed sic, consolaremur.</n>


text:
Nolo autem vos ignorare fratres: quia sæpe proposui venire ad vos (et prohibitus sum usque adhuc) ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in ceteris gentibus.<n>[[Fratres. ]]  Quia renati, et aliqui recti; vide supra: [[Vocatis sanctis. ]]</n>


text:
Græcis ac barbaris, sapientibus, et insipientibus debitor sum:<n>[[Græcis. ]]  De Judæis tacet, quia magister gentium. [[Græcis. ]]  Græcos præponit, quia ab eis omnis philosophia mundana exordium habuit. [[Barbaris. ]]  Barbaros dicit, qui sunt quasi exleges, qui scilicet nec Hebræi, nec Græci, nec Latini sunt. Nulli specialius debetur hæc prædicatio. [[Debitor, ]]  quia missus ad omnes.</n>


text:
Non enim erubesco Evangelium. Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Judæo primum, et Græco.<n>[[Virtus enim Dei, ]]  etc. Quia signis firmatur incredibilis prædicatio: quod non est in falsis præconibus.</n>


text:
Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem: sicut scriptum est: Justus autem ex fide vivit.<n>[[Justitia enim Dei. ]]  AMBR. Est quæ gratis justificat impium per fidem sine operibus legis, etc., usque ad qui negant hunc esse Christum quem promisit Deus. [[Revelatur. ]]  AUG. Aggreditur gentiles secundum priorem statum, etc., usque ad quod inflati per se in idola ceciderunt. [[Ex fide, ]]  etc., AMBR. Dei promittentis, in fidem hominis qui credit ei, etc., usque ad in fidem rerum et speciei. AUG. Fides est qua creduntur ea quæ non videntur, etc., usque ad in fidem rerum qua credita obtinebimus. [[Sicut scriptum est. ]]  In Abacuc cap. 2. ita est: [[Justus autem ex sua fide vivet. ]]  Sed hoc et talia plura testimonia quæ ponit, ab Hebraicæ veritatis translatione, qua nunc utimur, videntur discordare: quia aliquando sumit a LXX interpretibus, aliquando sicut loquens eodem spiritu quo prophetæ sensum sumit tantummodo, suis utens verbis suaque dispositione.</n>


text:
Revelatur enim ira Dei de cælo super omnem impietatem, et injustitiam hominum eorum, qui veritatem Dei in injustitia detinent:<n>[[Super omnem impietatem. ]]  Impietas est in Deum peccasse, iniquitas in homines; vel impius, infidelis sicut idololatra: iniquus, qui pravitate operis ab æquitate discordat. [[Eorum qui veritatem. ]]  Quasi dicat: Cur eis ira de impietate, cum non cognoverint Deum? Ad quod respondet: Poterant quidem cognoscere, sed ipsi nolunt, malentes morari injuste in sua voluptate. [[Veritatem Dei detinent. ]]  Quia, ut dicitur, quod est de Deo noscibile est in illis; quasi dicat: in se habent unde noscant, scilicet naturalem rationem. [[In injustitia detinent. ]]  Bonum est quod tenent, sed malum est ubi tenent; veritatem enim tenent, sed in iniquitate. Invenisti Deum? invenisti veritatem, et ipsum detinens in injustitia; etiam quod per Dei opera cognovisti, per hominis opera perdidisti.</n>


text:
quia quod notum est Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis manifestavit.<n>[[Notum est Dei. ]]  GREG., lib. X Moral., c. 4. Notum est quod ex hujus mundi dispositione et naturali ordine assequi possumus. Ignotum vero Dei, quod omnem latet creaturam: ut ratio substantiæ ejus vel naturæ, et mysterium humanæ liberationis. [[Manifestum est in illis. ]]  AUG. Quia non solum ratio naturalis ad hoc profuit, sed et Deus quotidie adjuvit, ne sola natura sufficere videretur.</n>


text:
Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quæ facta sunt, intellecta, conspiciuntur: sempiterna quoque ejus virtus, et divinitas: ita ut sint inexcusabiles.<n>[[A creatura. ]]  GREG., lib. XXIX Moral., c. 8. Ab homine per excellentiam, quia excellit inter alias creaturas, vel propter convenientiam quam habet cum omnibus creaturis: est enim localiter in loco cum corporibus, sentit cum animalibus, intelligit cum angelis, unde: [[Prædicate Evangelium omni creaturæ]]  Marc. 16.. [[Cum cognovissent, ]]  etc. AUG., Serm. LV de Verb. Dom. Viderunt quo veniendum esset, etc., usque ad quod enim Deus dederat gratis, tulit ingratis.</n>


text:
Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt: sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum:<n>[[Obscuratum. ]]  AMBR. Nebula enim erroris texit cor illorum, quia cum Creatorem ex iis quæ fecit pulchra, amplius honorificare debuerint, obtusi sunt, relicto illo.</n>


text:
dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt.<n>[[Stulti facti sunt. ]]  Ecce quomodo obscuratum est cor, quod est vindicta: sapientes in naturis rerum, stulti in Deo.</n>


text:
Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium.<n>[[Et mutaverunt. ]]  AUG., epist. CXIX, c. 6, ad Januarium. Hic damnat simulacra impiorum. Alii terram, alii solem et hujusmodi venerabantur. [[In similitudinem imaginis. ]]  Exaggerat stultitiam ad cumulum hebetudinis ostendendum. [[Hominis et volucrum, ]]  etc. Mos fuit ab antiquo Romanis adorare simulacra hominum, ut Romuli, Jovis, et aliorum, maxime ab adventu Ænææ in Italiam. Volucrum autem et quadrupedum et serpentium, ex quo Alexandria ab Augusto victa est et Romæ subjugata. AMBR. Primi enim Babylonii Deum vocaverunt figmentum Belis, etc., usque ad et volucres quia coracina sacra habent pagani. AUG., lib. VII de Civit. Dei, c. 33. Per hanc (Christi) religionem unam et veram, potuit aperiri deos gentium esse immundissimos dæmones sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum, deos se putari cupientes.</n>


text:
Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis:<n>[[Tradidit, ]]  etc. AUG., lib. de Grat. et libero arbit., c. 21. Manifestum est Deum operari in cordibus hominum, ad inclinandas eorum voluntates, sive ad bona, pro misericordia sua, sive ad mala pro meritis eorum, judicio utique suo aliquando occulto, aliquando aperto, semper autem justo. [[Afficiant. ]]  GREG., Homil. 11 in Ezech. Peccatum quod pœnitentiæ lamento non diluitur, etc., usque ad Deus permittit ut cæcata mens etiam in alia labatur.</n>


text:
qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium: et coluerunt, et servierunt creaturæ potius quam Creatori, qui est benedictus in sæcula. Amen.<n>[[Quia commutaverunt. ]]  Exsequitur latius per partes culpam et pœnam, ut comparet. [[Quia commutaverunt. ]]  Ostendit per partes mutasse gloriam Dei, scilicet quod Deum putaverunt, qui non erat, et coluerunt et servierunt creaturæ potius quam Creatori. Et exsequitur partes immunditiæ, quod feminæ in feminas, masculi in masculos: in quibus comparat pœnam culpæ, ut sicut contra naturam creantem peccaverunt, ita in natura propria punirentur, unde concludit: [[Et mercedem. ]][[Commutaverunt veritatem. ]]  AMBR. Nomen Dei qui est verus, dederunt his qui non sunt dii. AUG. Veritas creaturæ a Deo est, sed non Deus, quam illi in mendacium converterunt, creaturas tanquam Creatorem colentes. [[Et coluerunt, ]]  etc. Sed ne dicant, non colo simulacra, sed res eorum, ut solem, addit: [[Et servierunt creaturæ. ]]  Hic damnat quæ in simulacris intelligebant. [[Amen. ]]  Quasi dicat: Verum est, quod Deo vero benedictio est in sæcula: diis autem gentium ad tempus impietas dat honorem. Ideo quod illi dicunt, est falsitas.</n>


text:
Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiæ: nam feminæ eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam.<n>[[Passiones. ]]  Id est voluptates quæ, etsi delectent, sunt passiones tamen, naturæ non nominandæ. [[Naturalem usum. ]]  AUG., lib. III cont. Jul. Pelag., c. 20. Putas Juliane Apostolum ex hoc laudasse libidinem, etc., usque ad contra naturam est et flagitiosum.</n>


text:
Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminæ, exarserunt in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes.<n>[[Et mercedem, ]]  etc. AUG. Sed istas pœnas pauci vident, etc., usque ad peccata sunt et pœnæ. [[Oportuit. ]]  Hic causa propter quam traditi sunt, sine ulla ambiguitate monstratur.</n>


text:
Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt,<n>[[Et sicut, ]]  etc. Item quia nondum resipiscunt, in alia cadunt pro eadem culpa. Per [[sicut, ]]  pœnam peccato assimilat, quod sicut peccaverunt in sensu Dei, sic puniti sunt in proprio sensu. [[Non probaverunt. ]]  Quia non noverunt Deum habere in notitia quod ratio probabat: vel quia putaverunt Deum nescire et negligere mala. [[Tradidit, ]]  etc.</n>


text:
repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate: susurrones,<n>[[Omni iniquitate. ]]  Enumerat partes, ut apertius accuset malitiam, quando quis damnum molitur alicui. Nequitia est temeritas quando audet quod nequit, vel intemperantia sui. Contentio est impugnatio veritatis per confidentiam clamoris. Malignitas est mala voluntas, cum ultra non potest vel de beneficiis gratiam non referre. [[Detractores: ]]  qui aliorum bona negant, vel invertunt. [[Deo odibiles. ]]  Ne levis putetur susurratio vel detractio, quia in verbis sunt, addit de eis: [[Deo odibiles, ]]  ut intelligant se per solam susurrationem et detractionem æternam incurrere posse damnationem. [[Elatos. ]]  Elati sunt qui nolunt pati priorem, vel parem.</n>


text:
detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes,


text:
insipientes, incompositos, sine affectione, absque fœdere, sine misericordia.<n>[[Incompositos. ]]  Incompositio corporis indicat qualitatem mentis.</n>


text:
Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt quoniam qui talia agunt, digni sunt morte: et non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.<n>[[Digni sunt morte. ]]  Ne putentur his tantum pœnis affligi quibus delectantur, addit ultimam, mortem æternam. [[Qui consentiunt facientibus, ]]  etc. Consentire est tacere, cum possis arguere; vel errorem fovere.</n><pb/>


text:
Propter quod inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas. In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas: eadem enim agis quæ judicas.<n>[[Propter quod, ]]  etc. Hoc communiter de gentibus et Judæis. Judæus judicabat gentilem, propter priorem statum: gentilis Judæum: uterque homo, non spiritus. Si Judæus judicat gentilem de idololatria, et ipsi idololatræ. Si gentilis Judæum de legis prævaricatione, et ipse prævaricator naturalis legis. [[Inexcusabilis. ]]  Quia tu ipse testis es damnationis tuæ, dum alium judicas: quare hoc? quia eadem agis. [[Qui judicas. ]]  In quo ostendit se esse quod non est, id est justum. [[Eadem enim agis. ]]  Inanem excusationem gentium et Judæorum sua auctoritate destruit Apostolus: posset enim excusationem peccati sui dicere Judæus: Etsi agam eadem, tamen me Judæum defendit genus et lex, me gentilem ignorantia. Contra Apostolus, [[Qui judicas, ]]  etc. THEOD. Est autem manifestum iis qui sapiunt, quod qui se inique gerunt, divina sententia puniuntur.</n>


text:
Existimas autem hoc, o homo, qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies judicium Dei?<n>[[Existimas autem. ]]  Communiter legitur hoc capitulum contra Judæos et gentiles; potest tamen et specialiter legi contra superciliosum quemlibet Ecclesiæ prælatum. [[Quia tu effugies. ]]  Peccas, dum tibi impunitatem promittis, gravius: quia contemnis bonum Dei, et ignoras te contemnere, et hoc facis? Increpatio, quasi diceret: Mirum est.</n>


text:
an divitias bonitatis ejus, et patientiæ, et longanimitatis contemnis? ignoras quoniam benignitas Dei ad pœnitentiam te adducit?<n>[[An divitias bonitatis. ]]  AMBR. Copiosa est bonitas quæ multa et multis, etc., usque ad sed ad impunitatem vertit.</n>


text:
Secundum autem duritiam tuam, et impœnitens cor, thesaurizas tibi iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei,<n>[[Secundum autem. ]]  Sunt enim quidam quibus mala quæ agunt displicent, et ducti pœnitentia cordis, quatenus eis datur ex eis exire, laborant: de quibus hic non loquitur. Sunt alii quibus placent mala, et de misericordia Dei nimis præsumentes in eis pertinaciter perdurant, in quo illius ostendunt patientiam, et suam cumulant sarcinam deterius peccando. Sunt et alii quibus displicent quidem mala, sed quoniam gravia esse intelligunt, putant sibi jam non posse ignosci, sicut ille qui dixit: [[Major est iniquitas mea]]  Gen. 4., etc. Illi ergo nimia spe Deum non justum autumant: isti vero desperatione Deum non bonum æstimant. Ex utroque ergo periclitabuntur, et sperando et desperando, contrariis rebus et contrariis affectionibus laborantes, peribunt. [[Justi judicii. ]]  CYPR. Justum judicium Dei dixit esse, etc., usque ad non potest pœnitentia prodesse peccanti.</n>


text:
qui reddet unicuique secundum opera ejus:<n>[[Qui reddet unicuique. ]]  Qui modo illis quos liberat, non reddit, quoniam erga iniquos modo larga est ejus bonitas. In futuro autem reddet mala pro malis, quoniam justus: bona pro malis, quoniam bonus et justus. Tantum mala pro bonis non reddet, quoniam injustus non est. GREG. Ad justitiam pertinet, ut nunquam supplicio careant, quorum mens, etc., usque ad æternaliter puniri hominem.</n>


text:
iis quidem qui secundum patientiam boni operis, gloriam, et honorem, et incorruptionem quærunt, vitam æternam:


text:
iis autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio.<n>[[Indignatio. ]]  Ne videatur irasci, et non vindicare: unde tribulatio et angustia.</n>


text:
Tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judæi primum, et Græci:<n>[[Tribulatio et angustia. ]]  Interim in anima sola ante judicium, post judicium autem ira et indignatio. [[In omnem. ]]  Quod supra indefinite, ibi: [[His autem qui, ]]  hic universaliter, ut includat Judæum et gentilem. [[Animam]]  dicit, quia de incredulo agit anima, pro cujus perfidia arctabitur spirituali pœna. [[Judæi primum. ]]  AMBR. Judæum semper anteponit: quia sicut credens honorificentior est propter Abraham, ita diffidens pejus tractandus est, quia promissa patribus refutavit.</n>


text:
non enim est acceptio personarum apud Deum.<n>[[Non est enim, ]]  etc. Coæquat Judæum et gentilem in pœna et gloria: quia Deus judicat non secundum personas, sed secundum merita: quia utrosque secundum modum peccati damnat. AMBR. Prærogativam generis non sequitur Deus ut suscipiat, causa patrum, diffidentem, vel abjiciat a se, propter indignitatem parentum, credentem, sed unumquemque proprio merito aut remunerat, aut condemnat.</n>


text:
Quicumque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt: et quicumque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur.<n>[[Sine lege. ]]  AUG. Ideo Apostolus gentiles sine lege dixit, quia Moysi legem scriptam non acceperant, quam se accepisse gloriabantur Judæi. [[In lege. ]]  ID. Qui noverunt divina mandata, aufertur ab eis excusatio, etc., usque ad vel additamento propriæ voluntatis. [[Judicabuntur. ]]  Non ut quasi per ignem salvi fiant, ut quidam dicunt, sed prorsus peribunt. Dicit enim Christus quod tolerabilius erit Sodomæ in judicio, quam Judæis in Christum non credentibus. Et item dicit quod excusationem non habebunt de peccato infidelitatis, quia venit et locutus est eis: de quo habent excusationem illi, quibus nec per se nec per suos locutus est, qui tamen non effugient damnationem: quia [[qui sine lege, ]]  etc. Leviora tamen passuri quia cui plus committitur, plus ab eo exigitur.</n>


text:
Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur.<n>[[Non enim auditores. ]]  Nonne sola lex sulvat? Non, quia non facit justos, et hoc est: Non enim pro auditu, sed factores quicunque, quod quidem est per gratiam. [[Sed factores, ]]  id est, qui credunt in Christum, quem lex promisit, quicunque sint, quod non est nisi per gratiam. AUG., lib. de Spir. et lit., c. 26. [[Factores legis justificabuntur, ]]  id est, justi deputabuntur, vel justi fient non qui ante erant factores justificabuntur, quia etiam gentes.</n>


text:
Cum autem gentes, quæ legem non habent, naturaliter ea, quæ legis sunt, faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex:<n>[[Cum enim, ]]  etc. Supra dixerat gentilem damnari, si male operaretur; salvari, si bene: sed cum legem non habeat, quasi nesciat quid sit bonum quidve malum, videtur sibi neutrum debere imputari. Contra Apostolus: Etsi non habeat scriptam legem, habet tamen naturalem: qua intelligit et sibi conscius est quid sit bonum et quid sit malum, vitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia. Non enim usque adeo in humana anima imago terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea lineamenta remanserint. Non omnino deletum est quod ibi per imaginem Dei, cum homo crearetur, impressum est. Proinde vitio sanato per gratiam, naturaliter fiunt ea quæ legis sunt. Non quod per naturam negata sit gratia, sed potius per gratiam reparata natura: qua gratia in interiori homine renovato lex justitiæ rescribitur, quam deleverat culpa.</n>


text:
qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus,<n>[[Opus legis. ]]  Est fides, quam ultro habent in cordibus, id est, intimo affectu, ubi fides per dilectionem operatur.</n>


text:
Si autem tu Judæus cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo,<n>[[Si autem tu, ]]  etc. Hic Judæos aggreditur, gravius accusans eos de peccatis, eo quod plura haberent auxilia.</n>


text:
confidis teipsum esse ducem cæcorum, lumen eorum qui in tenebris sunt,<n>[[Decem esse. ]]  Cæcos et in tenebris existentes dicit gentiles, qui et ratione privati cæci sunt; et si quid sciunt, tamen in tenebris sunt.</n>


text:
eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiæ, et veritatis in lege.<n>[[Habentem formam. ]]  Ut aliis exemplum scientiæ legis sis et veritatis. Quidam enim scientiam et intellectum alicujus libri habent et ita sentiunt sicut auctor ipse sensit, non tamen habent inde veritatem: quia nesciunt quomodo sit verum, nec etiam esse verum: sed Judæus jactat se habere sensum legis, et scire verum esse sensum illum legis, ita ut aliis scire volentibus sit exemplar.</n>


text:
(Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est.)<n>[[Nomen enim Dei. ]]  Inter gentes blasphematur nomen Dei per Judæos: quia credentibus Judæi suadere nitebantur Christum non esse Deum dicendum. Vel quia olim gentes non animadvertebant Judæos sibi traditos pro noxis suis, sed idolis suis dabant gloriam de victoria sua, quasi Judæorum Deum vicissent in Judæis.</n>


text:
Circumcisio quidem prodest, si legem observes: si autem prævaricator legis sis, circumcisio tua præputium facta est.<n>[[Circumcisio quidem. ]]  Ostendit supra legem non juvare eos, modo circumcisionem non juvare ad obtinendam justitiam. [[Prodest, si legem, ]]  etc. Quia obediendo Deo, signum facit veritatis, dum populus rudis sub timore Dei custoditur. [[Prodest. ]]  Quæritur quomodo hic dicit circumcisionem prodesse, cum in sequentibus dicat: Si circumcidamini, Christus nihil vobis proderit? Respondetur: Secundum statum diversorum temporum hoc vult intelligi. Nam secundum statum veteris legis olim profuit circumcisio, sed non profuit ad salutem sine spirituali legis observantia, de quo hic. Modo autem, scilicet tempore gratiæ, postquam exhibita est veritas, non modo non prodest, sed etiam obest, de quo in sequentibus.</n>


text:
Si igitur præputium justitias legis custodiat, nonne præputium illius in circumcisionem reputabitur?<n>[[Nonne. ]]  Gentilis comparatione sui te, o Judæe, damnabilem ostendit, qui non per naturam, neque per circumcisionem, sed per legem novisti, quod ille per naturam, id est Christum?</n>


text:
et judicabit id quod ex natura est præputium, legem consummans, te, qui per litteram et circumcisionem prævaricator legis es?<n>[[Judicabit, ]]  etc. ORIG. [[In carne est circumcisio. ]]  Circumcidere est ex genitali membro, etc., usque ad in quibus non carnis circumcisio, sed legis observatio est.</n>


text:
Non enim qui in manifesto, Judæus est: neque quæ in manifesto, in carne, est circumcisio:<n>[[Non enim. ]]  Quasi: bene potest fieri Judæus gentilis, et gentilis Judæus, sicut dictum est. [[Judæus. ]]  Interpretatur [[confitens: ]]  qui enim vere credit et recte confitetur, vere est Judæus.</n>


text:
sed qui in abscondito, Judæus est: et circumcisio cordis in spiritu, non littera: cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est.<n>[[Circumcisio cordis. ]]  ORIG. Est quæ purificat animam, et vitiorum maculas abscindit. [[Cujus laus. ]]  AMBR. Laudat Deus credentem, etc., usque ad quod coram hominibus apparebat in opere. [[Non ex hominibus. ]]  AUG. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adjuvante atque sanante.</n><pb/>


text:
Quid ergo amplius Judæo est? aut quæ utilitas circumcisionis?<n>[[Quid ergo amplius. ]]  Objicit sibi quod videt posse objici, ut solvat. Quandoquidem Judæus fit gentilis, et e converso. Ergo quid est plus Judæo, qui dicitur populus peculiaris Dei, quam gentili qui dicitur canis immundus? aut quid consecutus est de circumcisione? Ad hoc respondet: Valuit quidem olim, sed non ideo digniores sunt in fide, et hoc est: Multum est plus Judæo secundum priorem statum, quam gentili, et hoc per omnem modum. Omnis modus est vel in administratione temporalium, vel reseratione spiritualium in quo utroque multa Judæis Deus fecit, quæ non gentibus: et ita secundum priorem statum digniores fuerunt.</n>


text:
Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei.<n>[[Primum quidem, ]]  etc. Quasi: Ut alia minora de temporalibus prætermittam, hoc primum et præcipuum pono, quia eloquia Domini, id est lex et prophetæ, eis ut amicis sunt credita: per quæ intelligerent futuram redemptionem. Sed dices: Non ideo plus factum est eis quia non crediderunt eloquiis, ut Christum promissum reciperent quidam eorum. Ad quod respondetur: Non ideo tamen minus profuit credentibus, et hoc est: Nam etsi quidam non crediderunt, non ideo tamen fides evacuata est.</n>


text:
Quid enim si quidam illorum non crediderunt? numquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit? Absit.<n>[[Nunquid incredulitas. ]]  AMBR. Non, inquit, quia aliqui credere noluerunt, præjudicabitur cæteris Judæis, ne digni dicantur accipere quod Deus promisit fidelibus, quippe cum sic facta sit promissio ut credentibus proficeret. [[Fidem. ]]  ORIG. Eam intelligimus quam habet Deus cum his quibus credit eloquia sua, vel eam qua quidam credunt Deo.</n>


text:
Est autem Deus verax: omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: [Ut justificeris in sermonibus tuis: et vincas cum judicaris.]<n>[[Omnis autem. ]]  Hoc addit, ut appareat promissionem Dei factam esse et completam, non propter aliquam hominis dignitatem, sed propter misericordiam: ut gratia detur indignis, et commendabilior sit gratia. Deus autem dicitur verax, id est invariabilis, tam in essentia quam in promissione. Homo mendax, id est nec verum esse habens naturæ, et per peccata defluens. [[Omnis homo mendax. ]]  Qui negat Deum implesse promissa: hoc maxime Judæus, quem vincit Deus, cum dat promissa. [[Omnis homo. ]]  Etiam Judæus, ne dignior videatur in novo statu quam gentilis.</n>


text:
Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Numquid iniquus est Deus, qui infert iram?<n>[[Si autem iniquitas. ]]  Dixit quod Deus verax et omnis homo mendax, et quod indignis dat bona, in quo commendabilior apparet ejus justitia et gratia: unde carnalis dicens Deum uti malis, quasi instrumento ad gloriam suam, eo rem deducit, ut dicat iniquum Deum qui punit peccata quæ sibi prosunt. Quod removet, dicens: [[Nunquid iniquus. ]]  Deus verax et homo mendax. Si autem hoc est, et ita iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid sequi videtur? Quod Deus iniquus est. Sed nunquid iniquus Deus qui infert mala?</n>


text:
Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius: quid adhuc et ego tamquam peccator judicor?<n>[[Si enim veritas. ]]  Interjecta remotione iniquitatis Dei redit Apostolus ad probationem carnalis nitentis probare quod Deus sit iniquus si punit malos, quia si inde gloriosior: quid etiam nunc et non solum in futuro judicor quasi peccator, quod non sum? Vel: [[Adhuc, ]]  id est post conversionem postquam dedit dona indigno. Nam cum ante male mererer ex meis, non erat gloriosior: ac si diceret: Quod ante remissionem videri poterat, post videri non debet, scilicet quod ego peccator judicandus sim, quasi dicat: Certum est quod dimittendi veritas non abundasset in gloriam nisi peccassem.</n>


text:
et non (sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere) faciamus mala ut veniant bona: quorum damnatio justa est.<n>[[Et non sicut. ]]  Quasi: Et si istud es quod veritas Dei in peccato abundet, cur. non facimus mala ut veniant bona, sicut imponitur nobis hoc sentire (quod est blasphemia) et etiam prædicare occasione hujusmodi verborum: ubi abundavit delictum, superabundavit gratia? Vel: Propius jungatur cum præcedenti littera quam ante. Quasi: Quomodo judicabit Deus? Quasi: Non recte, quia nec modo juste judicaret me quasi peccatorem, quod non sum, et vere non.</n>


text:
Quid ergo? præcellimus eos? Nequaquam. Causati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse,<n>[[Quid ergo. ]]  Quasi: Plus fecit Judæo in priore statu; et, quia bona eis implevit non ex aliquo eorum merito. [[Quid igitur? præcellimus eos? ]]  Vere, cum omnis homo sit mendax; ergo non præcellimus nos Judæi gentiles in hoc statu gratiæ, quamvis præcellentiores in priori statu fuerimus per omnem modum. [[Nequaquam. ]]  Quia non est personarum acceptio apud Deum, [[sed in omni gente qui timet Deum acceptus est illi]]  Act. 10..</n>


text:
non est intelligens, non est requirens Deum.<n>[[Non est requirens. ]]  Ex operibus poterant quærere et invenire quod Christus erat Deus.</n>


text:
Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum.<n>[[Omnes declinaverunt, ]]  etc. Non totam penitus plebem significat, sed alteram partem plebis. Semper enim duo populi sunt in una plebe: unde Jeremias: [[Tunc omnes insurrexerunt in prophetam Domini, volentes eum occidere. ]]  Et subjecit: [[Omnis autem populus non permisit illos]]  Jer. 38.. Omnes dixit insurrexisse, id est malos; omnem populum non permisisse, scilicet bonos. [[Non est usque ad unum. ]]  Christus enim tantum facit bonum in se et in suis.</n>


text:
veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem:<n>[[Veloces pedes eorum. ]]  De quibus Dominus: [[Jerusalem, Jerusalem, quæ occidis prophetas]]  Matth. 23.. Et item: [[Generatio mala et adultera]]  Ibid. 16.. Et de quibus Isaias: [[Væ genti peccatrici, semini nequam]]  Isa. 1., etc.</n>


text:
contritio et infelicitas in viis eorum:<n>[[Contritio. ]]  Talia faciunt, unde conterantur in hoc sæculo, per Titum et Vespasianum, et in futuro erunt infelices, puniti in anima et corpore.</n>


text:
Scimus autem quoniam quæcumque lex loquitur, iis, qui in lege sunt, loquitur: ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo:<n>[[In lege. ]]  Lex aliquando appellatur generaliter Vetus Testamentum, ut ibi: [[Aperuit Dominus discipulis sensum, ut intelligerent de eo quæ scripta erant in lege et prophetis et psalmis]]  Luc. XXIV; Joan. X; Psal. 81.. Nonnunquam psalmi lex vocantur. Sicut Dominus ait: [[In lege vestra scriptum est. Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes]]  Et alibi: [[Ut impleatur sermo, qui in lege eorum scriptus est: Quia odio habuerunt me gratis]]  Joan. XV; Psal. 34.. [[Ut omne os obstruatur, ]]  etiam Judæorum a sua gloria jactantium se pro meritis suis ad fidem venisse; vel ita obstruatur os Judæorum, sicut superius gentilium qui de bona natura se jactabant.</n>


text:
quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Per legem enim cognitio peccati.<n>[[Quia ex operibus. ]]  Sicut abstulit gloriam de circumcisione, ita et de cæteris operibus legis vult facere. Et est nova sententia, quamvis jungatur præcedentibus per: [[Quia ex operibus legis, ]]  etc. Opera legis dicuntur quæ in lege instituta et terminata sunt, ut erant cæremonialia et figurativa, quæ nunquam valuerunt conscientiam mundare, etiamsi cum charitate et devotione fierent, quia non fuerunt instituta in justificationem, sed in futurorum significationem et peccati infirmitatis ostensionem, quia lex non venit peccata tollere, sed ostendere et punire. [[Non justificabitur omnis caro, ]]  etc. Secundum cæremonialia intellige, non moralia, quæ utique justificant et in Evangelio consummantur. [[Coram illo. ]]  Qui intima videt, scilicet utrum ex amore justitiæ quid agatur, vel timore pœnæ, quod non vident homines. [[Per legem enim. ]]  Hic incipit de lege, ut ostendat justitiam non esse ex ea. [[Per legem enim cognitio peccati. ]]  Hoc dicit, non quod prius peccata nescirentur, sed quod omnia non impune futura essent apud Deum cognita sunt per legem. Quædam peccata ante legem cognoscebantur, ut cum apud Pharaonem Joseph accusatus de crimine adulterii missus fuit in carcerem. Et fratres ejus dixerunt: [[Merito hæc patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum]]  Gen. 39.. Quædam autem cognita sunt per legem quæ ante ignorabantur, ut concupiscentia et originale peccatum. Quædam etiam graviora per legem cognita sunt quam ante putabantur.</n>


text:
Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est: testificata a lege et prophetis.<n>[[Testificata, ]]  etc. Quia lex eam multis sacramentis figuravit, eo ipso perhibet testimonium justitiæ Dei, quia in ea nemo justificatur. Prophetæ perhibent testimonium, id prænuntiando uod Christi implevit adventus.</n>


text:
Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum: non enim est distinctio:<n>[[Justitia autem, ]]  etc. Non qua ipse justus est essentialiter, sed qua induit impium: quando misericorditer de infideli facit fidelem. Idcirco autem Dei justitia dicitur quæ magis proprie videtur dici misericordia, quia de promissione originem habet: et cum promissum Dei redditur, justitia Dei dicitur. Justitia enim est quia exsolutum est quod promissum est, et cum suscipit confugientes ad se justitia Dei dicitur quia non suscipere iniquitas est.</n>


text:
omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei.<n>[[Egent gloria, ]]  id est, indulgentia et venia peccatorum.</n>


text:
Justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quæ est in Christo Jesu,<n>[[Justificati gratis. ]]  Non per legem, non per propriam voluntatem, sed per gratiam Christi, non tamen quod sine nostra voluntate fiat. Sed voluntas nostra ostenditur infirma per legem: ut sanet gratia voluntatem, et sanata voluntas impleat legem, non constituta sub lege nec indigens lege. [[Gratis, ]]  id est nullis operum præcedentibus meritis, alioqui gratia jam non est gratia, quandoquidem ideo datur non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere valeamus.</n>


text:
quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem justitiæ suæ propter remissionem præcedentium delictorum<n>[[Proposuit Deus, ]]  etc. Ad hoc ut ostenderet se veracem in promissis, quæ ostensio necessaria fuit, non solum pro remissione præsentium, sed et eorum quæ præcesserunt in sustentatione Dei, Deo scilicet patiente et non puniente, tum ut ostenderet in hoc tempore Christi quod nullo alio tempore fieri potuit, ut sit justus et justificans eum qui ex fide est Jesu. [[Fidem in sanguine, ]]  id est, fidem passionis, vel per fidem et per passionem: neutrum enim sine altero valet. [[Propter remissionem. ]]  Duplex effectus remissionis est, scilicet carere pœna et frui gloria. Primum habuerunt ante Christi mortem justi, quia pœnam actualem non sentiebant. Sed post Christi mortem data est eis gloria divinæ visionis, a qua differebantur Deo sustentante eorum delicta.</n>


text:
in sustentatione Dei, ad ostensionem justitiæ ejus in hoc tempore: ut sit ipse justus, et justificans eum, qui est ex fide Jesu Christi.<n>[[In sustentatione. ]]  Patienter sustinuit Deus peccata eorum qui fuerunt ante legem, et sub lege: non punivit, neque remisit, ita ut gloriam haberent, donec venit qui delicta tam præcedentium, quam subsequentium pretio sui sanguinis absolveret.</n>


text:
Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non: sed per legem fidei.<n>[[Exclusa est. ]]  Sive glorificationem dixerit laudabilem quæ in Domino est, eamque exclusam scilicet non ut abscederet, pulsam, sed ut emineret, expressam. Unde et exclusores dicuntur artifices argentarii; unde Psalmista: [[Ut excludanturii qui probati sunt]]  Psal. 67., etc. Sive gloriationem vitiosam commemorare voluerit, eam per legem fidei dicit exclusam, id est ejectam et abjectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene vivit, Dei gratia se habere.</n>


text:
Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis.<n>[[Justificari hominem. ]]  Non quin credens post per dilectionem non debeat operari, ut et Abraham filium immolare voluit. Sequuntur enim opera justificatum, non præcedunt justificandum, sed sola fide sine operibus præcedentibus homo fit justus, ut non magis sint justi, qui opera legis timore fecerant, cum fides per dilectionem operetur in corde, etiam si foris non exit in opere. Unde et non meritis priorum operum ad justitiam fidei venitur, in quo Judæi se præferebant. Bona enim opera quæ dicuntur ante fidem, inania sunt, ita ut videantur esse magnæ vires, et cursus celerrimus præter viam. Ubi fides non erat, bonum opus non erat. Bonum enim opus intentio facit, intentionem fides dirigit. [[Sine operibus. ]]  Præcedentibus, non sequentibus, sine quibus est inanis fides, ut Jacobus ait: [[Fides sine operibus mortua est]]  Jac. 2.; et ipse Paulus: [[Si habuero omnem fidem]]  I Cor. 13., etc. [[Per fidem. ]]  AUG., Ench., c. 107. Ipsa est fides Christi quam commendat Apostolus quæ per dilectionem operatur.</n>


text:
Legem ergo destruimus per fidem? Absit: sed legem statuimus.<n>[[Absit. ]]  Lex enim non destruitur, cum impleta secundum spiritum, cessat secundum litteram. [[Statuimus. ]]  Quia ostendimus completum quod lex dicit, vel statuimus, id est firmamus, quia hæc gratia fidei est, qua lex impletur, lex quæ sine fide infirma esset. Legis enim status firmatur, quia mystica et cæremonialia spiritualiter implentur, et quod minus in moralibus pertinebat, in Evangelio additur. et quod lex venturum promittebat, fides Evangelii advenisse testatur. Mystica ergo et pro mittentia, in Evangelio impleta sunt secundum spiritualem intelligentiam, littera autem occidens tollitur.</n><pb/>


text:
Quid ergo dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem?<n>[[Secundum carnem. ]]  Id est ex operibus legis. Quasi dicat: Dicemus quod fuit justus ex eis? non, quia si ex carnali observatione est justus, habet gloriam æternam quæ ex justitia sequitur: sed a se habet eam, non a Deo. Vel, hæc justificatio est in opinione hominum, et non apud Deum. Ad Deum autem habet gloriam: non ergo ex operibus justificatus est. Si ergo non ex operibus justificatus est, unde justificatus est? Sequitur et dicit unde, etc.</n>


text:
Quid enim dicit Scriptura? Credidit Abraham Deo, et reputatam est illi ad justitiam.<n>[[Credidit. ]]  Credere, sufficiens causa fuit ei justitiæ, et est aliis, sed tamen qui habet tempus operandi, ei non dabitur merces secundum gratiam tantum, sed secundum debitum operationis suæ; sed ei qui non habet tempus operandi, si credit, sola fides sufficit ad justitiam, et ita ad salutem secundum gratiam propositam omnibus, vel secundum quod Deus legem ante posuit.</n>


text:
Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum.<n>[[Ei autem, ]]  etc. Quasi dicat: Abraham est justus ex fide: sed ei qui operatur illa carnalia, vel aliqua bona ut gratiam mereatur, si merces est ei, non est ex gratia, sed ex meriti sui debito. Illi vero qui non facit hæc carnalia vel aliqua bona, sed tantum credit, fides sufficit ad justitiam, et ita attribuit aliis quod dixit Abraham, scilicet quod si est justus ex operibus, habet gloriam, sed non apud Deum, et ideo ex fide. [[Secundum gratiam. ]]  Si gratia est, gratis datur seu gratis constat. Nihil boni fecisti, et datur tibi remissio peccatorum. Attenduntur opera tua et inveniuntur omnia mala. [[Sed secundum debitum. ]]  AUG. Non tibi blandiaris de meritis, etc., usque ad ipsius dono et largitione faciamus.</n>


text:
Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum, qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam secundum propositum gratiæ Dei.<n>[[Credenti autem, ]]  etc. Non dicit ei. Credit enim illi qui credit vera esse quæ ille loquitur, quod et mali faciunt. Credere illum est credere quod ille sit Deus, quod et diaboli faciunt. Sed credere in eum, est illum credendo amare, credendo diligere, credendo in eum ire, et ejus membris incorporari. [[Secundum propositum. ]]  Quasi dicat: Sine operibus præcedentibus justificatur impius, et hoc secundum propositum gratiæ Dei, id est, secundum gratiam Dei propositam omnibus credentibus, vel secundum quod Deus longe ante posuit.</n>


text:
[Beati, quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata.<n>[[Remissæ. ]]  Remittere, tegere, non imputare, ejusdem rationis et sensus sunt verba. [[Iniquitates. ]]  Intelligitur per iniquitates originale peccatum, scilicet fomes peccati, qui dicitur concupiscentia vel concupiscibilitas, sive lex membrorum, sive languor naturæ et aliis nominibus. Et illa ante baptismum culpa est et pœna, post baptismum autem pœna et non culpa, quæ parvulum habilem concupiscere, sed, non concupiscere, facit: adultum vero etiam concupiscere, quæ quidem in baptismo remittitur et transit secundum reatum, sed remanet secundum actum. Originale autem dicitur, quia ex vitiosa originis nostræ conditione trahitur, et quia ex vitiosa lege concipiendi ex peccato primi hominis accidenti concepti sumus, id est, carnis concupiscentia, ideo peccati rei sumus quod originale dicitur. [[Tecta sunt peccata. ]]  AUG. Non sic intelligatis quod dixit: peccata cooperta sunt, quasi ibi sint et vivant. Tecta ergo dixit, ut non viderentur, Dei autem videre peccatum, punire est.</n>


text:
Beatitudo ergo hæc in circumcisione tantum manet, an etiam in præputio? Dicimus enim quia reputata est Abrahæ fides ad justitiam.<n>[[In circumcisione, ]]  id est, tempore circumcisionis reputata est fides Abrahæ ad justitiam.</n>


text:
Quomodo ergo reputata est? in circumcisione, an in præputio? Non in circumcisione, sed in præputio.<n>[[Sed in præputio, ]]  id est, tempore præputii.</n>


text:
Et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiæ fidei, quæ est in præputio: ut sit pater omnium credentium per præputium, ut reputetur et illis ad justitiam:


text:
et sit pater circumcisionis non iis tantum, qui sunt ex circumcisione, sed et iis qui sectantur vestigia fidei, quæ est in præputio patris nostri Abrahæ.


text:
Non enim per legem promissio Abrahæ, aut semini ejus ut hæres esset mundi: sed per justitiam fidei.<n>[[Non enim per legem promissio. ]]  Promissiones aliæ sunt factæ Christo quam Abrahæ. Abrahæ enim factæ sunt ita, ut qui eum ita imitarentur, a Christo benedicerentur, Christo autem non sic, sed ita ut non tantum esset exemplar et forma institutionis morum et operum, sed quod benediceret benedictione æterna imitantibus eum. [[Semini ejus. ]]  Id est credentibus omnibus qui sunt semen Abrahæ, non carne, sed imitatione. Vel Christo cui facta dicitur promissio, quia in eo implenda erat.</n>


text:
Si enim qui ex lege, hæredes sunt: exinanita est fides, abolita est promissio.<n>[[Si enim, ]]  etc. Quasi dicat: Vere Abraham non est hæres mundi per legem: quia filii ejus per legem, non sunt ii qui filii dicuntur hæredes, scilicet quod ipse habet possidentes. Nam si hoc esset, hæc inconvenientia inde sequerentur: Quod fides esset frustrata, qua constat justum fuisse Abraham, quod promissio esset abolita, id est inexpleta, ut nulli sint hæredes: lex enim nullos facit hæredes, nam potius iram operatur, ita prævaricationem; nam ex ea est prævaricatio, quia sine ea non est. Ideo quia si ex lege ista sequerentur: tunc ex fide sunt hæredes, et sic est firma promissio.</n>


text:
Lex enim iram operatur. Ubi enim non est lex, nec prævaricatio.<n>[[Lex iram operatur. ]]  Ut reos faceret delinquentes, non efficienti causa, sed non adjuvante gratia, vel reos faceret temporalibus pœnis iram operaretur, quia prævaricationem, quod qualiter sit, aperit, dicens: [[Ubi enim, ]]  etc. ORIG. Ostendit quod prævaricatio esse non possit nisi lex fuerit; non tamen si lex sit, omni genere prævaricatio erit: potest enim fieri ut sit lex, et prævaricatio non sit, at non e converso. [[Nec prævaricatio. ]]  Non ait: Non est iniquitas. Omnis enim legem præteriens iniquus, sed non e contra. Qui enim legem non acceperunt, iniqui dici possunt, prævaricatores autem dici non possunt.</n>


text:
Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahæ, qui pater est omnium nostrum<n>[[Non ei qui ex lege. ]]  Quia hic talis a gratia excidit, et ideo causa fidei a lege recedendum est, ut firma sit promissio: lex enim sine gratia promissionis non solum non aufert, verum etiam auget peccatum.</n>


text:
(sicut scriptum est: Quia patrem multarum gentium posui te) ante Deum, cui credidit, qui vivificat mortuos, et vocat ea quæ non sunt, tamquam ea quæ sunt:


text:
qui contra spem in spem credidit, ut fieret pater multarum gentium secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum.<n>[[Qui contra spem. ]]  Incipit commendare fidem Abrahæ, ut imitemur eum qui per fidem justitiam et talem promissionem accepit. [[Sic erit semen, ]]  etc. Sciendum quoniam Abraham Deum prius trinum et unum cognovit, et per hoc fidei meritum, omnium peccatorum remissionem adeptus est. Post justitiam vero, ut multarum pater fieret gentium, a Deo promissionem accepit. Deinde facta fuit sibi rursus promissio quod ita fieret semen suum sicut stellæ, etc.</n>


text:
Et non infirmatus est fide, nec consideravit corpus suum emortuum, cum jam fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Saræ.<n>[[Non est infirmatus. ]]  Aliqui ratione mundi inflati, Deum neglexerunt: ideo quæ mundo sunt impossibilia, Deus fecit, ut per hæc credentes, salvarentur.</n>


text:
In repromissione etiam Dei non hæsitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo:<n>[[In repromissione. ]]  Isaac contra naturam humanæ generationis promissus, in signum fuit Dei Filium contra humanam naturam nasciturum ex homine: filiosque hominum per spiritum regenerationis ex peccatoribus filios Dei, ex mortalibus immortales generandos.</n>


text:
sed et propter nos, quibus reputabitur credentibus in eum, qui suscitavit Jesum Christum Dominum nostrum a mortuis,<n>[[In eum qui suscitavit Jesum, ]]  etc. Sermonem de Domino apte aggressus est, et ait, non propter peccata sua mortuus est, nam hoc modo non debuisset resurgere, sicuti neque quispiam ante illum, sed propter peccata nostra, ut nos ab eis liberaret. Quemadmodum et Abraham ac Saræ matricem senectute ac sterilitate jam emortuos vitæ restituit, filiorumque procreationi.</n>


text:
qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram.<n>[[Qui traditus. ]]  Mors Christi sola interitum veteris vitæ signat, et in sola resurrectione nova vita significatur, quæ a justificatione incipit, et in immortalitate perficietur.</n><pb/>


text:
Justificati ergo ex fide, pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum:<n>[[Ex fide. ]]  Superius dixit, justificati gratis per gratiam, ne ipsa fides superba sit. Non dicat fidelis: ut merear justificationem, habeo fidem: respondetur enim ei: quid habes quod non accepisti? [[Pacem habeamus, ]]  qui ei reconciliati per ministrum gratiæ Christum.</n>


text:
per quem et habemus accessum per fidem in gratiam istam, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriæ filiorum Dei.<n>[[Per quem. ]]  Enumerat beneficia quæ a Christo habentur.</n>


text:
Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus: scientes quod tribulatio patientiam operatur:<n>[[Tribulatio. ]]  Quod tribulatio non tollit patientiam, facit charitas quæ est proprium donum Spiritus sancti. [[Spem. ]]  Id est certitudinem gloriæ futuræ, quæ humanæ rationi vana videtur: sed testimonio virtutis, id est patientiæ vel miraculorum, firmatur.</n>


text:
spes autem non confundit: quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis.<n>[[Spes autem. ]]  Quia est in Deo qui non fallit, non in homine mendace, cujus spei pignus est Spiritus: legitur enim: [[Fons aquæ tuæ sit tibi proprius, et nemo alienus communicet tibi]]  Eccli. 5.; ipse est Spiritus, quem non possunt accipere mali, et charitas est, quam habere et malus esse non potest aliquis. Sed nomen Christi habere et baptismum, corpus Domini sumere, et cætera sacramenta habere, et malus esse potest. Charitas ergo est proprium donum Spiritus, et singularis fons. [[Charitas Dei. ]]  Vel Deus late nos diligit: et hoc habemus in cordibus nostris per Spiritum qui facit nos intelligere charitatem Dei erga nos.</n>


text:
Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus, pro impiis mortuus est?<n>[[Ut quid enim. ]]  Cum Deus nos diligat, vel nos eum per Spiritum, spes implebitur: quia nisi ita sit, frustra est passus Christus. Et hoc est cur Christus pro impiis, id est pro dilectione impiorum vel pro vice eorum, pro impiis, non qui olim fuissent, et non tunc, sed cum essemus infirmi in peccatis. [[Secundum tempus, ]]  id est, per triduum tantum, ne desperes de ejus potentia cujus apparet in morte benevolentia: a quo tales arrhas accipimus, quod donavit impiis mortem suam, qui servat justis vitam suam. Mortuus est pro te, o homo mortalis, ut vivas cum illo. Suscepit mortem nostram, ut donaret nobis vitam suam: accepit ex te, unde moreretur pro te. Induit se, ubi pro te moreretur: induet te, ubi cum illo vivas. Induit se carne mortali in virginitate matris: induet te vita perenni in æqualitate Patris.</n>


text:
vix enim pro justo quis moritur: nam pro bono forsitan quis audeat mori.<n>[[Vix. ]]  Dicit, [[pro justo. ]]  Forsitan pro bono: ostendit utrumque difficile et rarum, sed alterum difficilius et rarius. [[Pro justo, ]]  etc. Justus pro exercitio, qui et bonus; sed est et bonus qui non justus, id est qui natus est in simplicitate: innocens qui nondum laboravit, ut amplificaret se bonis, ut sunt parvuli in baptismo mundati; et licet justus melior, causa tamen innocentiæ miserabilior quam justitiæ, quia non est hujusmodi justitia sine severitate.</n>


text:
Commendat autem caritatem suam Deus in nobis: quoniam cum adhuc peccatores essemus, secundum tempus,<n>[[Cum adhuc. ]]  Ecce dum oderat secundum peccata, amabat secundum quod opus ejus: quod et fecit ante mundi constitutionem. Dicendum erat quantum nos dilexit, ne desperaremus; et quales, ne superbiremus. Fuit et alius modus possibilis Deo qui omnia potest, sed nullus nostræ miseriæ sanandæ convenientior. Quid enim nos tantum erigit, et a desperatione immortalitatis liberat, quam quod tanti nos fecit, ut homo pro nobis moreretur?</n>


text:
Christus pro nobis mortuus est: multo igitur magis nunc justificati in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum.<n>[[Multo igitur. ]]  Gravius est pro peccato mori et peccatum tollere, quam jam justos etiam cooperantes salvare. [[In sanguine. ]]  Quia sic superatur justitia diabolus, non potentia. Justitia, quia immeritum, scilicet Christum diabolus occidit: unde et alios jure perdit. Non potentia, quia diabolus amator potentiæ, desertor justitiæ est, in quo homines magis eum imitantur. Placuit igitur Deo ut non potentia, sed justitia vincens hominem erueret, in quo homo eum imitaretur: postea vero in resurrectione secuta est potentia, quia revixit mortuus, nunquam postea moriturus.</n>


text:
Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem filii ejus: multo magis reconciliati, salvi erimus in vita ipsius.<n>[[Inimici essemus. ]]  Non quoquomodo peccatores. [[Reconciliati sumus. ]]  Quia prius juste eramus sub potestate diaboli natura depravata peccato.</n>


text:
Non solum autem: sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus.


text:
Propterea sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt.<n>[[Propterea. ]]  Dixit per Christum esse justitiam et vitam. Et quod possit esse per eum, per similitudinem in minori probare intendit. [[Per unum. ]]  Adam scilicet non unam Evam dixit Apostolus: consuetudinem tenens, dum successionem posteritatis humanæ (quæ peccato et morti ex eo venienti succumbit) non mulieri, sed viro attribuit. Non enim ex muliere posteritas, sed ex viro nominari solet. Vel, quia mulier de viro est, et utriusque una caro. Sive ergo ab Eva, sive ab Adam dicatur, utrumque ad primum hominem pertinet: et per hoc Apostolus peccatum originale propagationis intelligi voluit cujus princeps Adam, non imitationis, cujus princeps diabolus; unde: [[Invidia diaboli mors intravit in hunc mundum. ]][[In omnes homines. ]]  Quia etiam ante legem, cum non ita videretur lege non docente; imputa batur quidem peccatum apud homines, sed non apud Deum ut putabant peccatores apud quem putabatur impune futurum, cum nesciretur judicaturus: sed ubi lex data est, noverunt Deum curare humana et judicare. Ante non imputabatur, sed regnavit mors secure, possidente homines diabolo pro impunitate credita usque ad Moysen per quem rediit cognitio unius Dei. Regnavit ergo mors (ut habet alia littera), non tamen in omnes, sed in similes prævaricatori Adæ, qui, neglecto Deo, creaturæ servierunt, sicut ille loco Dei, diabolo consensit. Tales erant fere omnes usque ad legem. Perpauci, ut Abraham, uni Deo servierunt, et in eos non regnavit mors, imo sub spe servati sunt in adventu Christi liberandi.</n>


text:
Usque ad legem enim peccatum erat in mundo: peccatum autem non imputabatur, cum lex non esset.<n>[[Usque ad legem, ]]  etc. Id est quia nec lex potuit auferre peccatum, sed auxit, sive naturalis, sive scripta: sed non imputabatur, id est ignorabatur: regnavit tamen usque ad Moysen, id est legem: quia nec ipsa potuit regnum mortis auferre, quæ regnat dum non sinit reatus peccati ad vitam æternam venire, sed ad gehennam trahit. Hoc regnum sola gratia Christi destruxit etiam in antiquis: præter quos in omnes regnavit: etiam in eos qui non sua propria voluntate peccaverunt, sicut Adam, sed originali vitio tenebantur ut pueri.</n>


text:
Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem prævaricationis Adæ, qui est forma futuri.<n>[[Sed regnavit. ]]  Non imputabatur, sed effectus indicabat, quia mors corporalis regnavit quotidie per aliquas passiones, tandem dissolvendo usque ad Moysen, cum minus videretur. [[Qui est forma. ]]  Adam est forma Christi: quia sicut ille est pater omnium secundum carnem, sic Christus secundum fidem; et sicut ex latere illius formata est Eva, sic ex hujus latere profluxerunt sacramenta, per quæ salvatur Ecclesia. Ideoque sicut ille communicare potuit filiis suis peccatum et mortem, sic iste suis justitiam suam et vitam, et etiam iste plus boni suis confert, quam ille mali: et ideo magis potest salvare quam ille perdere.</n>


text:
Sed non sicut delictum, ita et donum: si enim unius delicto multi mortui sunt: multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures abundavit.<n>[[Sed non sicut, ]]  etc. Forma est in hoc, quod unus emendat, unus peccavit, sed causa Adæ non talis est qualis Christi: quia unum est delictum Adæ, quo multi, id est similiter prævaricantes mortui sunt, sed Christi gratia in plures: quia et in hos, et in non similiter prævaricantes.</n>


text:
Et non sicut per unum peccatum, ita et donum. Nam judicium quidem ex uno in condemnationem: gratia autem ex multis delictis in justificationem.


text:
Si enim unius delicto mors regnavit per unum: multo magis abundantiam gratiæ, et donationis, et justitiæ accipientes, in vita regnabunt per unum Jesum Christum.<n>[[Si enim. ]]  AMBR. Mors regnavit, non regnat, quia qui per legem, etc., usque ad non enim generalis damnatio vel justificatio in omnibus. [[Per unum regnavit, ]]  etc. Quia quas vires in illo habuit, in omnes posteriores exercuit, quorum materia fuit: sicut et culpa, quæ ejus solius fuit; in omnes transfusa est. [[Multo magis, ]]  etc. Quia æternaliter, cum in eis regnaverit mors temporaliter et cum fine.</n>


text:
Igitur sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem: sic et per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitæ.<n>[[Per unius justitiam, ]]  etc. Non quod omnes geniti ab Adam regenerentur per Christum, sed sicut nullius carnalis generatio est nisi per Adam, sic spiritualis nullius nisi per Christum. Si qui essent præter Adam generati, et si qui præter Christum regenerati, non diceret [[omnes]]  et [[omnes. ]]  Sicut autem nullus homo præter illam generationem, sic nullus justus præter istam. Eosdem post dicit [[multos. ]]</n>


text:
Sicut enim per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi: ita et per unius obeditionem, justi constituentur multi.<n>[[Sicut enim, ]]  etc. Determinat delictum unius et justitiam unius, ut sicut ille merito peccati perdidit, ita iste merito justitiæ nos liberasse videatur. [[Ita et per unius, ]]  etc. Hominis ait, non, Dei vel Verbi fidem, ne putes antiquos justos in solo Verbo Dei, id est solius Verbi fide sine fide incarnationis liberari.</n>


text:
Lex autem subintravit ut abundaret delictum. Ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia:<n>[[Lex autem, ]]  etc. Ostenderat Christum dimittere omnia peccata tam originalia quam actualia: hic addit quod et a peccato legis liberat, id est prævaricatione, ut Judæi Christo magis sint obnoxii; quasi dicat: Prima est justificatio, lex autem latenter intravit. AMBR. Dicit hic Apostolus quid provenerit data lege, etc., usque ad Deus omnia dimisit. [[Lex autem subintravit. ]]  Natis in peccatis datur lex ad domandam superbiam quasi: Non deest qui jubeat, sed deest qui impleat, quia in peccato natus implere non potest: ideo natus est Christus, id est gratia quæ sanaret. [[Ut abundaret delictum. ]]  Ut scilicet qui in sordibus erat prævaricando magis sordesceret, ut mediocris pædagogum haberet, perfectus signum, et durus sentiret flagellum. [[Superabundavit. ]]  Quia et gratia Christi etiam his proficit quos diabolus vincere non potuit: et quia peccatum ad tempus regnavit, gratia in æternum.</n>


text:
ut sicut regnavit peccatum in mortem: ita et gratia regnet per justitiam in vitam æternam, per Jesum Christum Dominum nostrum.<n>[[Sicut regnavit peccatum in mortem. ]]  Non addit, per unum vel per Adam: quia non de illo solum agit quod ex Adam traxerunt homines, sed et de eo quod sua voluntate addiderunt. Sed cum dicit: [[Gratia regnet, ]]  addit, [[per Jesum Christum, ]]  etc., quia per eum non tantum originalis, sed et voluntariorum fit remissio peccatorum.</n><pb/>


text:
Quid ergo dicemus? permanebimus in peccato ut gratia abundet?<n>[[Permanebimus. ]]  Hoc perversi accipiunt ex illo: [[Ubi abundavit delictum, superabundavit ]][[et gratia. ]]  Hoc dicere est esse ingratos gratiæ. Et quia gratia viget, ubi delictum abundavit, non est permanendum in peccato, ut quidam æstimant pro majori gratia. Non enim peccantis merito, sed subvenientis auxilio superabundavit gratia, ubi abundavit delictum. Non ergo permanendum in peccato, sed potius debemus et possumus esse peccato quasi mortui et sepulti per ipsam gratiam et resurgere in justitiam, et post, in vitam æternam.</n>


text:
Absit. Qui enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in illo?<n>[[Mortui sumus. ]]  Id est liberati a peccato per baptismum, ut jam non dominetur in nobis per gratiam. Mori enim peccato, est liberari a peccato. [[Quomodo adhuc, ]]  etc. Cum enim hoc præstiterit gratia, ut moreremur peccato, quid aliud facimus si vivimus in eo, nisi ut gratiæ simus ingrati?</n>


text:
an ignoratis quia quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus?<n>[[An ignoratis. ]]  Mortui peccato quod fit in baptismo, non debemus ei iterum vivere, ut iterum mori sit ei necesse: quia in morte Christi, id est, in similitudine mortis Christi ut sicut semel mortuus est carne, et semper vivit, ita nos semel mortui malo per baptismum, semper vivamus bono. Vel [[in morte]]  dicit: quia mors est causa hujus purificationis.</n>


text:
Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem: ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitæ ambulemus.<n>[[Consepulti. ]]  Quidquid gestum est in cruce Christi, in sepultura, in resurrectione, in ascensione, in sedere ad dextram, ita gestum est, ut his rebus mystice non tantum dictis, sed etiam gestis configuretur vita Christiana. Attende singula Christi, qui vixerat vetus homo secundum pœnam, famem, sitim et hujusmodi, non secundum culpam: hoc modo vetustatem finivit et disposuit, ut dolorem crucis sustinens, sic haberet membra distenta et fixa, ne ad priores actus moverentur, a quibus etiam sepultus quievit, humanis subtractus aspectibus, exigens a nobis, ut vetustatem peccatorum cum dolore et gemitu pœnitentiæ deponamus: membra per continentiam et justitiam confixa sint, ne ad priora mala redeamus, a quibus ita perfecte quiescamus, ut nec eorum visio, nec memoria habeatur: et non solum hoc a nobis exigit in sacramento passionis, sed et eum si volumus imitari, efficit. [[Surrexit a mortuis. ]]  Mors et resurrectio Christi etiam sacramenta sunt.</n>


text:
Hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, et ultra non serviamus peccato.<n>[[Vetus homo. ]]  Id est, veteres actus sunt crucifixi, id est, mortui. Vetustas nostra et maledictio in duobus consistit, scilicet, in culpa et pœna. Christus autem sua simpla vetustate nostram duplam consumpsit. In sepulcro enim uno die et duabus noctibus quievit. Per unum diem simpla ejus vetustas signatur, per duas vero noctes gemina nostra; unde: Culpam nostram Christus delevit præsentem, præteritam, et futuram. Præteritam remittendo, præsentem ab ea retrahendo, futuram ut vitaremus gratiam conferendo. Pœnam quoque similiter consumpsit, gehennalem prorsus delendo, ut eam vere pœnitentes non sentiant. Temporalem vero non penitus quidem tulit: manet enim fames, sitis, mors et hujusmodi; sed regnum et dominium ejus dejecit, et in novissimo penitus exterminabit.</n>


text:
scientes quod Christus resurgens ex mortuis jam non moritur: mors illi ultra non dominabitur.<n>[[Scientes quod Christus. ]]  AUG. Unus resurrexit jam non moriturus. Resurrexit Lazarus, sed moriturus; resurrexit filia archisynagogi, sed moritura; resurrexit filius viduæ, sed moriturus: resurrexit Christus non moriturus. Audi Apostolum, [[Christus resurgens, ]]  etc. Talem spera resurrectionem, et propter hoc esto Christianus, non propter felicitatem terræ hujus.</n>


text:
Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel: quod autem vivit, vivit Deo.<n>[[Quod enim mortuus est peccato. ]]  AUG. Sacramentum baptismatis Apostolus commendat, ut quomodo ille semel moriendo similitudine peccati mortuus prædicatur, ita quicunque fuerit in illo baptizatus, eidem rei, cujus illa fuit similitudo, moriatur, id est, peccato; et vivat a lavacro renascendo, sicut ille a sepulcro resurgendo.</n>


text:
Ita et vos existimate vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo, in Christo Jesu Domino nostro.<n>[[Ita et vos. ]]  Quidquid supra dixit esse hominibus per gratiam Christi, hic Romanis attribuit.</n>


text:
Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore ut obediatis concupiscentiis ejus.<n>[[Non ergo. ]]  Quia supra dixit nos mortuos esse peccatis, et non debere vivere in eo, cum nemo sine peccato: determinat a quibus maxime est cavendum, quasi concludat quod supra quærebatur: Permanebimus in peccato. [[Obediatis concupiscentiis. ]]  Concupiscentia aliquando nomen est fomitis, scilicet vitii innati; aliquando actus interioris, qui est etiam in primo motu, qui dicitur propassio, et in secundo qui dicitur delectatio, et in tertio qui dicitur consensus. Hic non prohibet concupiscentiam, quæ est in primo motu, quia non est in potestate nostra quando surgat: sed Dei gratia compescere possumus, ne usque ad delectationem et consensum perveniat, quod prohibet.</n>


text:
Sed neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato: sed exhibete vos Deo, tamquam ex mortuis viventes: et membra vestra arma justitiæ Deo.


text:
Quid ergo? peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit.<n>[[Quid ergo? ]]  Quia lex a Deo, peccat qui eam dimittit pro gratia. [[Quid ergo? Peccabimus. ]]  Quia non sub lege, quæ terret, sed sub gratia, quæ bene promittit? quid ergo? peccabimus? Hoc quidam, qui legem quasi cohærentem vel cœrcentem prædicant, et tenendam.</n>


text:
Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam?<n>[[An nescitis quoniam, ]]  etc. Ne Deum profitentes verbis, facti simus diaboli, præmonet nos esse servos ejus cujus voluntatem facimus.</n>


text:
Gratias autem Deo quod fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinæ, in quam traditi estis.<n>[[Gratias autem Deo, ]]  etc. Et eorum mutationem ostendit, et quam sit ei hoc gratum aperuit, Deo hymnum offerens. Eratis enim, inquit, servi peccati: vestra autem sponte liberaque animi voluntate illius dominium excussistis, et spiritualem doctrinam amplexati estis. [[Formam doctrinæ. ]]  Nostra doctrina est forma, quæ imaginem Dei deformatam restituit.</n>


text:
Humanum dico, propter infirmitatem carnis vestræ: sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiæ, et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiæ in sanctificationem.<n>[[Humanum, ]]  etc. Hactenus ostendit Apostolus non esse peccandum. Hic dicit quid deinceps sit agendum ut scilicet serviatur justitiæ, de qua nullus est qui possit se excusare, quia nullus est qui non possit bene operari, saltem voluntate: quod idem est per gratiam. [[Sicut enim exhibuistis, ]]  etc. AUG. Si non plus, vel quantum tunc, ne fides quasi aspera et importabilis fugeretur. Sicut tunc nullus timor cœgit, sed libido voluptasque peccati duxit, sic modo delectatio justitiæ adultæ, etsi nondum perfecta; unde dixit: [[Humanum. ]][[Ita nunc. ]]  Quia plus etiam deberet amari justitia, quam tunc fuit iniquitas, ut pro justitia toleret homo dolores, et contemnat omnia, etiam mortem.</n>


text:
Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiæ.<n>[[Liberi. ]]  Libertas servi est, quando eum peccare delectat, quod est ex libero arbitrio. Liberaliter servit, qui voluntatem Domini libenter facit; sic et justitiæ libere servit, qui amat, qui lætatur.</n>


text:
Quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? nam finis illorum mors est.<n>[[Quem ergo fructum. ]]  Hæc rememoratio facit priora abhorrere, et magis obnoxios gratiæ. [[Erubescitis. ]]  Est enim quædam temporalis confusio, scilicet, perturbatio animi respicientis peccata sua, et respectione horrentis, et horrore erubescentis, et erubescendo corrigentis. [[Finis illorum, ]]  etc. Quia mors est digna retributio pro peccato: sed vita æterna, quæ est finis justorum, sola gratia datur per Christum, quia et merita ex gratia, et reddetur gratia pro gratia.</n>


text:
Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam æternam.<n>[[Nunc vero liberati. ]]  AUG. Liberos dixit justitiæ, non liberatos: nunc a peccato non liberos, ne sibi hoc tribuant, sed dicit proinde liberatos, ad sententiam Domini: [[Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis]]  Joan. 8.. [[Stipendia. ]]  Merito stipendium, quia militiæ diabolicæ mors æterna tanquam debitum redditur. Cui redderet coronam justus Judex, si non donasset gratiam misericors Pater? quomodo ista debita redderetur, nisi prius illa gratia gratuito donaretur? AUG. Cum genus humanum peccata longe separaverint a Deo, per mediatorem, qui solus sine peccato natus est, vixit et occisus est, reconciliari nos oportebat, ut et humana superbia per humilitatem Dei argueretur ac sanaretur, et demonstraretur homini quam longe a Deo recesserat, etc.</n>


text:
An ignoratis, fratres (scientibus enim legem loquor), quia lex in homine dominatur quanto tempore vivit?<n>[[An ignoratis. ]]  Hactenus de vi gratiæ: nunc, quod lex ultra non est tenenda, et agit de fine legis, et priori ejus inutilitate: non ergo mirentur Romani quia Apostolus dicit: [[Non estis sub lege, sed sub gratia: ]]  supra dicebatur non justificare, hic debere cessare; quia data usque ad Christum. Ordo: An ignoratis hoc scilicet: quia lex naturalis in homine dominatur quanto tempore vivit, quod non debetis ignorare; quia legem scitis, et ego loquor scientibus legem? in qua quod dico manifestatur, si spiritualiter intelligatur, vel lex Moysi dominatur in homine, ut ei obediat; quia et vos scitis legem Moysi, [[scientibus enim, ]]  etc. Et sic dupliciter potest legi littera, vel de lege naturali, vel de lege Mosaica. [[Vivit. ]]  Mortua enim dicitur lex, cum cessat ejus auctoritas.</n>


text:
Nam quæ sub viro est mulier, vivente viro, alligata est legi: si autem mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege viri.<n>[[Nam quæ sub viro. ]]  Ut firmet animos eorum, exemplo humanæ legis utitur. Sciunt legem Romani, quia non sunt Barbari, sed naturalem justitiam comprehenderunt, partim ex Græcis, sicut Græci et Hebræi.</n>


text:
Igitur, vivente viro, vocabitur adultera si fuerit cum alio viro: si autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est a lege viri, ut non sit adultera si fuerit cum alio viro.<n>[[Igitur vivente marito, ]]  etc. Si servans legem mortuam, vult esse fidei, adulter est in utroque, nec prodest ei Christus. [[Si autem mortuus fuerit vir. ]]  Sic finita lege non prævaricatur, qui ad Christum transit dimissis figuris.</n>


text:
Itaque fratres mei, et vos mortificati estis legi per corpus Christi: ut sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, ut fructificemus Deo.<n>[[Per corpus Christi. ]]  Quia Christus fuit impletio et veritas: legalia vero figura et umbra Christi fuerunt, et eorum quæ in Christo impleta sunt.</n>


text:
Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum, quæ per legem erant, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti.<n>[[Cum enim essemus. ]]  Hic quatuor actus hominis ponit, ante legem, sub lege, sub gratia: deinde in alia vita ubi nullum bellum.</n>


text:
Nunc autem soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litteræ.<n>[[Nunc autem, ]]  etc. AUG. In præcedenti similitudine tria sunt: vir, etc., usque ad quod eum non vincant. [[A lege mortis. ]]  Aucta est enim concupiscentia cum lex prohiberet ubi non erat fides, et ad cumulum peccatorum, prævaricationis crimen adjectum est; quia ubi non est lex, nec prævaricatio. [[In novitate spiritus. ]]  Operibus novi hominis, quæ non nostris viribus vel lege attingimus, sed gratia, scilicet spiritus in quibus sic est immorandum, ut nihil addatur de legis operibus, quæ vetusta sunt.</n>


text:
Quid ergo dicemus? lex peccatum est? Absit. Sed peccatum non cognovi, nisi per legem: nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces.<n>[[Quid ergo dicemus. ]]  Quandoquidem lex mortis est et auxit vires peccati, detinens a bona operatione; videtur ergo lex peccatum, id est docens peccare, vel talis pro qua donata peccavit auctor ejus, quasi malæ rei. Non, sed potius bonum est: peccatum fecit agnoscere, quia prius nesciebantur quædam vel esse peccata, vel adeo esse gravia, vel esse punienda. [[Absit. Sed peccatum. ]]  Ostendit legem non esse peccatum, sed indicem peccati: ut sic anima reatus sollicitudine ad percipiendam gratiam converteretur. AUG. [[Absit. ]]  Uno verbo legem absolvit, etc., usque ad magna est Apostoli defendentis auctoritas. THEOD. Illud autem, [[Non cognovi, ]]  et [[Nesciebam, ]]  non hic ignorationem omnino significant, sed hoc dicit: Naturalis discretionis exactiorem cepi cognitionem per legem. [[Nam concupiscentiam. ]]  Hoc legit Apostolus generale, unde omnia. Bona lex, quæ dum hoc prohibet, omnia prohibet. [[Concupiscentiam. ]]  Aliqui generalem intelligunt. Alii illam de qua in Decalogo: [[Non concupisces rem proximi tui vel uxorem]]  Exod. 20.. Generalem, quia ex ea omne malum. [[Nesciebam. ]]  In sua persona generalem agit causam.</n>


text:
Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat.<n>[[Occasione autem accepta. ]]  Quia talis est nostra carnalitas, ut ardentius desideret prohibita: quibus non memoratis, jaceret quasi sopita. Et diabolus videns legem in auxilium hominibus datam, magis exarsit et magis institit, ut eam verteret illis in perniciem, cum prius quasi secure possidens minus tentaret, vel occasione accepta in ipsis rebus, ut visa muliere vel auro. AUG. Minor erat concupiscentia quando ante legem securus peccabas, etc., usque ad omnis est, quando transcendit legem. AMBR. [[Omnem concupiscentiam, ]]  dicens, cuncta peccata signat. Erat enim ante peccatum, sed non omne, quando crimen prævaricationis adhuc deerat. Sed omne peccatum modo accessit, quia etiam prævaricatio. AUG. Aucta est enim concupiscentia ex prohibitione legis, quando adhuc gratia deerat liberantis.</n>


text:
Ego autem vivebam sine lege aliquando: sed cum venisset mandatum, peccatum revixit.<n>[[Ego autem vivebam. ]]  Patet: quia non ex sua, sed ex persona hominis generaliter loquitur. [[Ego autem vivebam. ]]  Nota duos homines in eodem, interiorem et exteriorem, id est rationem et fomitem, qui est in carne. Interiorem dicit consentire legi, et ejus testimonio bonam esse legem approbat. Exteriorem vero contra interiorem et contra legem repugnare et captivare et per legem majorem potestatem peccandi habere. [[Sed cum venisset, ]]  etc. Hic secundus actus sub lege. Id est: Hic loquitur Apostolus in statu hominis positi sub lege. [[Revixit. ]]  Cœpit apparere et rebellare. [[Revixit, ]]  ait, non vixit. Vixerat enim aliquando in paradiso, quando contra præceptum datum satis apparebat admissum. Sed cum homines nati peccatores sine mandato viverent, tanquam mortuum latebat sine cognitione, quia sine cohibitione: sed data lege, in notitia hominis revixit, quod in notitia primi hominis aliquando vixerat.</n>


text:
Ego autem mortuus sum: et inventum est mihi mandatum, quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem.<n>[[Inventum. ]]  Ante erat sibi ignoratus peccator, sed modo factus manifestus sibi prævaricator. [[Nam. ]]  Quasi dicat: Quomodo mihi datum est ad mortem? Quia per illud seductus falsa dulcedine. [[Occasione accepta, ]]  etc. Quod concupiscitur, fit dulcius dum vetatur, et sic fallit peccatum per mandatum. Ex prohibitione, namque ubi charitas deficit desiderium mali crescit: quo acto dulcius fit quod prohibetur, et ita fallit falsa dulcedine. Fallax enim dulcedo est, quam plures atque majores pœnarum amaritudines sequuntur. [[Seduxit. ]]  A bono ad malum traxit, et per hoc ad æternam damnationem perduxit. [[Occidit. ]]  AUG. Gladio tuo quem portabas, etc., usque ad esto ergo humilis et poteris vincere.</n>


text:
Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum.<n>[[Itaque lex quidem. ]]  Ipsa est sancta, sane docens. [[Et mandatum, ]]  id est quod per eam præcipitur. [[Sanctum, ]]  in se. [[Et justum, ]]  id est justificans peccatorem. [[Et bonum. ]]  Id est utile, acquirens vitam. Et cum constet mihi quod lex bona, et tamen ex ea mihi mors, ut supra dictum est, ergo quod bonum est, factum est mors, id est datur mihi a Deo, ita ut sit efficiens causa mortis? Non: sed fomes est efficiens, qui bonam rem vertit in malum.</n>


text:
Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem: ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum.<n>[[Ut appareat peccatum. ]]  Non dico, ut sit, quia etiam erat, quando non apparebat, ut supra. Concupiscentiam nesciebam. Non dixit, Non habebam. [[Per bonum. ]]  Legem. Non utique efficientem peccatum, sed potius demonstrantem et prohibentem illud. [[Ut fiat supra modum. ]]  Quia per legem non defecit, sed magis solitis cupiditatibus crevit.</n>


text:
Scimus enim quia lex spiritualis est: ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato.<n>[[Ego autem. ]]  Hucusque legem excusavit, quod non debet refundi in eam culpa; hic dicit, quod nec in principalem naturam, id est rationem, secundum hic quod a Deo habet; et ita non in Creatorem, sed in homines, qui ex se vitiati sunt, ut pravis motibus resistere nequeant. [[Carnalis sum. ]]  Non indecenter hoc etiam de seipso dicit Apostolus, secundum carnem quandiu hic vivit, propter carnis motus. Et hoc bene dicit omnis sanctus. [[Venundatus sub peccato. ]]  Et hoc ex culpa primi hominis, qui pro delectatione cibi vetiti, se et omnes alios vendidit. Vel, sub peccato, id est servi peccati sint. Vel unusquisque vendidit se consuetudine propriæ voluntatis.</n>


text:
Quod enim operor, non intelligo: non enim quod volo bonum, hoc ago: sed quod odi malum, illud facio.


text:
Si autem quod nolo, illud facio: consentio legi, quoniam bona est.<n>[[Quod enim operor. ]]  Probat, quod servus est peccati: quia quod operor secundum exteriorem dimittendo bona vel faciendo mala, intelligo secundum interiorem non esse operandum. Vere operor quod non intelligo, quia et dimitto bonum quod volo, et facio malum quod nolo. [[Non intelligo. ]]  Quia aliud video me per legem scire, et aliud agere. [[Non enim quod volo bonum, hoc ago; sed quod. ]]  Subjectus peccato, facit quod non vult. [[Facio. ]]  Concupisco, non quod post concupiscentiam Apostolus eat, et eum ad mala trahat: luctabatur, non subjugabatur: de se hoc tibi proponit, ne de hoc desperes in te.</n>


text:
Nunc autem jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum.<n>[[Nunc autem. ]]  Jam redemptus: jam accepta gratia Christi qui fuit ante sub peccato venundatus. [[Non ego. ]]  Libera est mens, caro captiva. [[Habitat, ]]  etsi non consentiendo ei, vivit ex fide. Sunt desideria, sed si non regnant ipse non facit, faceret autem si consentiret. [[Sed quod habitat in me. ]]  Quomodo habitat, cum non sit substantia sed privatio boni? Ecce primi hominis corpus corruptum est per peccatum. Ipsaque corruptio per conditionem offensionis manet in corpore, robur tenens divinæ sententiæ datæ in Adam, cujus consortio anima maculatur peccato.</n>


text:
Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Nam velle, adjacet mihi: perficere autem bonum, non invenio.<n>[[Nam velle. ]]  Velle non: quia velle bonum adjacet mihi, quia juxta carnem jacet et quiescit, impotens surgere ab bonum operandum. Juxta: quia naturale est quodammodo bonum velle per rationem, sed tale est hoc velle, quod semper vi carnis superatur: velle autem Dei carnem superat. [[Velle. ]]  Bona sunt quæ jubet lex, adeo ut naturaliter amet, et facere velit, sed deest virtus perficiendi. [[Velle. ]]  AUG. Semper bonus vult penitus non concupiscere, sed nunquam hoc perficit in hac vita. [[Perficere. ]]  Non ait facere, sed perficere, quia non nihil facit. Agit bonum: quia concupiscentiæ non consentit; sed non perficit ut omnino non concupiscat, sic et hostis agit malum, dum movet desiderium, sed non perficit, quia non pertrahit ad malum.</n>


text:
Non enim quod volo bonum, hoc facio: sed quod nolo malum, hoc ago.<n>[[Non enim quod volo. ]]  Bonum perficere non invenio, quia nec bonum illud quod volo. A parte a qua minus videretur ostendit, sed econtrario malum, quia etiam illud quod nolo, etc. Vel, non invenio bonum, quia non est ibi. Multi enim stulti non inveniunt bonum in aliqua re, quod tamen est ibi. AUG. Aliud est non concupiscere, aliud post concupiscentias suas non ire. Non concupiscere, omnino perfecti est; post concupiscentias suas non ire, pugnantis est, luctantis est. Ubi fervet pugna, quare desperatur victoria?</n>


text:
Si autem quod nolo, illud facio: jam non ego operor illud, sed quod habitat in me, peccatum.<n>[[Si autem, ]]  etc. Concludit superiorem sententiam: ergo ego non operor illud, scilicet malum, ex quo prior quæstio concluditur, scilicet quod consentit legi Dei. [[Sed quod habitat in me peccatum. ]]  Pressus peccato ejus voluntatem facit quod tamen est vitio hominis. Hoc dicit, ut notet de quantis Deus hominem eruit.</n>


text:
Invenio igitur legem, volenti mihi facere bonum, quoniam mihi malum adjacet:<n>[[Invenio igitur. ]]  Dixerat legem bonam, naturam bonam quæ idem vult et ei consentit: hic adjungit bonam legem bonæ naturæ adjutricem; et tamen exterior homo conjuncta illa duo vincit: ut homo per neutrum posse evadere videns, obnoxius sit gratiæ. [[Volenti. ]]  Tantum: quia perficere non possum, quia malum rationi prope est, insidians in carne est quasi ad januas animæ, et aliud cogit facere, quam vult homo et lex.</n>


text:
condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem:<n>[[Secundum interiorem. ]]  AMB. Quia caro ex Adam traducitur peccatum in se habet, si anima traduceretur, et in ipsa habitaret peccatum: quia anima Adæ peccavit, si vero anima peccatum in se haberet, homo non se cognosceret.</n>


text:
video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et captivantem me in lege peccati, quæ est in membris meis.<n>[[Video autem. ]]  AUG. Ad corpus mortis pertinet, ut lex membrorum repugnet legi mentis dum caro adversus spiritum concupiscit. Sed lex peccati non regnat, cum non obeditur desideriis ejus. [[Legem in membris. ]]  Recte fomes peccati lex dicitur: quia legitime factum est, ut qui non obedivit suo superiori, ei non serviat suum inferius, id est caro. [[Captivum. ]]  Ex carne, ex parte: quia mens repugnat, et condelectatur legi Dei. Sic de ipso Apostolo legitur: mens non consentit peccato, mors contendit, mens non consentit. Est in me quiddam mortuum, quiddam vivum: quid inde sperandum?</n>


text:
Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus?<n>[[Infelix. ]]  Non in mente, sed in carne. [[Quis me liberabit? ]]  Liberabitur cum mortale hoc induet immortalitatem, ubi nulla concupiscentia permanebit.</n>


text:
gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Igitur ego ipse mente servio legi Dei: carne autem, legi peccati.<n>[[Igitur ego ipse. ]]  Hic tertius actus in lege spiritus. Sed quia dicit gratia se esse liberatum, ne quis torpeat securus, quasi peccatum non ultra noceat, determinat quomodo sit liberatio si in gratia manserit. Alioquin peccatum iterum occupabit. [[Ego ipse. ]]  Ego in carne, ego in mente: non duo, sed unus ex utroque; mente non consentio, carne concupisco.</n><pb/>


text:
Nihil ergo nunc damnationis est iis qui sunt in Christo Jesu: qui non secundum carnem ambulant.<n>[[Nihil igitur nunc. ]]  Etsi ante, non nunc: cum in Christo. [[Nihil damnationis. ]]  Quia per gratiam baptismatis et lavacrum regenerationis solutus est et ipse reatus, cum quo eras natus, et quidquid ante commisisti. AUG. Etsi habent desideria carnis quibus non consentiunt, etc., usque ad sed hoc bonum fecit regeneratio.</n>


text:
Lex enim spiritus vitæ in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis.<n>[[Lex enim spiritus. ]]  Hic ostendit per quid gratia liberet, scilicet per Spiritum sanctum, quia [[lex spiritus. ]]  Est Spiritus sanctus qui docet quid sit agendum, et quid non qui est dator vitæ, et hoc per Christum qui dat Spiritum: et quomodo in Christo exponit.</n>


text:
Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem: Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati et de peccato, damnavit peccatum in carne,<n>[[Nam quod impossibile. ]]  Quomodo in Christo facta sit liberatio, ostendit. [[Per carnem. ]]  Per carnalitatem, quæ rebellabat, et audita lege amplius est incitata; sic infirmata est lex litteræ per carnem, et ideo erat ei impossibile liberare a lege peccati et mortis. [[Filium suum mittens. ]]  AUG. Non ubi non erat: qui ubique est, etc., usque ad quia visibilis mundo apparuit. [[In similitudinem, ]]  etc. Non in carnem peccatricem; quia non eum mater concupiscentia sed gratia concepit. Non peccatrix ergo fuit, quia nec in libidinis concupiscentia concepta, nec peccati causam in se habuit, nec in ea peccavit. In pœna ergo similis nostræ, non in qualitate peccati. [[Et de peccato. ]]  ORIG. Hoc est: Per hostiam carnis suæ quam obtulit in ara crucis, damnavit peccatum, et ad nihilum redegit in carne sua. [[Damnavit. ]]  Id est destruxit diabolum, id est pro peccato quod facit in carne Christi. Vel peccatum, id est fomitem procedentem de peccato Adæ damnavit, id est debilitavit.</n>


text:
ut justificatio legis impleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum.<n>[[Ut justificatio. ]]  Ita damnatur peccatum per Christum ut justitia quam lex Moysi promisit consummaretur.</n>


text:
Qui enim secundum carnem sunt, quæ carnis sunt, sapiunt: qui vero secundum spiritum sunt, quæ sunt spiritus, sentiunt.<n>[[Qui enim secundum carnem. ]]  Ambuans secundum carnem non est justus, quia nec qui est secundum eam. Cur non? quia carnalia pro summis bonis concupiscit, quod repugnat justitiæ.</n>


text:
Nam prudentia carnis, mors est: prudentia autem spiritus, vita et pax:<n>[[Nam prudentia. ]]  Qui hæc quæ carnis sunt sapit, non est justus; nam prudentia carnis mors est. [[Vita et pax. ]]  Vita quidem ad id relatum, [[affectus carnis mors; ]]  pax autem ad id quod sequitur: [[affectus carnis inimicitia est ad Deum. ]]</n>


text:
quoniam sapientia carnis inimica est Deo: legi enim Dei non est subjecta, nec enim potest.<n>[[Quoniam sapientia carnis. ]]  Hæc enumerando deterret a carnis obedientia. [[Inimica est. ]]  Dum nil putat Deum posse, præter quod in naturis rerum videtur.</n>


text:
Vos autem in carne non estis, sed in spiritu: si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus.<n>[[Si tamen. ]]  Ambigue loquitur, quia nondum sunt perfectæ fidei, sed spes est perficiendi. [[Spiritus Dei. ]]  Spiritus Christi, quia idem est Spiritus Dei et Spiritus Christi.</n>


text:
Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem.<n>[[Corpus quidem. ]]  Nomine corporis hominem totum significat, sicut Ezechiel econverso nomine animæ, cum inquit: [[Anima quæ peccavit, ]]  etc. Et sensus est: Si spiritus Christi in vobis est, licet corpus mortuum, id est homo mortuus fuerit propter peccata, id est in peccatis, spiritus tamen, id est anima quæ fuerat impia, vivit: quia Deo, qui est vita, jungitur, et hoc propter justificationem, id est peccatorum remissionem, quæ est ex Spiritu sancto. [[Mortuum, ]]  ait, non mortale. Ante peccatum enim corpus animale, id est mortale fuit, scilicet potens mori. Sed quod non necesse erat mori: modo mortuum dicitur propter peccatum, id est quod est necesse mori. [[Propter peccatum]]  vitandum, reservatur hæc infirmitas, ut exinde peccare magis timeat.</n>


text:
Quod si Spiritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis: qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis.<n>[[Quod si Spiritus. ]]  AUG. Attende quod Spiritus sanctus, etc., usque ad sicut et generationem Filii quis enarrabit? [[Vivificabit et mortalia. ]]  ID. Ecce quartus actus. In prima actione, etc., usque ad quia nos superiorem nobis Deum deserueramus. [[Mortalia. ]]  Non mortua, quia in resurrectione cum mortale hoc induet immortalitatem, non solum necessitas moriendi, quam modo habet propter peccatum, sed nec mortalitas, quam habuit corpus animale ante peccatum, remanebit. [[Propter inhabitantem. ]]  Evidentissime apparet non tantum Spiritus, sed etiam corporis morte propter peccatum hominem meruisse, et per Spiritum sanctum, utrumque liberatum a Christo.</n>


text:
Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini: si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis.<n>[[Si autem Spiritu. ]]  Vel Spiritu sancto vel nostro: quod tamen non est, nisi agente Spiritu sancto.</n>


text:
Quicumque enim Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei.<n>[[Aguntur. ]]  Aguntur dicit, non reguntur. Plus est enim agi quam regi: agi enim dicimus aliquem, quasi vix aliquid agentem; regi autem quasi jam aliquid agentem, qui ideo regitur, ut recte agat. Sed aguntur, non quod nihil per se, sed quod, ut aliquid agant, impetu gratiæ impelluntur. AUG., lib. de Correp. et Grat., c. 2. Non se itaque fallant qui dicunt: Ut quid nobis, etc., usque ad accepisse se gaudeant.</n>


text:
Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater).<n>[[Non enim accepistis, ]]  etc. Filii esse debetis, non servi, quia non accepistis spiritum servitutis: qui invitos timore pœnæ servire faciat. [[Sed accepistis spiritum adoptionis. ]]  Idem est spiritus, sed propter diversa opera dissimiliter appellatur: Spiritus iræ Ægyptiis dicitur, quibus aqua spiritu divisa nocuit. Filius Isræl non dicitur iræ, quibus aqua divisa profuit. Spiritus timoris est, his qui per legem, de peccatis et sua infirmitate convicti, gratiam spiritus non intelligebant. Spiritus libertatis ejus opere istis quibus regeneratio in vitam æternam et fides, quæ per dilectionem operatur, impertita est. Unus ergo spiritus qui duos timores facit. Qui et duo genera servorum faciunt. Est enim servus qui et filius, qui timet Dominum et honorat patrem, unde Malachias: [[Si Dominus sum, ubi est timor meus? Si pater, ubi est honor meus? ]]  Malach. 1.. Et est servus qui timet pœnam, sed non diligit justitiam. Et quia de timoribus fit mentio, sciendum est præter naturalem timorem, qui omnibus inest, quatuor esse timores, scilicet: mundanum, qui malus est nec a Deo; et servilem, qui bonus est et a Deo, sed non est sufficiens; initialem, qui bonus est et sufficiens; et castum, qui bonus est et perficiens, de quo hic agitur: [[Ipse enim generat nos filios Dei. In quo clamamus. ]]  Hoc iterum ex dono Spiritus, quod ita nos facit clamare [[Abba, ]]  Hebraice, [[pater]]  Latine. [[Abba pater. ]]  Propter sacramentum, utrumque posuit Apostolus. Et in passione dixit Christus, [[Abba pater, ]]  quia Ecclesia est de utroque populo, cui compatiens in se ostendit filios ejus (martyres scilicet) non debere desperare, si qua tempore passionis ex humana fragilitate tristitia irrepat.</n>


text:
Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro quod sumus filii Dei.<n>[[Quod sumus filii Dei. ]]  Hoc recognoscere facit Spiritus sanctus, dum in Ecclesia fit remissio peccatorum; quam etsi tota Trinitas faciat, ad Spiritum sanctum tamen intelligitur pertinere, quia communis est Patri et Filio, amborumque unio; per quam fit societas et unitas, qua efficimur unum corpus unici Filii Dei. Unitas enim nos compaginat, quam facit charitas, quæ non est nisi a Spiritu sancto. Hæc dicuntur, ut amemus unitatem, et timeamus separationem.</n>


text:
Si autem filii, et hæredes: hæredes, quidem Dei, cohæredes autem Christi: si tamen compatimur ut et conglorificemur.<n>[[Hæredes. ]]  Etsi non decedat Deus, quod dicitur humanis legibus. Vel decedet, ut non videatur per speculum in ænigmate sicut nunc, sed facie ad faciem. Potest etiam dici, quod Christus caput nostrum ad passionem decedens, nobis reliquit pacis ecclesiasticæ possessionem, sicut ipse ait: [[Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis]]  Joan. 14.. Christus etiam est hæreditas nostra. Unde: [[Dominus pars hæreditatis meæ]]  Psal. 15., etc. [[Si tamen compatimur. ]]  Mortificare facta carnis, unde vita erit, nemo potest sine molestia, cui necessaria est patientia.</n>


text:
Existimo enim quod non sunt condignæ passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quæ revelabitur in nobis.


text:
Nam exspectatio creaturæ revelationem filiorum Dei exspectat.<n>[[Nam exspectatio creaturæ. ]]  Creatura, sunt boni, qui in creatione Dei manent, vel quia sunt causa omnium. Corruptio est vanitas, cui subjecta est creatura. Omnia enim quæ nascuntur infirma et corruptibilia sunt, et per hoc vana: quia statum suum tenere non possunt. AUG. Quod ait, [[nam exspectatio, ]]  etc. Sic intelligendum est, ut neque sensum, etc., usque ad laborat et corruptioni subjacet.</n>


text:
Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum, qui subjecit eam in spe:<n>[[Non volens, ]]  etc. Sponte peccavit, sed non sponte fert pœnam, quod subjicitur fallaciæ: sed propter justitiam et clementiam ejus qui et peccatum punit, et sanare intendit.</n>


text:
quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriæ filiorum Dei.<n>[[Quia et ipsa creatura. ]]  AUG. Modo creatura tantum cum nondum filiorum forma perfecta, etc., usque ad homo enim, signaculo imaginis amisso, remansit tantum creatura. [[Liberabitur. ]]  Revelabitur, exspectat revela; subjecit liberabitur. Hæc omnia per Spiritum.</n>


text:
Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit, et parturit usque adhuc.<n>[[Omnis creatura. ]]  AUG. Homo. Omnis creatura est vel corporalis, etc., usque ad etsi non in omnibus hominibus. [[Omnis creatura. ]]  AMBR. Omnia elementa cum labore sua explent officia, quod est nostri causa: unde quiescent nobis assumptis; et ideo diligenter nos paremus. [[Ingemiscit. ]]  Semper in hoc nova est, quod notatur per inchoativum verbum, et pro desiderio patriæ cœlestis. [[Parturit. ]]  Id est dolet. [[Usque adhuc. ]]  AUG. Quia etsi aliquis in sinu Abrahæ dolere destitit, tamen adhuc in his qui nondum sunt liberati, omnis creatura ingemiscit.</n>


text:
Non solum autem illa, sed et nos ipsi primitias spiritus habentes: et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri.<n>[[Non solum, ]]  etc. AUG. Id est, non solum in homine corporis, sed et nos in nobis ipsis præter corpus, exceptis corporis molestiis. [[Non solum. ]]  AUG., in expos. propos. in 53. in epist. ad Rom. Non solum ipsa quæ tantummodo creatura dicitur in hominibus, etc., usque ad aut sollicitante molestia. [[Primitias spiritus. ]]  Id est, quorum jam spiritus quasi in sacrificium oblati sunt Deo, et divino charitatis igne succensi. [[Adoptionem. ]]  Ut corpus etiam beneficium adoptionis accipiat, et ex omni parte filii Dei sint.</n>


text:
Spe enim salvi facti sumus. Spes autem, quæ videtur, non est spes: nam quod videt quis, quid sperat?<n>[[Spe enim. ]]  Ideo dicit ut majus meriritum spei videatur et ideo debeat salvare. [[Spiritus adjuvat infirmitatem. ]]  AUG. Quia ingemiscimus et petimus liberari, sed ne vel ante tempus vel contrarie petamus, Spiritus adjuvat. Quod oratio impetrat, donum Dei est evidenter, sed et orare est ex gratia.</n>


text:
Similiter autem et Spiritus adjuvat infirmitatem nostram: nam quid oremus, sicut oportet, nescimus: sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus.<n>[[Inenarrabilibus. ]]  Quommodo enim enarraretur, quando desideratur, quod ignoratur? Non tamen omnino ignoratur. Nam si penitus ignoraretur, non desideraretur. Et rursus si videretur, gemitibus non quæreretur. [[Scrutatur. ]]  AMBR. Non quasi quærens quod nesciat cui nihil est occultum, cuique nota est precatio omnium spirituum.</n>


text:
Scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt sancti.<n>[[Scimus autem quoniam diligentibus, ]]  etc. Quasi dicat: Non solum hoc facit Spiritus sanctus, sed etiam facit omnia diligentibus se provenire in bonum, prospera vel adversa; talis enim Deus consolatur prosperis, exercet adversis. Prosunt ergo mala quæ fideles pie perferunt, vel ad emendanda sive demenda peccata, vel ad exercendam probandamque justitiam, vel ad demonstrandam hujus vitæ miseriam. Quamvis enim mors carnis de peccato primi hominis originaliter venerit, tamen bonus ejus usus gloriosissimos martyres fecit. Ideoque non solum ipsa, sed et omnia sæculi mala remissis peccatis remanere debuerunt, ut haberet homo cum quibus pro veritate certaret, et unde exercitaretur virtus fidelium. [[Secundum propositum. ]]  Quasi dicat: Quod vocati sunt, non aliunde est quam a prædestinatione Dei. Et inde est, quod [[omnia cooperantur in bonum: ]]  non ex merito.</n>


text:
Nam quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus.<n>[[Nam quos, ]]  Deus, [[prædestinavit, ]]  id est, per appositam gratiam præparavit ut verbo prædicationis crederent: illos [[præscivit, ]]  id est longe ante prænovit, [[fieri conformes Filii, ]]  qui est imago Patris, usquequaque eadem cum Patre. Unde dicitur: [[Qui ]][[videt me, videt et Patrem]]  Joan. 14.. [[Imaginis. ]]  Ut portemus imaginem cœlestis, sicut portavimus imaginem terreni. Vel [[primogenitus. ]]  Quia ante omnem creaturam non factus sed natus est, et quia primus sine peccato natus, et primus impassibilis resurgens, in quo habet fratres.</n>


text:
Quos autem prædestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et justificavit: quos autem justificavit, illos et glorificavit.<n>[[Vocavit. ]]  Vocatio exterior fit per prædicatores et est communis bonorum et malorum. Interior vero tantum electorum. De exteriori dicitur: [[Multi sunt vocati, pauci vero electi. ]]  Vocatione impletur prædestinatio. Vocare, est cognitionem de fide adjuvare vel compungere eum quem faciat audire, et hoc est electorum tantum. [[Magnificavit. ]]  Hoc de præscitis, de aliis non, qui etsi ad tempus credant et boni videantur, tamen quia non permanent, non magnificantur. [[Magnificavit, ]]  vel [[magnificabit: ]]  hoc autem futurum est, sed dicitur præteritum: quia dicitur Deus fecisse quæ ab æterno disposuit facere; unde Isaias: [[Qui fecit quæ futura sunt]]  Isa. 44.. Talibus omnia in bonum, etiam quod deviant, ut inde cautiores sint, et in se non confidentes. Sunt hic quatuor memorata: prædestinatio, vocatio, justificatio, magnificatio. Unum est in Deo, et tria in nobis. Prædestinatio enim nostra non in nobis est, sed in occulto apud ipsum in ejus præscientia. Tria vero reliqua in nobis sunt.</n>


text:
Quid ergo dicemus ad hæc? si Deus pro nobis, qui contra nos?<n>[[Si Deus pro nobis. ]]  AUG. Deus pro nobis ut prædestinaret nos ante quam essemus, ut vocaret nos cum aversi essemus, ut justificaret nos cum peccatores essemus, et glorificaret nos cum mortales essemus.</n>


text:
Qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit?<n>[[Tradidit. ]]  Dicitur hoc quia Pater tradidit Filium, verum auctor calicis hujus est etiam ipse qui bibit. Unde Apostolus: [[Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis]]  Ephes. 5.. Si ergo Pater Filium tradidit, et Filius seipsum, Judas quid fecit? Pater tradendo Filium, bene fecit; Filius tradendo seipsum, bene fecit; Judas tradendo magistrum pro avaritia, male fecit. Non enim quod nobis præstitum est de passione Christi, malitiæ Judæ deputabitur; habebit ille mercedem malitiæ, Christus laudem gratiæ. [[Omnia. ]]  Minus est nobis omnia dare, quam nostri causa morti Christum tradere. Itaque omnia superiora, scilicet Deus trinitas, nostra sunt ad videndum sive fruendum. Æqualia, scilicet angeli quibus æquabimur in futuro ad convivendum, modo vero sumus inferiores. Inferiora quoque nostra sunt ad dominandum. Et similiter quædam etiam superiora, ut sublimes angeli, et universa ministeria cœlestia Dei nostra sunt, non dominio, sed usu; sicut res Domini, famulorum sunt; ad victum, scilicet vel ornamentum vel aliud hujusmodi.</n>


text:
quis est qui condemnet? Christus Jesus, qui mortuus est, immo qui et resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis.<n>[[Ad dexteram Dei. ]]  In honore quo Deus cujus postulatio non potest contemni. [[Interpellat. ]]  Dum quotidie hominem quem assumpsit, et grave genus mortis quod pro nobis sustinuit, vultui paterno offert.</n>


text:
Quis ergo nos separabit a caritate Christi? tribulatio? an angustia? an fames? an nuditas? an periculum? an persecutio? an gladius?<n>[[Quis nos separabit, ]]  etc. CYPR. Nihil horum potest separare credentes, etc., usque ad ut et nos propter ipsum patiamur: [[Sed in his omnibus superamus. ]]</n>


text:
(Sicut scriptum est: [Quia propter te mortificamur tota die: æstimati sumus sicut oves occisionis.)]


text:
Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo,<n>[[Neque angeli, neque principes, neque virtutes. ]]  Hi ordines accipiuntur de malis angelis, et de bonis si fieri posset.</n>


text:
neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei, quæ est in Christo Jesu Domino nostro.<n>[[Neque altitudo, neque profundum. ]]  Id est nec prospera vel adversa, unde Salomon: [[Divitias et paupertates ne dederis mihi: ne repletus mendax fiam, vel pauper rapiam, et perjurem nomen Dei]]  Prov. 30.. Multi peccant altitudine, multi necessitate. Contra hoc proponitur Achaz in Isaia, qui nolebat petere signum neque in alto neque in profundo. Remedium de Christo, qui neque elatus potestate qua æqualis Patri, nec turbatus de ejectione mortis, qui est signum in alto, et in profundo: ne ille vel regia potestate extolleretur, vel ærumna turbaretur, sicut tunc erat pro bello Assyriorum.</n><pb/>


text:
Veritatem dico in Christo, non mentior: testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu Sancto:<n>[[Veritatem dico. ]]  Modo nihil me potest separare, sed olim fui separatus; unde modo doleo, et sic mala jam in bonum convertuntur. [[Veritatem dico. ]]  AMBR. Quia contra Judæos loqui visus est, etc., usque ad Job tamen fuit ex filiis Esau quintus, scilicet ab Abraham, hoc est nepos Esau.</n>


text:
Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem,<n>[[Pro fratribus. ]]  Judæis, vel etiam pro his retrahendis qui modo sunt fratres in fide, qui sunt et cognati mei: et ita gravius peccabam. AUG. Tam perfecta hic filii eminentia declaratur, etc., [[usque ad: Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus]]  I Tim. 2..</n>


text:
qui sunt Israëlitæ, quorum adoptio est filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa:


text:
quorum patres, et ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in sæcula. Amen.


text:
Non autem quod exciderit verbum Dei. Non enim omnes qui ex Israël sunt, ii sunt Israëlitæ:<n>[[Non autem quod exciderit. ]]  Consolatur dolorem suum Apostolus. Quis enim plangat eum qui olim mortuus habebatur; hos olim Deus salvandos non decrevit præscius, non personarum acceptor. Nullum enim damnat antequam peccet, nullum coronat antequam vincat; sed præscientia definitum habet, qualis unicuique futura sit voluntas, ex qua damnetur vel coronetur. Quia dolebat de Judæis, consolatur se, inveniens scriptum: non omnes esse salvandos, sed tantum similes Isaac. In his ostendit quod sola gratia Dei faciet filios Dei. [[Non autem quod exciderit verbum Dei. ]]  Ex hoc quod dixit quod promissio æternæ hæreditatis facta est Judæis, qui ipsi ex magna parte non crediderunt, videbatur verbum Dei non esse impletum. Ad quod respondet: Etsi in quibusdam non est impletum, in aliis tamen, scilicet in gentibus credentibus impletum est, qui modo veri sunt filii Abrahæ. [[Non autem exciderit. ]]  Quasi dicat: Etsi ita laboravit; etsi non omnes credunt, non tamen excidit verbum Dei; vel, non dico quod exciderit. Verbum Dei excidere, est promissa non impleri.</n>


text:
neque qui semen sunt Abrahæ, omnes filii: sed in Isaac vocabitur tibi semen:<n>[[In Isaac. ]]  Id est in Christo, vocante gratia, congregantur. In Isaac promissione præfigurati sunt, non qui seipsos justos, sed quos Deus facit; hi sunt filii liberæ quæ sursum est, quæ est mater nostra. Filii carnis sunt terrenæ Jerusalem, quæ servit cum filiis suis. Sicut Isaac non meruit ut nasciturus promitteretur, sic et isti, sed sola gratia promissa est et eis data filiorum adoptio.</n>


text:
Non solum autem illa: sed et Rebecca ex uno concubitu habens, Isaac patris nostri.<n>[[Non solum autem illa. ]]  Sara habuit promissionem, sed et Rebecca habuit promissionem, habens scilicet duos filios [[ex uno concubitu Isaac patris nostri. ]]  Ex uno concubitu dicit, ne videantur merita parentum differentia in generatis, sed patris, id est institutoris nostri, quem imitemur, si volumus esse filii Dei. Promissio facta Saræ ostendit quod propter genus nullus salvatur. Ista autem promissio facta Rebeccæ, ostendit quod propter nullum meritum suum vel parentum aliquis eligutur, sed sola gratia.</n>


text:
Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret),<n>[[Cum enim nondum nati. ]]  Rebecca habuit promissionem hanc: [[Major serviet minori, ]]  id est Esau, persequendo Jacob, ei proficiet.</n>


text:
non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei quia major serviet minori,<n>[[Non ex operibus. ]]  Futuris quæ bona vel mala non erant futura, nisi apposita gratia vel subtracta. AUG. Quod si futuros eorum mores dicitur divinum discrevisse judicium, etc., usque ad quomodo enim futura dicuntur, quæ nulla erunt?</n>


text:
sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui.<n>[[Major serviet minori. ]]  Hoc ad litteram: quia Idumæi qui de Esau (qui et Edom dicitur), subditi fuerunt filiis Isræl; sed magis in hac prophetia intenditur, quod populus Judæorum major, id est in cultu unius Dei prior, minori, id est posteriori Christiano esset serviturus. [[Jacob dilexi, ]]  etc. In Jacob nihil invenit amandum, nisi misericordiæ suæ donum. In Esau nihil odit, nisi originale peccatum. Sed quo modo hoc recte, cum nihil egissent? Quia res est stupenda, sibi objicit: [[Quid ergo dicemus? ]]  Ex misericordia, est velle et currere; quod apparet in aliis ex eadem massa cui debita est perditio.</n>


text:
Quid ergo dicemus? numquid iniquitas apud Deum? Absit.<n>[[Quid ergo. ]]  Quia sine merito hunc elegit, hunc reprobavit, dicetur iniquus Deus? Non quia hunc per misericordiam elegit, illum per justitiam reprobavit. In quo neutro est iniquitas; hunc per misericordiam, quia ita dicit Moyses; hunc per justitiam, quia ita dicit Scriptura inducens Deum loquentem Pharaoni. [[Absit. ]]  Constat quod nullus liberatur, nisi gratuita misericordia; nullus damnatur, nisi æquissima justitia. Sed cur potius hunc quam hunc liberet; scrutetur qui potest tam profundum judicium, verumtamen caveat præcipitium.</n>


text:
Moysi enim dicit: Miserebor cujus misereor: et misericordiam præstabo cujus miserebor.<n>[[Miserebor cui misertus. ]]  Id est, cui præscio miserendum, et apud me mansurum: hoc est dare illi cui dandum est, non dare illi cui dandum non est; ut eum vocet, quem sciat obaudire; ut David qui post veniam tam bene perstitit. Saul non auditus in prece non perstitit, sed ad idola conversus est; unde juste reprobatus esse a præscio videtur.</n>


text:
Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei.<n>[[Igitur non volentis, ]]  etc. Tanquam diceret: Non sufficit sola voluntas hominis, si non sit etiam misericordia Dei. Cui dicitur, econtra: Non sufficit etiam misericordia Dei, si non sit voluntas hominis; ac per hoc si recte dictum est illud, cur etiam a contrario non recte dicitur: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis? Restat ergo ut recte dictum hoc intelligatur, ut totum Deo detur: qui hominis voluntatem bonam, et præparat ad juvandam, et adjuvat præparatam: volentem prævenit ut velit, volentem subsequitur ne frustra velit. AUG. Quis porro tam impie desipit, ut dicat Deum malas hominum voluntates, etc., usque ad sicut ex misericordia sua gratiam præstat.</n>


text:
Dicit enim Scriptura Pharaoni: Quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam: et ut annuntietur nomen meum in universa terra.<n>[[Excitavi. ]]  Vel suscitavi, vel servavi. AMBR. In hoc ipsum te servavi, etc., usque ad sed ut te indurato ostendam virtutem meam signis Ægypti.</n>


text:
Ergo cujus vult miseretur, et quem vult indurat.<n>[[Ergo cujus vult. ]]  Meritum misericordiæ nullum est, meritum obdurationis peccatum massæ totius damnatæ. Nec obdurat impartiendo malitiam, sed non impartiendo misericordiam, sicut nec digni sunt, quod facit æquitate occulta; et ab humanis sensibus remota, quia non aperit Apostolus, sed miratur: O altitudo divitiarum. [[Indurat. ]]  AUG., epist. CV. Non quasi quemquam peccare cogat, sed tantum quia quibusdam peccantibus misericordiam justificationis suæ non largitur, ob hoc eos obdurare dicitur, quia eorum non miseretur, non quia impellit ut peccent. Eorum autem non miseretur quibus gratiam non esse præbendam æquitate occultissima, et ab humanis sensibus remotissima judicat.</n>


text:
Dicis itaque mihi: Quid adhuc queritur? voluntati enim ejus quis resistit?<n>[[Quid adhuc. ]]  Postquam constat ex voluntate Dei esse, quare inquiritur unde alius sit bonus, alius sit malus? Non est opus, quia talis erit quisque qualem vult Deus esse, et ideo injuste alium damnat, alium salvat: vel quid queritur, id est cur nititur aliquis bene agere, cum nihil possit, nisi quod Deus velit?</n>


text:
O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? numquid dicit figmentum ei qui se finxit: Quid me fecisti sic?<n>[[O Homo. ]]  Hoc non ex inopia rationis reddendæ, sed hominem ad se revocat.</n>


text:
an non habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam?<n>[[Ex eadem massa. ]]  Sic tota massa humani generis juste corrupta, et lutosa est: si inde vas in honorem, misericordia est; si in contumeliam, justum est, quia hoc erat ex natura: ecce justitia in his qui non habent tempus operandi; de his autem qui habent tempus subdit: [[quid si Deus volens, ]]  scilicet quid respondeas Deo. [[Aliud in contumeliam. ]]  Vas in honorem, sed in contumeliam: si vile est; ex se lutum habet, non ex figulo. [[Quid si Deus, ]]  etc. AUG., lib. 1, ad Simplicianum, quæst. 2. Quasi dicat: Jam ostensum est; quod etsi Deus nihil boni det, non tamen iniquus est, etc., usque ad sed abusi sunt hac gratia.</n>


text:
Quod si Deus volens ostendere iram, et notum facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa iræ, apta in interitum,<n>[[Sustinuit. ]]  Sustinet Deus malos ut ordinate disperdat; et utitur illis tanquam instrumento ad salutem bonorum. Nullum enim Deus, vel angelorum, vel hominum crearet, quem malum futurum esse præsciret, nisi pariter nosset eos, quibus bonorum usibus commodaret.</n>


text:
ut ostenderet divitias gloriæ suæ in vasa misericordiæ, quæ præparavit in gloriam.<n>[[Ut ostenderet. ]]  Quasi dicat: Ad hoc patitur malos, et præostendit iram, et ad notitiam sui trahit, ut ostenderet in vasa misericordiæ, id est in electis per misericordiam, divitias gloriæ, id est quam dives, et quam magna sit et gloriosa misericordia; ob hoc tot bona dat malis, ut convincat eos juste damnari, ut fideles eum magis diligant quibus gratiam ipsam conservavit.</n>


text:
sicut in Osee dicit: Vocabo non plebem meam, plebem meam: et non dilectam, dilectam: et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam.<n>[[Sicut in Osee. ]]  Cum ostensum sit, quod ex sola gratia sint filii, incipit probare per prophetas quod hi sunt ex utroque populo.</n>


text:
Isaias autem clamat pro Israël: Si fuerit numerus filiorum Israël tamquam arena maris, reliquiæ salvæ fient.<n>[[Si fuerit. ]]  Ecce sic dicitur salus Judeorum, ut major pars sit excæcata.</n>


text:
Verbum enim consummans, et abbrevians in æquitate: quia verbum breviatum faciet Dominus super terram:<n>[[Verbum enim. ]]  Subdit propheta per quid salvi fiant, scilicet per verbum Evangelii, ut gloria operum legalium excludatur. Verbum enim Evangelii quod dicitur consummans, ad perfectionem ducit, et omnia legalia in uno Christo abbreviat: tamen æquum est, priori verbo legis; unde additur, [[in æquitate, ]]  id est ut nihil desit ad justitiam de omnibus præfiguratis, vel quia quæ æqua sunt retinet, ut moralia; et quæ jus est tolli, ut sunt figuræ, rescindit. [[Et abbrevians in æquitate. ]]  Ut compendio fidei per gratiam salvet, non per innumeras observationes. Ne quis autem dubitet, Propheta adjungit: [[Nisi Dominus sabaoth. ]]  Dominus fecit verbum, quod tam necessarium erat, quod nisi esset semen, id est verbum, etc. Vel per semen intelliguntur reliquiæ salvandæ, id est apostoli et alii boni, et nisi per illas prædicatum esset verbum Dei, gentes periissent. Et hoc est: Nisi Dominus exercituum, quando alios excæcavit, reliquisset nobis, id est ad nostram utilitatem, semen, id est apostolos, de quibus seges Christi crevit. [[Et sicut Gomorrha similes. ]]  Utrumque posuit, ut notet similitudinem culpæ et pœnæ, quasi dicat: Pares essemus in pœna, quia similes essemus in culpa.</n>


text:
et sicut prædixit Isaias: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus.


text:
Quid ergo dicemus? Quod gentes, quæ non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam: justitiam autem, quæ ex fide est.


text:
Israël vero sectando legem justitiæ, in legem justitiæ non pervenit.<n>[[Isræl. ]]  Isræl vero secutus est legem quasi retro, quia nunquam attingit spiritualem intelligentiam. [[Sectando justitiam. ]]  Lex Moysi est lex justitiæ, si bene sit intellecta. Vel sectando justitiam legis, id est quæ est ex timore pœnæ, non amore justitiæ, non pervenit, etc.</n>


text:
Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus: offenderunt enim in lapidem offensionis,<n>[[Quia non ex fide. ]]  Non enim ex fide quærebat justificari, et quia justitiam non petivit a Deo, non credidit in eum qui justificat impium, non credens Deum operari in homine quo justificetur. Unde vero contigerit ut non crederent, supponit. [[Offenderunt. ]]  Ad similitudinem parvi lapidis, a quo non cavetur, Christus habilis fuit offendere, latens in humilitate. Cui attestatur Isaias cap. 8.. [[Ecce]]  in evidenti [[pono, ]]  id est nasci facio, [[in Sion, ]]  id est in Judæis, Christum [[lapidem offensionis, ]]  a quo parvo non caveatur, et [[petram scandali, ]]  id est ex toto conterentem malos in futuro, et contristantem. Lapis autem offensionis dicitur Christus secundum statum quo apparuit hic malis. Petra vero scandali, secundum quod in futuro faciet malis.</n>


text:
sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali: et omnis qui credit in eum, non confundetur.<n>[[Et petram scandali. ]]  Petra dicitur ante politionem et lapis post politionem. Politio autem Christi, passio fuit, qua infirmitatis miseriam deposuit. Christus ergo ante passionem fuit petra scandali, quo tempore scandalizati sunt Judæi irascentes et indignantes, quia se Filium Dei faceret. Lapis per politionem, Christus in passione, quando iidem Judæi maxime offenderunt, et excæcati sunt; Deum non esse credentes quem mortuum videbant. [[Non confundetur. ]]  AUG. Qui enim crediderit in eum, non habebit suam justitiam quæ ex lege est, quamvis sit bona lex, sed implebit ipsam legem, non sua justitia, sed data a Deo. Ita enim non confundetur.</n><pb/>


text:
Fratres, voluntas quidem cordis mei, et obsecratio ad Deum, fit pro illis in salutem.<n>[[Et obsecratio. ]]  Voluntas enim, ut ad vera credenda moveatur non sibi sufficit, nisi per gratiam Deus sibi opituletur, unde: [[Nemo venit ad me, nisi cui datum fuerit a Patre meo]]  Joan. 4..</n>


text:
Testimonium enim perhibeo illis quod æmulationem Dei habent, sed non secundum scientiam.<n>[[Testimonium enim perhibeo illis quod. ]]  AMBR. De his dicit, qui non ex invidia, sed ex errore Christum non receperunt, quibus Petrus: [[Scio quod per ignorantiam hoc egistis]]  Act. 3.. [[Non secundum scientiam. ]]  Stultum enim est legem venerari, et Deum legis persequi.</n>


text:
Ignorantes enim justitiam Dei, et suam quærentes statuere, justitiæ Dei non sunt subjecti.<n>[[Ignorantes enim Dei justitiam. ]]  Non qua Deus justus, sed quæ homini inest ex Deo. [[Justitiæ Dei non sunt subjecti. ]]  Hæc est justitia Dei, quæ non in præcepto legis quo timor incutitur, sed in adjutorio gratiæ Christi constituta est.</n>


text:
Finis enim legis, Christus, ad justitiam omni credenti.<n>[[Finis. ]]  Non consumens, sed perficiens: perficit ergo justitiam per fidem sine operibus legis. [[Christus. ]]  Ex Christo est justitia; quia si per legem scriptam vel naturalem esset, et non fide Christi, ergo Christus gratis moreretur. [[Ad justitiam. ]]  Non humanam, sed divinam. Est enim humana et divina: de humana ibi, [[Moyses; ]]  de divina ibi: [[Quæ autem ex, ]]  etc. [[Scriptura. ]]  In Numeris et Levitico ita habetur: [[Qui fecerit ea, vivet in illis. ]]</n>


text:
Moyses enim scripsit, quoniam justitiam, quæ ex lege est, qui fecerit homo, vivet in ea.<n>[[Vivet in ea. ]]  Habet istud præmium, scilicet ne ista morte puniatur. Non est autem magna justitia, timere, nec habet meritum apud Deum.</n>


text:
Quæ autem ex fide est justitia, sic dicit: Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendet in cælum? id est, Christum deducere:<n>[[Id est Christum deducere. ]]  Id est negare Christum ascendisse.</n>


text:
Sed quid dicit Scriptura? Prope est verbum in ore tuo, et in corde tuo: hoc est verbum fidei, quod prædicamus.<n>[[Prope est verbum. ]]  Id est utile est, vel non est aliquid inconveniens vel dicere vel credere. Vel [[prope, ]]  quia non est longe a natura animorum: et loquendi ratione, quod nobis dicitur ut credamus. [[Hoc est verbum. ]]  AUG., Tract. 80, in Joannem. De quo Dominus ait: [[Nam vos mundi estis propter verbum quod locutus sum vobis, ]]  etc., usque ad nam et in ipso verbo aliud est sonus transiens, aliud est virtus remanens.</n>


text:
Quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris.<n>[[Quia si confitearis. ]]  AUG. Ecce lans fidei et merces. Laus fidei est, si credideris, quia Dominus est Jesus, etc., usque ad qui eam in resurrectione sibi congrua, hoc est in justificatione præcedit.</n>


text:
Corde enim creditur ad justitiam: ore autem confessio fit ad salutem.<n>[[Corde creditur. ]]  Cætera potest nolens, sed credere non potest nisi volens. [[Confessio. ]]  AUG., in Psal. 30, concione 3. Confiteri est dicere, quid sit in corde, etc., usque ad quia ita credit, ita et in ore debet, ut ita prædicet.</n>


text:
Non enim est distinctio Judæi et Græci: nam idem Dominus omnium, dives in omnes qui invocant illum.<n>[[Qui invocant. ]]  Orans invocat; sed hoc certe non potest, nisi prius credat. Qui ergo invocant, non modo credunt, sed etiam orant, ut postquam crediderit alicujus animus, non desinat id postulare, quod promisit Deus toto corde vigilantibus, quia credere dat remissionem peccatorum. Invocare autem impetrat promissa Dei.</n>


text:
Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent ei, quem non audierunt? quomodo autem audient sine prædicante?<n>[[Quomodo ergo invocabunt, ]]  etc. Probato, qoud de utroque assumitur populo, ostendit per quid, scilicet per missionem utrisque factam, quam qui non receperit, inexcusabilis est. Invocatio salvat, ergo oportet credere: quia, [[quomodo, ]]  etc. [[Aut quomodo credent, ]]  etc. Quasi dicat: Non credent, nisi audiant. Nec enim olim aliquis credidit qui non aliquo modo audivit vel interius vel exterius. Dicit autem quod credere ex auditu sit, audire ex prædicatione, prædicare ex missione Dei; ita ut totum descendat ex fonte gratiæ. Prædicatio autem vere est ex missione, quia et pseudo bene nuntiantes, misit Deus qui in bonum malo novit uti. Aliquando etiam malos malis mittit in iram, id est prædicare permittit malos malis ad eorumdem pœnam, ut vicissim per se, sicut justum est, pereant. AUG. Apostolus quod ait: [[Quomodo credent ei quem non audierunt? ]]  De gentibus dixit, etc., usque ad prædicatores Christi esse mittendos.</n>


text:
quomodo vero prædicabunt nisi mittantur? sicut scriptum est: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona !<n>[[Quomodo vero prædicabunt nisi mittantur? ]]  Ecce apparet quod et ad gentes missi sunt prædicatores. [[Quam speciosi. ]]  Quia mundum illuminant, in quo apparet a Deo missos, alioquin hoc non poterant. [[Pacem. ]]  Reconciliationem inter populum et populum diruta maceria legalis ritus in Judæis, et idololatriæ in gentibus. Et inter Deum impios per fidem justificantem, et homines in eum credentes. [[Evangelizantium bona. ]]  Pacem super pacem, quia et regnum Dei pax est.</n>


text:
Sed non omnes obediunt Evangelio. Isaias enim dicit: Domine, quis credidit auditui nostro?<n>[[Isaias enim dicit, ]]  etc. Præscius Deus prædixit infidelitatem Judæorum, sed non fecit; neque præscisset mala eorum, nisi ea haberent. Sic etiam excæcat quod est deserendo, non autem faciendo et hoc meruit voluntas. Si dicitur non possunt Judæi credere quia Isaias prædixit, dico non possunt, quia nolunt. Quod Deus præscivit, prædixit; sed non fecit. Non possunt, dum superbi, dum tales, ut scilicet omnia suis viribus attribuerent, et negarent sibi necessarium esse divinum auxilium ad bene operandum.</n>


text:
Ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi.<n>[[Fides ex, ]]  etc. Etsi Deus intus doceat, tamen præco exterius annuntiat. [[Per verbum. ]]  Id est per gratiam Christi doctores verbi evangelici nobis mittentis. Nisi enim dicatur aliquid, nec audiri potest nec credi.</n>


text:
Sed dico: Numquid non audierunt? Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum.<n>[[Et quidem. ]]  Vel equidem, id est certe, et ita inexcusabiles, sicut in Psalmis ostendit David dicens: [[In omnem terram exivit sonus eorum. ]]  AUG., epist. 80, quæ est ad Hesych. Non hoc tempore Apostoli impletum est, etc., usque ad sic et illud: [[Testes mihi eritis usque ad ultimum terræ]]  Act. 1..</n>


text:
Sed dico: Numquid Israël non cognovit? Primus Moyses dicit: Ego ad æmulationem vos adducam in non gentem: in gentem insipientem, in iram vos mittam.<n>[[Sed dico: Nunquid Isræl. ]]  Probavit omnes audiisse, et ita Judæos audiisse. Sed quia possent et audisse et non cognovisse, affirmat eos etiam cognovisse. [[Cognovit. ]]  Isræl dicitur cognovisse doctrinam Evangelii et adventum Christi, quia contradicere non potuit ratione vel auctoritate; sed non vere cognovit, ut menti eorum bene sederet. [[Ad æmulationem. ]]  Invidia Judæis est, dum gentes eorum Deum suum dicunt, et promissiones et legem eorum et prophetas ad se pertinere. [[In non gentem. ]]  Gentiles non prius dicebantur gens sancta, quia sine lege erant; vel modo non gens, quia non gentiliter vivunt. [[In gentem insipientem. ]]  In id est, contra gentem insipientem, id est contra gentiles qui Deum verum non noverant.</n>


text:
Isaias autem audet, et dicit: Inventus sum a non quærentibus me: palam apparui iis qui me non interrogabant.


text:
Ad Israël autem dicit: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem.<n>[[Tota die. ]]  Toto tempore quo cum eis commoratus sum, et mundum illuminavi, opera et affectus ample ostendi Judæis; vel in parte diei totius, in cruce expandi manus meas, etc. [[Expandi manus. ]]  Quasi dicat: Ampliora ostendi Judæis. Etenim nullum eis beneficium negavit; nam mortuos illorum suscitavit, diversas eorum infirmitates curavit. Ille autem dicitur manus expandere, qui poscentibus beneficia largiter tribuit.</n><pb/>


text:
Dico ergo: Numquid Deus repulit populum suum? Absit. Nam et ego Israëlita sum ex semine Abraham, de tribu Benjamin:<n> Vers. 1</n>


text:
non repulit Deus plebem suam, quam præscivit. An nescitis in Elia quid dicit Scriptura? quemadmodum interpellat Deum adversum Israël:<n>[[Præscivit. ]]  Pro prædestinavit, posuit præscivit. Sic enim debet accipi, ut ex sequentibus patet; ideo autem dixit, præscivit, ne iterum Judæi superbiant ex eo quo dixit eos non repulsos, et plebem Dei. AUG. An quisquam dicere audebit Deum non præsciisse quibus esset daturus ut crederent, aut quos daturus esset Filio suo, ut ex eis non perderet quemquam? Quæ utique si præscivit, profecto beneficia sua, quibus nos dignatur liberare, præscivit. Hæc prædestinatio sanctorum nihil aliud est quam præscientia, scilicet et preparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur quicunque liberantur. [[An nescitis. ]]  Quasi dicat: ita reliquias in hoc tempore non repulit Dominus, sed salvavit; sicut tempore Eliæ multos sibi reservavit, cum Elias solus sibi videretur, qui si ignoravit et alios præter se reservatos, non mirum si isti ignorent.</n>


text:
Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt: et ego relictus sum solus, et quærunt animam meam.


text:
Sed quid dicit illi divinum responsum? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal.<n>[[Septem millia. ]]  Per septenarium universitas, per millenarium perfectio designatur.</n>


text:
Sic ergo et in hoc tempore reliquiæ secundum electionem gratiæ salvæ factæ sunt.<n>[[Sic ergo. ]]  Quasi dicat: Tunc erant multi etsi nesciret Elias. Ergo sic, id est ita latenter; vel sic, id est per eamdem gratiam.</n>


text:
Si autem gratia, jam non ex operibus: alioquin gratia jam non est gratia.<n>[[Alioquin gratia jam non est gratia. ]]  Hoc est, si aliter salvi facti sunt (quod non potest fieri nisi gratia Dei), ergo ipsa gratia jam non erit gratia, sed debitum.</n>


text:
Quid ergo? Quod quærebat Israël, hoc non est consecutus: electio autem consecuta est: ceteri vero excæcati sunt:<n>[[Quid ergo? ]]  Audito quod reliquiæ salvæ factæ sunt gratia, et non ex operibus, quid ergo dicendum est? [[Electio autem consecuta est. ]]  Electio gratiæ est, non meritorum. Excæcatio vero meritorum est. Excæcati enim sunt, quia credere noluerunt, sicut illi quia voluerunt, crediderunt. Misericordia igitur et judicium in ipsis voluntatibus facta sunt a Deo, illis vel per misericordiam gratiam apponente, ipsos vero per judicium excæcari permittente. Quicunque enim cum intellexisset credere noluit, id debet consequi quod vult, scilicet ne de cætero possit credere. In voluntate ergo sua adjuti sunt, non immissa malitia, sed deferente gratia; ut quia scientes verum, dicebant esse falsum, de cætero non intelligerent quod verum est. Hoc meretur invidia malæ voluntatis, non ita est de his qui errore hoc agunt.</n>


text:
sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis: oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem.<n>[[Dedit illis spiritum compunctionis. ]]  Malam compunctionem hoc signat, quia sæpe fit ut etiam bonum sit homini molestum, ut Pharisæis doctrina Christi; et sic spiritum compunctionis appellat mentem invidentem, qua inviderunt doctrinæ Christi. [[Usque in hodiernum diem. ]]  Id est, quandiu poterit dici hodiernus dies, id est usque in præsentem diem, omnium ad quos hoc scriptum perveniet.</n>


text:
Et David dicit: Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum, et in retributionem illis.<n>[[Mensa. ]]  Id est Scriptura: [[eorum, ]]  id est quæ ipsis primo oblata est, et [[coram ipsis]]  posita, quia in ejus carnalibus observationibus delectantur; vel, [[coram eis, ]]  quia si rationem vellent attendere, possent intelligere. [[In laqueum, ]]  etc. Sicut seipsos acetum mihi obtulerunt, sic fiat ipsis iniquitas laqueus, quia iniquitatem noverunt, et in ea perstiterunt. [[In laqueum, ]]  etc. Scriptura quæ intelligentibus est panis, illaqueat dum male intelligitur et pro ea prædicatio Christi respuitur. Item Scriptura legis fuit causa captivitatis, dum zelo ejus Christum occiderunt, et in illa captivitate fuit causa eis scandali et opprobrii, et post erit causa æternæ damnationis, quæ specialiter retributio Dei dicitur.</n>


text:
Obscurentur oculi eorum ne videant: et dorsum eorum semper incurva.<n>[[Obscurentur oculi. ]]  Quia sine causa non viderunt, fiat eis non videre. [[Obscurentur oculi. ]]  Hæc verba non optantis voto, sed prædicentis officio dicuntur.</n>


text:
Dico ergo: Numquid sic offenderunt ut caderent? Absit. Sed illorum delicto, salus est gentibus ut illos æmulentur.<n>[[Dico ergo, Nunquid. ]]  Quia dico excæcatos auctoritate prophetarum, putatis quod irrecuperabiliter et sine utilitate ceciderunt? quasi dicat, non. Sed casus eorum prodest, et possunt restitui, ne quis eos despiciat. [[Nunquid sic offenderunt, ut caderent? ]]  AUG. Hoc non ideo dicit quia non ceciderunt, etc., usque ad sed magis caveant ne dum superbiunt, cadant. [[Salus. ]]  Dum divisi per mundum in testimonium sunt non fictas de Christo esse prophetias. [[Ut illos æmulentur. ]]  Potest sic accipi: ut Judæi imitentur gentiles in bono. Hoc sæpe factum est, et plenius fiet in fine sæculi, quando Judæi Christianos sequentur in fine Christi. Tunc enim manus Moysi revocabitur in sinum, tunc Moyses noster revertetur ad matrem et ad fratres. Potest etiam intelligi, ut gentes Judæos æmulentur, id est credant, sicut et ipsi credebant. Velut gentes Dei æmulatione circa opera Judæorum mala moveantur.</n>


text:
Quod si delictum illorum divitiæ sunt mundi, et diminutio eorum divitiæ gentium: quanto magis plenitudo eorum?<n>[[Quod si, ]]  etc. Quasi dicat: Dixi delictum Judæorum prodesse; quod si est, tunc magis conversio eorum proderit. [[Quanto magis. ]]  Id est, si malum eorum vertit Deus in bonum, id est in divitias mundi, multo magis bonum eorum, cum in fine plenitudo eorum conversa ditabit gentes doctrina et exemplo. In quo ostendit nec inutilem, nec irrecuperabilem casum eorum.</n>


text:
Vobis enim dico gentibus: Quamdiu quidem ego sum gentium Apostolus, ministerium meum honorificabo,<n>[[Quandiu. ]]  ANSELM. Etsi apostolus sim gentium, tamen honorificabo ministerium superaddendo ultra hoc quod debeo, ut etiam de Judæis laborem tentans; si hac non succedit via, aggrediar alia, quod non facerem, si de salute eorum desperarem. CHRYS. Rursus mala suspicione seipsum liberare satagit. Videtur autem eos quidem qui ex gentibus erant, objurgare, mentesque illorum humiliare; sensim tamen Judæum vellicat.</n>


text:
Quod si delibatio sancta est, et massa: et si radix sancta, et rami.<n>[[Quod si delibatio. ]]  Dixi quod assumptio eorum erit multum utilis; quam ne dicatis gentiles non posse fieri, quasi totum genus sit repudiatum, dico quod si delibatio, id est pauci de illis assumpti, ut apostoli et alii discipuli sunt sancti. [[Et massa. ]]  Id est, genus potest sanctificari. [[Et si radix. ]]  Id est patriarchæ, a quibus contrahunt sancti humorem fidei. [[Et rami. ]]  Qui de eorum genere excreverunt in eorum fide fundati.</n>


text:
Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis, et pinguedinis olivæ factus es,<n>[[Cum oleaster esses, insertus, ]]  etc. ANSELM. Videamus quemadmodum et ipse Dominus prænuntiet insertionem oleastri et fractionem ramorum, etc., usque ad quod Dominus prædixit faciendum [[Socius. ]]  In spe promissionis: hoc contra morem. Bona enim arbor in non bonam inseri solet, hic non bona in bonam.</n>


text:
noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris: non tu radicem portas, sed radix te.<n>[[Noli gloriari, ]]  etc. ANSELM. Gentes jam in Christum credentes erigebant se contra Judæos, quia crucifixerant Christum, cum et de ipsis veniret alius paries ad angularem lapidem, et ideo reprimit illas Apostolus. [[Noli, ]]  inquiens, [[gloriari, ]]  etc., id est, non es stabilis si illos per quos stas destruis.</n>


text:
Dices ergo: Fracti sunt rami ut ego inserar.<n>[[Dicis ergo fracti. ]]  Quasi dicat: si non contra stantes, tamen contra eos licet gloriari, qui causa insertionis meæ repulsi sunt; quod removet Apostolus, ita: Bene dicis, quia verum est quod fracti sunt propter incredulitatem; tu stas fide, id est non merito tuo, sed gratia Dei; et ideo noli superbire, ne et tu frangaris per superbiam, ut illi per incredulitatem. Non es stabilis, si per quos stas destruis. Facile decipitur, qui alienis malis gaudet.</n>


text:
Bene: propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem fide stas: noli altum sapere, sed time.<n>[[Fide stas. ]]  Dei est beneficium quod tu stas, non tuum meritum. [[Sed time. ]]  Ne tantæ gratiæ beneficium amittas, et in supplicium incidas. Castus enim timor est cum cavet anima ne Deus illam desertus deserat.</n>


text:
Vide ergo bonitatem, et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem: in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris.<n>[[Si permanseris in bonitate. ]]  Si digna Dei benignitate operatus fueris, neque enim tibi sola fide opus est. [[Severitatem autem Dei. ]]  Quod eis non pepercerit, eo quod patrum virtute indignos ipsos invenerit.</n>


text:
Sed et illi, si non permanserint in incredulitate, inserentur: potens est enim Deus iterum inserere illos.


text:
Nam si tu ex naturali excisus es oleastro, et contra naturam insertus es in bonam olivam: quanto magis ii qui secundum naturam inserentur suæ olivæ?<n>[[Contra naturam. ]]  Dicitur id contra naturam quod est contra consuetudinem naturæ, ut si surculus fructum radicis ferat. Deus tamen nihil contra naturam facit, quia id est natura quod facit. [[Olivam. ]]  Per olivam intelligitur hic fides Patrum.</n>


text:
Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc (ut non sitis vobis ipsis sapientes), quia cæcitas ex parte contigit in Israël, donec plenitudo gentium intraret,<n>[[Nolo enim vos ignorare, ]]  etc. AUG. Legis defensores, legis tractatores, legis doctores, legis intellectores, auctorem legis crucifixerunt. O cæcitas! Ipsa est quæ ex parte cecidit in Isræl, ut crucifigeretur Christus, et plenitudo gentium intraret.</n>


text:
et sic omnis Israël salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet ex Sion, qui eripiat, et avertat impietatem a Jacob.<n>[[Impietatem. ]]  Id est infidelitatem, vel legalis observantiæ cultum. Cultus enim Judæorum ab adventu Christi cognito est impietas.</n>


text:
Et hoc illis a me testamentum: cum abstulero peccata eorum.<n>[[Abstulero. ]]  Hoc erit in fine quando prædicatione Eliæ et Enoch convertentur Judæi, unde per Malachiam: [[Mittam vobis Eliam Thesbitem qui convertet corda patrum ad filios, et corda filiorum ad patrem]]  Mal. 4.; ut intelligant filii ut patres, id est ut prophetæ intellexerunt.</n>


text:
Secundum Evangelium quidem, inimici propter vos: secundum electionem autem, carissimi propter patres.<n> AUG. [[Secundum Evangelium, ]]  etc. Vel ita: tunc converterentur; sed modo inimici quidem sunt Christi, et quidem nostri. Iterum ex se, ex suo scilicet vitio. Sed hoc est secundum Evangelium et propter vos, id est ad profectum Evangelii et vestrum. [[Inimici propter. ]]  Ostendit hoc ex Dei dispositione provenire. Ex se enim possunt inimicari, quod proficit Evangelio, Deo utente malis ad bonum, ut cum faciant contra voluntatem Dei impleatur voluntas Dei sapienter omnia disponens. [[Propter patres. ]]  Electi sunt dilecti propter patres, quibus hæc promissa sunt; quia non sunt vocati ea vocatione qua multi non præsciti, qui tamen pereunt, de qua dictum est: [[Multi sunt vocati, pauci vero electi]]  Marc. 20.; sed ea qua vocantur electi, quæ est sine mutatione: quia qui audit a Patre venit ad Filium, qui non perdit quidquam de omni dato; quisquis vero perit, non inde fuit; unde: [[A nobis exierunt, sed ex nobis non fuerunt]]  I Joan. 2.. [[Secundum electionem et propter patres]]  Aug., lib. de Prædest. sanc., c. 16. Sunt salvandi: quia [[dona, ]]  id est promissiones, etc., usque ad quia eos dolore non vident.</n>


text:
Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis propter incredulitatem illorum:<n>[[Sicut enim. ]]  Id est qua ratione vos olim permisit Deus non credere, scilicet ne causam superbiendi haberetis postea conversi.</n>


text:
ita et isti nunc non crediderunt in vestram misericordiam: ut et ipsi misericordiam consequantur.<n>[[Ut et ipsi. ]]  Experti non per legem esse salutem, sed per gratiam: ut et sic per humilitatem consequentur misericordiam.</n>


text:
Conclusit enim Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur.<n>[[Conclusit. ]]  Id est permisit concludi. Hic videtur aliquo modo mysterium exponere. [[Conclusit enim Deus omnia in infideli, ]]  ut de amaritudine infidelitatis suæ pœnitendo confusi, ad dulcedinem misericordiæ Dei credendo conversi, humiliores permanerent, ut et gratia muneris esset gratissima, et clamarent: [[Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine]]  Psal. 30. [[Omnium. ]]  Id est Judæorum et gentium, non quod nullum damnaturus sit, quod quidam falso opinati sunt.</n>


text:
O altitudo divitiarum sapientiæ, et scientiæ Dei: quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus !<n>[[O altitudo, ]]  etc. Præmiserat sententiam miræ profunditatis, cujus profunditatis veluti horrore perculsus, exclamat [[o altitudo, ]]  etc. Valde enim parvum sensum habemus ad discutiendam justitiam judiciorum Dei, ad discutiendam gratiam gratuitam nullis meritis præcedentibus redditam. Nec tam movet nos, quod gratia præstatur indignis, quam quod æque indignis aliis denegatur. AUG., lib. de Spirit, et lit., c. 36 in fine. Scio quod sicut impossibilitas, et ita iniquitas non est apud Deum, etc., usque ad ut prius permitteret eos concludi in infidelitate. ID. Aliquando filiis infidelium præstatur Dei gratia, etc., usque ad et si non in hac vita, certe in altera, etc. [[Viæ ejus. ]]  Id est impletiones dispositionis, quia nec in exhibitione potest cognosci quod disposuit. [[Consiliarius. ]]  Patris consiliarius est unigenitus Filius ejus, qui et Angelus magni consilii appellatur. Sed ex hominibus et angelis nullus fuit ei consiliarius.</n>


text:
aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei?<n>[[Aut quis prior. ]]  Etsi judicia Dei non possumus scire, saltem hoc constat quod ex sola gratia dat bona, et non ex præcedenti merito. AUG. Deus debitor factus est, non aliquid a nobis accipiendo, etc., usque ad et hoc tu fecisti qui laborantes juvisti, etc.</n>


text:
Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in sæcula. Amen.<n>[[Quoniam ex ipso, ]]  etc. [[Ex, per, in, ]]  distinctionem personarum indicant; ipse vero idem pronomen repetitum, identitatem substantiæ; et quia talis ipsi gloria, non justis ipsis. AUG., lib. de Natura boni, cap. 27, Ex ipso. Non de ipso sunt omnia, etc., usque ad singula horum trium referri ad singulos voluit. [[Omnia. ]]  Cum audivimus [[omnia esse ex Deo, ]]  omnes utique naturas intelligere debemus, et omnia quæ naturaliter sunt; neque enim ex ipso sunt peccata quæ naturam vitiant, quæ ex voluntate peccantium nascuntur.</n><pb/>


text:
Obsecro itaque vos fratres per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum.<n>[[Obsecro vos. ]]  Hucusque satis utramque partem humiliavit, et gloriam de priori statu annulavit, modo quasi finito negotio deinceps ad moralitatem tendit. [[Obsecro vos. ]]  Hucusque ne alter adversus alterum superbiret; hinc ut alter de alterius utilitate laboret. [[Obsecro per, ]]  etc. Id est per apostolatum misericorditer a Deo mihi commissum, vel misericordiam a Deo vobis factam et exhibitam. [[Hostiam, ]]  etc. AUG., lib. 10, de Civit., cap. 6. Verum sacrificium est omne opus quod agitur, etc, usque ad adjungit dicens: [[Sed reformamini in novitate mentis vestræ, ]]  etc.</n>


text:
Et nolite conformari huic sæculo, sed reformamini in novitate sensus vestri: ut probetis quæ sit voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta.<n>[[Nolite conformari. ]]  Generalis prohibitio. [[Sed reformamini. ]]  Regularis jussio. Ibi continentia, hic justitia. Illud pertinet ad non concupiscere, hoc ad diligere; illud ad declinandum a malo, hoc ad faciendum bonum. Non concupiscendo enim vetustate exspoliamur, et diligendo novitate induimur. [[Reformamini. ]]  Quia in Adam partim amissa est imago Dei, ut incipiat ab illo reformari a quo formata est. Non enim reformare seipsam potest sicut potuit deformare.</n>


text:
Dico enim per gratiam quæ data est mihi, omnibus qui sunt inter vos, non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem: et unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei.<n>[[Dico enim. ]]  Hoc est sacrificium Christianorum, ut multi unum corpus sint in Christo. Hoc enim in Sacramento altaris fidelibus voto demonstratur Ecclesiæ, quæ in ea re quam offert, significatur. Sicut enim panis ex multis granis conficitur, ita ex multis fidelium membris sancta constat Ecclesia, qui Creatoris sui participatione congaudent; cujus munere sancti sunt et unum, quod et in sequenti ostenditur, ubi ait: [[Multi unum corpus sumus in Christo]]  I Cor. 10.. Quod non potest fieri, nisi sapiant ad sobrietatem, quod hic præcipitur. [[Sapere ad sobrietatem. ]]  Id est, quod, justitiæ terminos non egrediatur quod nobis solum utile sit, et nulli obsit. [[Mensuram fidei. ]]  Secundum fidem quam mensurate partitur Deus, hæc est fides per charitatem operans sine qua nulla cujusquam existimanda sunt opera. Christo non ad mensuram datus est spiritus, sed cæteris omnibus datur et datus additur; unde Joannes de Christo ait: [[Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum, ]]  cæteris dividitur, non quidem Spiritus, sed dona ejus.</n>


text:
Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent:<n>[[Sicut enim in uno. ]]  AUG. Nemo poterit esse justus, quandiu fuerit ab unitate hujus corporis separatus, etc., usque ad sed bene utendi pietate possideant.</n>


text:
ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra.<n>[[Singuli autem alter alterius membra, habentes, ]]  etc. Ad hoc habentes bona differentia. Vel singuli sumus membra, igitur in differentibus donis hoc agatur; quæ autem sunt illæ gratiæ ex quarum diversitate dicimur membra, et qualiter in illis, nobis invicem subservire debeamus, aperit dicens: [[Sive prophetiam secundum rationem fidei, sive ministerium, ]]  etc. Habentes, simus membra aliorum, ut illis prophetemus. Habentes dico [[secundum rationem fidei, ]]  quia prout exigit fides eorum, vel auditorum prophetia datur. Nota quod in enumeratione gratiarum a prophetia incipit, quia prima probatio quod fides nostra sit rationabilis, est quod credentes accepto Spiritu prophetabant.</n>


text:
Habentes autem donationes secundum gratiam, quæ data est nobis, differentes: sive prophetiam secundum rationem fidei,


text:
qui exhortatur in exhortando, qui tribuit in simplicitate, qui præest in sollicitudine, qui miseretur in hilaritate.<n>[[Qui miseretur. ]]  Hæc miseratio est quotidiana medicina quotidianis vulneribus etsi levioribus; tamen [[judicium sine misericordia fiet ei qui non facit misericordiam]]  Jac. 2., et hoc utique justum est ut dimittatur dimittenti et detur danti. Quisquis vero quasi nimis justus et securus judicium exspectat sine misericordia, sibi iram provocat. Misericordia hæc multiplex est, scilicet peccanti ignoscere, oppresso subvenire, etc.; et ideo subdit de misericordia ponendo unum ejus membrum cum præmissum sit aliud membrum, ubi autem [[qui tribuit, in simplicitate. ]]  Simplicitas excludit hypocrisim, hilaritas gaudium ostendit, et fretum spe futuri.</n>


text:
sollicitudine non pigri: spiritu ferventes: Domino servientes:<n>[[Non pigri. ]]  Maledictus est qui facit opus Dei negligenter, piger sine spe est in conversatione divina. Et ideo ut frigus pigritiæ pellatur, [[Sitis ferventes, ]]  etc. [[Spiritu ferventes. ]]  THEOD. Spiritum, gratiam appellavit, etc., usque ad hoc enim dixit. [[Orationi instantes. ]]  Id est, assidue hoc facientes. [[Domino servientes, ]]  etc. Quasi dicat: Quamvis dixerim ut spiritu ferventes sitis, non tamen passim et importune verba Dei ingeratis, sed temporis opportunitate sitis ferventes, ut aptis locis, personis et tempore verba fidei loquamini. [[Ferventes. ]]  Spiritus ignis est quo fervet charitas, unde Dominus ait: [[Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ardeat? ]]  Luc. 12.</n>


text:
spe gaudentes: in tribulatione patientes: orationi instantes:<n>[[Spe gaudentes. ]]  Certi de futuris gaudent, et ideo patientes in tribulatione.</n>


text:
idipsum invicem sentientes: non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Nolite esse prudentes apud vosmetipsos:<n>[[Consentientes. ]]  Quod non fit ore tantum, quia tunc est vera humilitas, si non est in sola lingua, ne præsumentes de se non condoleant aliis, sed exprobrent.</n>


text:
nulli malum pro malo reddentes: providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus.


text:
non vosmetipsos defendentes carissimi, sed date locum iræ. Scriptum est enim: Mihi vindicta: ego retribuam, dicit Dominus.<n>[[Date locum. ]]  Non præcipit ut vindicari nolint sancti a Deo, quod in Apocalypsi clamant sancti, non quidem propter exsaturandum odium, sed quia scriptum est: [[Lætabitur justus, cum viderit vindictam. ]]  Præcipit autem, ut ipsi se non vindicantes dent locum iræ Dei qui dicit: [[Mihi vindictam, et ego retribuam. ]]  Si ergo vult bonus, ut Deus inimicum puniat, non est hoc reddere malum pro malo. Cum ergo homo justus et homo malus de inimicis suis a Deo velit vindicari, in quo discernuntur? Bonus magis cupit corrigi inimicum quam puniri, et cum Deus punit non delectatur de pœna inimici, sed hoc ei placet quod et Domino, quia eum diligit, et Deus est quem sequitur in hoc: [[Qui pluit super justos et injustos]]  Prov. 25.; et tamen etiam in hoc sæculo asperius pertinaces corripit et in fine damnabit, cui proinde reservanda est vindicta. Ille dat locum iræ adversarii, qui permittit adversarium facere quod vult.</n>


text:
Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi: hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus.<n>[[Sed si esurierit. ]]  Nota insolentiam, [[sed, ]]  conjunctionis. Ita enim prosequendum est, quasi non interposita utraque sit conjunctio. Vel etiam ita potest legi, ut neutra superfluat conjunctio, quasi dicat, non solum non defendatis vos, sed si, etc.</n>


text:
Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: non est enim potestas nisi a Deo: quæ autem sunt, a Deo ordinatæ sunt.<n>[[Omnis anima. ]]  AUG. Expositio prop. 720 ex epist. ad Rom. Quod ait Apostolus hic rectissime admonet, etc., usque ad tamen omnis homo subditus sit superiori se. [[Non est enim potestas. ]]  Potestas est a Deo; sed quæ a Deo sunt, ordinata sunt; ergo potestas est ordinata. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit, de bona potestate patet, quod eam perfecit Deus. Rationabiliter de mala videri potest, dum et boni per eam purgantur, et mali damnantur, et ipsa in deterius præcipitatur. Et scias, quod nomine potestatis interdum accipitur potestas ipsa, quæ datur alicui a Deo, aliquando ipse homo habens potestatem; quod diligens lector distinguat. [[Quæ autem sunt, a Deo ordinata sunt. ]]  Id est, rationabiliter a Deo disposita, unde: [[Deus potentes non abjicit, cum et ipse potens sit]]  Job. 36.. GREG. Deum quippe imitari desiderat, qui fastigium potentiæ, etc., usque ad quia nequaquam justa potentia, sed actio prava damnatur.</n>


text:
Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt:<n>[[Qui autem resistit. ]]  AUG. Quid si jubeat quod nonlicet? hic sane contemnet potestatem, timendo potestatem majorem; ergo si aliud imperator, et aliud Deus jubeat, cor tempto illo obtemperandum est Deo.</n>


text:
nam principes non sunt timori boni operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac: et habebis laudem ex illa:<n>[[Principes. ]]  Dicit illos esse principes Apostolus, qui propter corrigendam vitam et prohibenda adversa creantur, Dei habentes imaginem, ut sub uno cæteri sint. [[Non sunt timore boni, ]]  etc. Si bonus est princeps, bene operantem non punit, sed diligit. Sin malus, non nocet bono, sed purgat eum. Malus ergo subditus debet timere, quia instituti sunt principes ut mala puniant. [[Habebis laudem ex illa. ]]  Si justa est, ipsa laudante; si iniqua, ipsa tibi laudis occasionem præbente.</n>


text:
Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem malum feceris, time: non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est: vindex in iram ei qui malum agit.<n>[[Dei enim minister. ]]  Ideo dati sunt rectores, ne mala fiant. [[Vindex in iram. ]]  Id est, propter iram Dei vindicandam, vel vindex in iram Dei ostendendam; quia hæc punitio indicat persistentes in malo gravius puniendos.</n>


text:
Ideo enim et tributa præstatis: ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes.<n>[[Ideo enim. ]]  Subditi esse debetis, quia etiam ideo, id est propter ostendendam subjectionem, præstatis tributa, quod est signum subjectionis. Non ait, solvitis, sed præstatis, quasi reddituris; quia reddunt dum pugnant pro patria, et dum agunt judicia, vos præstatis servientes Deo. Per hoc enim, quod illi tributa datis, Deo servitis, quia ministri Dei sunt. Vel præstatis tributa, quia ministri Dei sunt, ut boni laudentur, mali puniantur.</n>


text:
Reddite ergo omnibus debita: cui tribulatum, tributum: cui vectigal, vectigal: cui timorem, timorem: cui honorem, honorem.<n>[[Tributum. ]]  Vel tributum quod dominis solvitur. Vectigal quod ad domum domini vehitur.</n>


text:
Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis: qui enim diligit proximum, legem implevit.<n>[[Nemini quidquam. ]]  Pax ad omnes, dilectio inter fratres. Aliter enim vere fratres non sunt. [[Diligatis. ]]  Mentio fit hic de charitate, quia valet ad hanc humilitatem. Sola enim charitas est, quæ etiam reddita semper retinet debitorem. Redditur enim cum impenditur, debetur autem etiam si reddita fuerit, quia nullum est tempus quo impendenda non sit. Nec cum redditur, amittitur, sed potius reddendo multiplicatur; habendo enim redditur, non carendo, ut pecunia quæ reddi non potest, nisi habeatur; nec haberi, nisi reddatur, imo cum redditur ab homine, crescit in homine; et tanto major acquiritur, quanto pluribus redditur. [[Diligit proximum. ]]  Cum duo præcepta sint charitatis, pro utroque unum sæpe ponitur, quia nec Deus sine proximo, nec sine Deo proximus diligitur vel potest diligi. Dilectio proximi in factis apparet, dilectio Dei amplius latet, et ideo hanc specialius ponit, de qua Dominus ait: [[Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem, ]]  ubi illud mandatum majus dilectionis Dei videtur esse prætermissum. Sed bene intelligentibus utrumque invenitur in singulis; quia qui diligit Deum, nec potest eum contemnere quem Deus præcipit diligi, et qui sancte ac spiritualiter diligit proximum, quid in illo diligit nisi Deum? [[Proximum, legem implevit. ]]  Omnem hominem intelligi oportet per proximum, quia nemo est, cum quo sit operandum malum. Qui ergo amat homines, aut quia justi sunt, aut ut justi sint amare debet. Sic enim et seipsum amare debet, scilicet, vel quia justus est, vel ut justus sit. Qui enim aliter se diligit, injuste se diligit, quia ad hoc se diligit ut sit injustus, ad hoc ergo ut sit malus: ergo jam se non diligit; qui enim diligit iniquitatem, odit animam suam.</n>


text:
Nam: Non adultabis: non occides: non furaberis: non falsum testimonium dices: non concupisces: et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur: diliges proximum tuum sicut teipsum.


text:
Et hoc scientes tempus: quia hora est jam nos de somno surgere. Nunc enim propior est nostra salus, quam cum credidimus.<n>[[Et hoc scientes. ]]  Scilicet quia hora est, vel sicut quidam libri habent: hoc tempus, scilicet gratiæ, scientes. Jam ex quo dilectionem habuimus; est hora, id est opportunitas, sed brevis. [[Somno surgere. ]]  Somnus est negligentia vel ignorantia. [[Nunc enim. ]]  Causæ interpositæ, quare surgere debeamus. [[Propior est. ]]  Bene operans vicinus est æternæ vitæ. Baptismus enim est ad veniam, vita bona ad coronam. Vel [[propior, ]]  quia plus morti proximi sumus.</n>


text:
Nox præcessit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis.<n>[[Nox præcessit. ]]  Item quare surgere debent ostenditur: quia [[nox]]  infidelitatis et ignorantiæ [[præcessit, ]]  id est fuit; sed modo non est cujus memoria monet, ut caveatis. [[Dies autem, ]]  id est æterna beatitudo, [[appropinquavit, ]]  dum peccata remissa, dum estis justi per gratiam. [[Nox]]  vetus homo, qui in baptismo præteriit; [[Dies, ]]  sol justitiæ Christus, cujus luce veritatem didicerunt, ut sciant quid agendum sit. [[Opera tenebrarum. ]]  Opera mala, quæ ex tenebris ignorantiæ venerunt, vel tenebras amant, et ad tenebras ducunt</n>


text:
Sicut in die honeste ambulemus: non in comessationibus, et ebrietatibus, non in cubilibus, et impudicitiis, non in contentione, et æmulatione:<n>[[Non in comessationibus. ]]  Nota in his Romanos tangi; et ideo non est eis jus gloriandi. AUG. Horum autem morborum superbia est mater, et humanæ mentis aviditas, quæ etiam hypocrisim sæpe generat; huic non resistitur, nisi crebris divinorum librorum testimoniis incutiatur timor et charitas.</n>


text:
Infirmum autem in fide assumite, non in disceptationibus cogitationum.<n>[[Infirmum autem. ]]  Perfectæ fidei est nullum cibum discernere, vel immundum putare, quia [[omnia munda mundis. ]]  Sed quidam infirmi censebant a quibusdam abstinendum, et ita inter Romanos contentio; unde præcipit tales assumere, non abjicere, sed patiendo exemplo et verbo ad fidem erigere. Et si incognitum est quo quis animo faciat, non inde disceptare. [[Non in disceptationibus. ]]  Non est damnandus cujus cogitatio non est aperta, vel de quo nescimus qualis post sit futurus.</n>


text:
Alius enim credit se manducare omnia: qui autem infirmus est, olus manducet.<n>[[Infirmus. ]]  Ille est infirmus qui cibos discernit, putans alios mundos, alios immundos, eo quod Judæi prohibiti sunt edere, hunc autem suo judicio relinquendum dicit, ne cum scrupulo edat. Vel, licet sit perfecta fides, quæ omnia licere credit, tamen infirmus et pronus ad casum, qui facile impetu libidinis sternitur, edat olus, id est tenues et aridos cibos, qui non sunt fomentum vitiorum, et abstineat ab illis quibus libido excitatur. Crassitudo enim carnium et deliciosæ epulæ provocant corpus ad libidinem.</n>


text:
Is qui manducat, non manducantem non spernat: et qui non manducat, manducantem non judicet: Deus enim illum assumpsit.<n>[[Is qui manducat. ]]  Supra præcepit non disceptare de cogitationibus aliorum, hic præcipit non spernere. [[Non judicet. ]]  AUG., lib. II de Ser. Dom. in monte. De manifestis judicandum, non de ocultis, etc., usque ad quicunque humani cibi indifferenter sumi.</n>


text:
Tu quis es, qui judicas alienum servum? domino suo stat, aut cadit: stabit autem: potens est enim Deus statuere illum.<n>[[Domino suo stat. ]]  De incognito corde alieni servi tu non habes judicare, sed suus Dominus ad cujus honorem stat, qui stat; ad quem pertinet et casus cadentis, qui potest erigere vel judicare. [[Stat, aut cadit, ]]  ideo dicit: quia ambiguum est, forsan stat, qui putatur cadere. [[Stat aut cadit. ]]  Per hoc ostendit se nescire quo animo ille se agat in dubiis. [[Stabit autem. ]]  Hic innuit, quod ambigua debemus in meliorem partem vertere, et plus salutem quam mortem reorum optare, et in futuro spem boni habere, etsi aliter sit in præsenti. [[Stabit autem. ]]  Quia neque si edit, reus est; neque si non edit, si tamen devotione hoc agit.</n>


text:
Nam alius judicat diem inter diem: alius autem judicat omnem diem: unusquisque in suo sensu abundet.<n>[[Nam alius. ]]  Supra dixit, quod alii omnia manducant, alii non omnia; de generibus ciborum agens hoc dicit, quod alii omni tempore, alii aliquo certo tempore abstinent, et utrumque recte fieri posse dicit. [[In suo sensu. ]]  Id est in suo consilio dimittatur ne scandalum passus a charitate, quæ est mater omnium virtutum, recedat.</n>


text:
Qui sapit diem, Domino sapit, et qui manducat, Domino manducat: gratias enim agit Deo. Et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo.<n>[[Qui sapit. ]]  In suo sensu dico, ut abundans: quia qui sapit diem, vel omnem, vel diem interpositum, Domino sapit. [[Et qui manducat, Domino manducat. ]]  Id est ad honorem Domini, cujus omnia creata credit munda, et quia ei serviturus illis sustentatur.</n>


text:
Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur.<n>[[Nemo enim nostrum sibi vivit. ]]  Qui enim lege frenatur, non sibi, sed Deo, qui legem dedit, vivit. Si lex non esset, sibi quisque viveret. [[Sibi. ]]  Sed Domino, quo judice damnatur vel coronatur; vel, [[sibi, ]]  id est ad laudem suam, sed Dei. Sicut enim magnitudinis ejus non est finis, sic nostræ laudis non erit finis. Non enim cum mortui fuerimus in hac carne, desinemus laudare Deum. Et secundum hoc de fidelibus tantum agit. [[Vel sibi, ]]  id est a se judicandus, sed a Domino secundum hoc de bonis et malis accipitur.</n>


text:
Sive enim vivemus, Domino vivimus: sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus.


text:
Tu autem quid judicas fratrem tuum? aut tu quare spernis fratrem tuum? omnes enim stabimus ante tribunal Christi.<n>[[Ante tribunal. ]]  Hoc a simili dicitur: tribunal enim sedes judicis est, quæ in excelso locatur, ut judex ab omnibus videatur et ipse ex eminente loco omnes valeat intueri. Ita et Christus quasi in tribunali sedebit, quia ab omnibus videbitur, et ipse omnium conscientias videbit, et causas dijudicabit.</n>


text:
Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu: et omnis lingua confitebitur Deo.


text:
Non ergo amplius invicem judicemus: sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum.<n>[[Non ergo amplius. ]]  Non usurpemus nobis quod ad nos non pertinet. Non reprehendamus ea quæ nescimus quo animo fiant; vel etiam si aperta, non ita reprehendamus, ut de sanitate desperemus. In his enim duobus temerarium est judicium, et vel superbia, vel inevidentia, unde dicitur: [[Nolite judicare et non judicabimini]]  Luc. 6..</n>


text:
Scio, et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune esset, illi commune est.<n>[[Scio et confido. ]]  Quasi dicat dico: Ne ponatis offendiculum fratribus. Non autem dico offendiculum vel scandalum, eo quod cibus sit immundus; quia scio per hoc, quod fiducia est in Jesu, qui postquam venit, absolvit a lege. Commune ponit pro immundo, ut tractum a vasis quæ ante omnibus usibus erant communia, quorum quædam postea sacrificiis dedicata non amplius communia, sed sancta dicebantur; vel tractum est a Judæis quia ipsi Judæi dicebantur proprius populus Dei, alii vero omnes communes et immundi.</n>


text:
Si enim propter cibum frater tuus contristatur, jam non secundum caritatem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est.


text:
Non ergo blasphemetur bonum nostrum.<n>[[Non ergo blasphemetur bonum. ]]  Quia qui habet opera bona, si reprehendatur in re minima, bonum suum obfuscatur, et incipit bonum ejus blasphemari per malum. Unde Ezechiel: [[Justitia justi non proficiet ei, si erraverit]]  Ezech. 33.. [[Non ergo blasphemetur bonum. ]]  Bona in se comestio blasphemabilis est dum aliis nocet: et quia nocet, abstine, quia non est causa regni Dei esca.</n>


text:
Non est enim regnum Dei esca et potus: sed justitia, et pax, et gaudium in Spiritu Sancto:<n>[[Non est enim regnum Dei esca et potus. ]]  Non usus ciborum, sed concupiscentia refrenanda est. Non interest quid alimentorum vel quantum pro congruentia hominum et personæ suæ et pro valetudinis suæ necessitate quis capiat, sed quam facile et læto animo careat his, cum his vel oportet vel necesse est carere. [[Gaudium in Spiritu sancto. Qui enim, ]]  etc. Non utique in epulis, ut multi solent, sed in Spiritu sancto hoc gaudium oritur de fraterna pace; sicut in disceptatione ira, ubi non est spiritus, quia in solis pacificis est; cujus etiam gratia hæc tria sunt in aliquo: justitia, pax et gaudium, quæ in istis Romanis non erant</n>


text:
qui enim in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus.<n>[[Placet Deo, et probatus est hominibus. ]]  Secundum quod gaudium est in Spiritu sancto. Probatus autem habetur hominibus secundum justitiam, et pacem etiam, quia disceptatio discordiam parit, ideo dimissis temerariis judiciis, sectemur quæ pacis non discordiæ, et quæ ædificationis, ut cæteri ædificentur, vel jam ædificati conserventur invicem Judæus ad gentilem, et gentilis ad Judæum.</n>


text:
Noli propter escam destruere opus Dei, omnia quidem sunt munda: sed malum est homini, qui per offendiculum manducat.


text:
Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur, aut scandalizatur, aut infirmatur.<n>[[Offenditur. ]]  Perturbatus nesciens quid teneat. Offenditur, qui a fide recta discedit.</n>


text:
Tu fidem habes? penes temetipsum habe coram Deo. Beatus qui non judicat semetipsum in eo quod probat.<n>[[Beatus. ]]  Beatum dicit qui non facit aliud quam quod utile probat, sed illum proprio judicio censet damnandum, qui, quod dicit se debere facere, non facit.</n>


text:
Qui autem discernit, si manducaverit, damnatus est: quia non ex fide. Omne autem, quod non est ex fide, peccatum est.<n>[[Omne autem. ]]  Non tamen omne quod fit cum fide bonum est, quia ignorantia quæ est ex culpa, nocet. Omnis vita infidelium peccatum est, quia omnis infideliter vivens vel agens, vehementer peccat, et nihil bonum sine summo bono, ubi deest agnitio veritatis æternæ. Falsa virtus est etiam in optimis moribus. Opera quæ videntur probabilia, præter fidem sic sunt, ut magnæ vires et cursus celerrimus extra viam. [[Non est ex fide. ]]  Fides nostra vult ut homo agat hoc quod bene intelligit esse agendum, et peccatum est quod aliter fit, quam probatum est.</n><pb/>


text:
Etenim Christus non sibi placuit, sed sicut scriptum est: Improperia improperantium tibi ceciderunt super me.


text:
Quæcumque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt: ut per patientiam, et consolationem Scripturarum, spem habeamus.


text:
Deus autem patientiæ et solatii det vobis idipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Christum:<n>[[Idipsum sapere. ]]  Quasi dicat: Nisi idem sapiatis, Deum honorare non poteritis.</n>


text:
Dico enim Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum:<n>[[Circumcisionis. ]]  Id est Judæorum ad quos corporaliter venit; unde: [[Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Isræl]]  Matth. 15.. [[Propter veritatem. ]]  Non repulit Judæos, quibus proprie veritas, gentibus misericordia, quibus nulla promissio facta erat. [[Promissiones. ]]  Promiserat enim Abrahæ: [[In semine tuo benedicentur omnes gentes]]  Gen. 22.. Et David: [[De fructu ventris tui ponam super sedem tuam]]  Psalm. 131.. Et item Jacob dixit: [[Orietur stella ex Jacob]]  Num. 24..</n>


text:
gentes autem super misericordia honorare Deum, sicut scriptum est: Propterea confitebor tibi in gentibus, Domine, et nomini tuo cantabo.<n>[[Confitebor. ]]  Confessio autem non tantum peccatorum est, sed et laudis.</n>


text:
Et rursus Isaias ait: Erit radix Jesse, et qui exsurget regere gentes, in eum gentes sperabunt.<n>[[Erit radix Jesse. ]]  Et ex hac radice erit ille qui exsurget, etc. Jesse, radix: David, arbor, quæ per ramum, id est Mariam, fecit fructum, id est Christum.</n>


text:
Deus autem spei repleat vos omni gaudio, et pace in credendo: ut abundetis in spe, et virtute Spiritus Sancti.<n>[[Et pace. ]]  Ut possitis gaudere, det pacem et concordiam ad invicem; et hoc erit, si sit sana fides. [[Ut abundetis. ]]  Id est, ut per ista habita certiores sitis de æterna beatitudine, et abundetis in virtute Spiritu sancti, id est, fortitudine bonæ operationis, quæ datur per Spiritum sanctum.</n>


text:
Certus sum autem fratres mei et ego ipse de vobis, quoniam et ipsi pleni estis dilectione, repleti omni scientia, ita ut possitis alterutrum monere.<n>[[Certus sum. ]]  Ne videretur Apostolus omnes intelligere discordes et ad corrigendum insipientes, removet quod ideo incipit, ut admoneat perfectiores de correctione minorum; et inde præponit se exemplum qui laborat de aliis, et opus est ut isti hoc faciant, cum ipse aliis impeditus ad eos venire non possit. [[Repleti omni sapientia. ]]  Per hanc laudem provocat ad meliora, more exhortantis. Unde nec dicit docere, sed monere; quasi dicat quod sciatur, sed subterfugit animo. Hoc enim solet moneri, quod cum sciatur, aliquando subterfugit animo, aut negligenter habetur.</n>


text:
Audacius autem scripsi vobis fratres ex parte, tamquam in memoriam vos reducens: propter gratiam, quæ data est mihi a Deo,<n>[[Propter gratiam. ]]  Non temere scribit; sed Apostolus gentium audet scribere omnibus gentibus auctoritate sibi tradita per gratiam.</n>


text:
ut sim minister Christi Jesu in gentibus: sanctificans Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta, et sanctificata in Spiritu Sancto.


text:
Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum.<n>[[Habeo igitur. ]]  Sic et vos si de fratribus laboratis. Hoc ideo dicit ut nihil minus se posse probet quam apostolos qui cum Christo fuerant.</n>


text:
Non enim audeo aliquid loqui eorum, quæ per me non efficit Christus in obedientiam gentium, verbo et factis:


text:
in virtute signorum, et prodigiorum, in virtute Spiritus Sancti: ita ut ab Jerusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverim Evangelium Christi.


text:
Sic autem prædicavi Evangelium hoc, non ubi nominatus est Christus, ne super alienum fundamentum ædificarem:<n>[[Non ubi nominatus, ]]  etc. Quia sciebat pseudoapostolos et alios sub nomine Christi falsa docere, quod postea corrigere maximi erat laboris; ideo sollicitus erat prævenire, et veritatem integre tradere, ubi nondum erat nuntiatus Christus; quod testimonio prophetæ probat.</n>


text:
sed sicut scriptum est: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt: et qui non audierunt, intelligent.<n>[[Et qui non audierunt, ]]  etc. Ut verus esset et inviolabilis de verbo Dei intellectus, festinavit gentes veritate imbuere.</n>


text:
Nunc vero ulterius locum non habens in his regionibus, cupiditatem autem habens veniendi ad vos ex multis jam præcedentibus annis:


text:
cum in Hispaniam proficisci cœpero, spero quod præteriens videam vos, et a vobis deducar illuc, si vobis primum ex parte fruitus fuero.


text:
Probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes sanctorum, qui sunt in Jerusalem.<n>[[Probaverunt enim. ]]  Ad hujusmodi opera Romanos invitat, quia qui per misericordiam Dei vivit, pius debet esse confratri. [[In pauperes. ]]  Hi totos se dederunt divinis obsequiis, nihil mundanum curantes, exemplum bonæ conversationis daban fidelibus.</n>


text:
Placuit enim eis: et debitores sunt eorum. Nam si spiritualium eorum participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare illis.


text:
Obsecro ergo vos fratres per Dominum nostrum Jesum Christum, et per caritatem Sancti Spiritus, ut adjuvetis me in orationibus vestris pro me ad Deum,<n>[[Ut adjuvetis. ]]  Multi minimi dum congregantur unanimes, fiunt magni, et multorum preces impossibile est ut non impetrent. Si ergo eum videre cupiunt, orent ut liberatum eum recipiant cum gaudio charitatis; unde sequitur [[ut liberer. ]]</n>


text:
ut liberer ab infidelibus, qui sunt in Judæa, et obsequii mei oblatio accepta fiat in Jerusalem sanctis,<n>[[Accepta. ]]  Ut illi intellecta charitate illius erga se, cum illo unanimes Deo gratias agant. Magnus enim profectus est ei, cujus ministerio multi facti læti Deum laudant.</n>


text:
Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen.<n>[[Deus autem pacis. ]]  Christus, qui ait: [[Pacem meam do vobis, et pacem meam relinquo vobis]]  Joan. 14.; qui cum suis est usque ad consummationem sæculi, ita et sit vobiscum; ipse enim est qui ait: [[Vobiscum sum omnibus diebus usque ad consumationem sæculi]]  Matth. 28..</n><pb/>


text:
Commendo autem vobis Phœben sororem nostram, quæ est in ministerio ecclesiæ, quæ est in Cenchris:<n>[[Commendo autem vobis. ]]  Amodo multos justos Apostolus proponit, quibus credere debeant Romam, quasi dicat: Ita facite ut dixi, hos autem imitamini. [[Phœben. ]]  Scilicet Phœbe ditissima et nobilissima mulier fuit, quæ Ecclesiam in loco qui dicitur Cenchris, sua substantia sustentabat. Ea vero tunc temporis pro aliquo negotio Romam profecta est, per quam forsan hanc misit Epistolam.</n>


text:
ut eam suscipiatis in Domino digne sanctis: et assistatis ei in quocumque negotio vestri indiguerit: etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi.<n>[[Suscipiatis digne. ]]  Vel, ut alii codices habent, valde honeste et honorifice.</n>


text:
Salutate Priscam et Aquilam, adjutores meos in Christo Jesu<n>[[Priscam et Aquilam. ]]  Aquila est vir Priscillæ: hi coadjutores Pauli Romam ad confirmationem Romanorum venerant. Sic et omnes alii quos salutat, Romæ fuisse intelliguntur.</n>


text:
(qui pro anima mea suas cervices supposuerunt: quibus non solus ego gratias ago, sed et cunctæ ecclesiæ gentium),<n>[[Ecclesiæ gentium. ]]  Quia hi laborant ad profectum gentium exhortantes fidem Christi, qui etiam pericula pro Apostolo pati non recusaverunt; unde et Romani eis obedire debent.</n>


text:
Salutate Andronicum et Juniam, cognatos, et concaptivos meos: qui sunt nobiles in Apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo.


text:
Salutate Apellen probum in Christo.<n>[[Appellen. ]]  Per tentationes inventus est fidelis in Christo: etsi non suus amicus, vel particeps operis.</n>


text:
Salutate eos qui sunt ex Aristoboli domo. Salutate Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcisi domo, qui sunt in Domino.<n>[[Aristoboli. ]]  Solebat iste Aristobolus congregare fratres in Christo, quos Apostolus salutat adeo probans factum illius. [[Ex Narcissi. ]]  Narcissus dicitur fuisse presbyter, sicut legitur in aliis codicibus, qui peregrinando confirmabat sanctos fratres, qui quia præsens tunc non aderat, suos salutat; et quia non omnium illorum merita noverat, discernit, subdens: [[qui sunt in Domino, ]]  id est eos quos dignos noveritis.</n>


text:
Salutate Tryphænam et Tryphosam, quæ laborant in Domino. Salutate Persidem carissimam, quæ multum laboravit in Domino.<n>[[Laboravit. ]]  Labor hic, de quo crebrius Apostolus, est in exhortatione et in ministerio sanctorum, et in pressura et in egestate propter Deum.</n>


text:
Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus, et meam.<n>[[Et meam. ]]  Pro sanctitate ejus vocat suam matrem, cujus filium præposuit pro ecclesiastico officio.</n>


text:
Salutate Philologum et Juliam, Nereum, et sororem ejus, et Olympiadem, et omnes qui cum eis sunt, sanctos.<n>[[Et omnes. ]]  Omnes, quibus scribit et quos nominat, jubet se salutare invicem in osculo sancto, id est in pace Christi, ut religiosa sint oscula, non carnalia.</n>


text:
Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes ecclesiæ Christi.<n>[[Christi. ]]  Id est quæ in Christo confidunt, non in alia re.</n>


text:
Rogo autem vos fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, præter doctrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinate ab illis.<n>[[Ut observetis. ]]  Pseudoapostolos tangit, quos in tota Epistola cavendos esse monet.</n>


text:
Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri: et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium.


text:
Vestra enim obedientia in omnem locum divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. Sed volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo.<n>[[Vestra enim. ]]  Ideo moneo vos vitare illos, quia vestra fides et obedientia ubique laudatur: quia estis in capite mundi, et sic exemplo vestro jam possent alii corrumpi. Vel, rogo vos vitare illos, quia leviter obedistis, quod bonum est, et inde gaudeo; sed volo ut sitis sapientes in bono discernendo, et sine aliqua parte mali.</n>


text:
Deus autem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris velociter. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum.<n>[[Deus autem. ]]  Vos sitis sapientes: Deus autem [[conterat Satanam, ]]  id est falsos prædicatores, vel quemlibet vobis adversantem hominem, vel diabolum. [[Sub pedibus. ]]  Ut caput, id est primos motus suggestionum contemnatis, et si diabolus est, conteratis ejus caput sicut Evæ in figura Ecclesiæ, vel sensualitatis dictum est. [[Gratia. ]]  Gratiam quam promisit in adventu suo, jam optat eis.</n>


text:
Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius, et Jason, et Sosipater cognati mei.<n>[[Salutat vos. ]]  Quasi dicat: Tot et tanti congaudent vestro cœpto, et ideo perseverare vos decet.</n>


text:
Salutat vos Cajus hospes meus, et universa ecclesia. Salutat vos Erastus arcarius civitatis, et Quartus, frater.<n>[[Et universa. ]]  Supra dixerat omnes Ecclesias; sed hic dicit Ecclesiam alterius provinciæ, unde Caius erat.</n>


text:
Ei autem, qui potens est vos confirmare juxta Evangelium meum, et prædicationem Jesu Christi, secundum revelationem mysterii temporibus æternis taciti<n>[[Ei autem. ]]  Sic ego vos moneo. Ei autem qui potest vos confirmare, sit gloria, a quo solo bono sunt bona omnia; in quo epistolæ notatur summa, quia hic principaliter intendit Apostolus illos monere ut omnia attribuant gratiæ Dei. [[Secundum revelationem. ]]  Mysterium dicit incarnationem Christi, etc., quæ æternis temporibus erant abscondita: quia licet ex aliqua parte antiquis patribus fuissent cognita, plene tamen a nullo fuerunt scita, quousque suo tempore per ipsum Christum sunt revelata.</n>


text:
(quod nunc patefactum est per Scripturas prophetarum secundum præceptum æterni Dei, ad obeditionem fidei), in cunctis gentibus cogniti,<n>[[Per Scripturas prophetarum. ]]  Ab eo reseratas, testimonium dantes huic prædicationi. [[Patefactum]]  in cunctis gentibus ad obediendum, id est ut obediant fidei bene operando. [[Taciti]]  aliis, sed cogniti soli Deo: quia etsi sit modo hominibus revelatum, tamen soli Deo cognitum est, quia solus novit cur ita factum est. In quo reprimit inquisitores qui quærunt cur tantum distulit Deus? cur tot gentes perire permisit.</n>


text:
soli sapienti Deo, per Jesum Christum, cui honor et gloria in sæcula sæculorum. Amen.<n>[[Cui honor. ]]  AUG. Quod additur: Cui gloria, etc., usque ad quia per eum innotuit hominibus Deus Trinitas, quod est mysterium.</n>


text:
Paulus vocatus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Sosthenes frater,<n>[[Argumentum]]  Corinthii sunt Achaici, et hi similiter ab Apostolo audierunt verbum veritatis, et subversi sunt multifarie a falsis apostolis. Quidam a philosophiæ verbosa eloquentia, alii secta legis Judaicæ inducti sunt. Hos revocat Apostolus ad veram fidem et Evangelicam sapientiam, scribens eis ab Epheso, per Timotheum discipulum suum. [[Paulus vocatus. ]]  Id est ab omnibus privilegio nominis dictus [[Apostolus Jesu Christi. ]]  Hic non servum se nominat: quia potius erat opus auctoritate et commendatione contra superbiam Corinthiorum, apud quos viluerat. [[Et Sosthenes. ]]  Ecce per eum qui inter eos versabatur, culpas eorum se rescisse innuit. [[Frater. ]]  Per hoc removet, quod non malo animo ei notificaverit, sed ex charitate et desiderio correctionis.</n>


text:
ecclesiæ Dei, quæ est Corinthi, sanctificatis in Christo Jesu, vocatis sanctis, cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, in omni loco ipsorum et nostro.<n>[[Cum omnibus. ]]  Et omnibus scribit suffraganeiis Corinthiis, qui in eisdem vitiis laborabant.</n>


text:
Gratia vobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.<n>[[Gratia. ]]  Primum proponit de bonis, ut his alii conformentur. [[Et Domino Jesu Christo. ]]  Qui a Patre personali quidem proprietate distinctus est, sed unus cum ipso unitate substantiæ Deus.</n>


text:
quod in omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo, et in omni scientia.<n>[[In omnibus. ]]  Supponit partes aliquas in omni verbo, id est in omni genere linguarum, vel in omni modo prædicandi, id est minoribus, mediocribus, et perfectis.</n>


text:
Obsecro autem vos fratres per nomen Domini nostri Jesu Christi: ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata: sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem sententia.<n>[[Obsecro. ]]  Hucusque bonos laudavit. His laudatis, invitat ahos ad horum similitudinem.</n>


text:
Significatum est enim mihi de vobis fratres mei ab iis, qui sunt Chloës, quia contentiones sunt inter vos.<n>[[Chlœs. ]]  Nomen est loci vel personæ. Aliquibus enim videtur locus esse, ac si diceretur: ab his qui sunt Antiochiæ. Aliquibus autem femina fuisse videtur Deo devota cum qua multi essent colentes Deum.</n>


text:
Hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli: ego autem Apollo: ego vero Cephæ: ego autem Christi.<n>[[Hoc autem dico. ]]  Hic contra baptistas agere incipit, de quibus illi gloriabantur. [[Ego quidem. ]]  Sub suo nomine et apostolorum notat pseudo, ne si diceret: in nomine ipsius vel illius, videretur eis invidere, et sibi velle attribuere. Vel posuit nomina bonorum apostolorum ut ostendat quod si in nomine majorum non est gloriandum, nec in nomine illorum quorum doctrina prava est, gloriandum est.</n>


text:
Divisus est Christus? numquid Paulus crucifixus est pro vobis? aut in nomine Pauli baptizati estis?<n>[[Divisus est]]  secundum vos [[Christus, ]]  quasi dicat: Multos facitis Christos, id est datores gratiarum. Vel qui operatur idem in omnibus divisus est, dum creditur in isto plus operari, in illo minus. Vel quia hoc dicitis, modo a vobis divisus est Christus, id est separatus: [[Nunquid Paulus crucifixus est? ]]  Per hoc verum quod Corinthii tenebant, facit eos erubescere de falsis: sicut per Christi resurrectionem, quam credebant, probat resurrectionem mortuorum, quam negabant.</n>


text:
Gratias ago Deo, quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium:<n>[[Gratias ago Deo, ]]  etc. AUG. Paulus gratias agit Deo, quod neminem ipsorum baptizaverit, qui tanquam obliti in cujus nomine baptizati essent, per hominum se nomina devidebant. Cum enim tantum valet baptismus per hominem contemptibilem, quantum per Apostolum datus, ita nec illius, sed Christi esse cognoscitur, etc.</n>


text:
Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare: non in sapientia verbi, ut non evacuetur crux Christi.<n>[[Sed evangelizare. ]]  Perfecte enim baptizare etiam minus docti possunt. Perfecte autem evangelizare multo difficilius est et rarioris operis. Ideo doctor gentium pluribus excellentior, evangelizare se missum dicit, non baptizare. Hoc tamen necessitate instante interdum egit. [[Non in sapientia. ]]  Contra sapientiam sæculi. [[Non in sapientia verbi. ]]  Sapientiam dicit philosophorum quæ sic dicitur, etsi non sit: attamen illa est quæ verbosos facit, per quam crux, id est mors Christi, evacuatur; et impossibile secundum naturam judicatur, ut Deus immortalis moreretur. [[Verbi. ]]  Ibi compositio verborum quæritur, ubi teste virtute ipsa veritas se non commendat.</n>


text:
Verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est: iis autem qui salvi fiunt, id est nobis, Dei virtus est.<n>[[Pereuntibus. ]]  Id est sapientibus mundi, quorum et sapientia perit, et falsa ostenditur, et ipsi damnandi sunt. [[Dei virtus. ]]  Dum occisus diabolum vicit, et hominem liberavit, vel virtutem dat credentibus per quam fiunt miracula, cum res exigit.</n>


text:
Scriptum est enim: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo.<n>[[Scriptum est enim. ]]  Ideo non misit me in sapientia, quia prædixerat quod eam non reciperet in prædicatione evangelica, sed perderet et reprobaret de collegio prædicatorum suorum: et sic factum est.</n>


text:
Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus sæculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi?


text:
Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum: placuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere credentes.<n>[[Placuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere credentes. ]]  Id est crucis fide æternitatem provenire mortalibus: ut ibi salus reperiretur, ubi stultitia creditur.</n>


text:
quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus: et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus.


text:
Videte enim vocationem vestram, fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles:<n>[[Videte enim. ]]  Vere stultum et infirmum Dei, est sapientius et fortius hominibus. Quod in vobis potestis experiri. Insipientes enim et infirmi vos vocaverunt, inter stulta et infirma Dei enumerati sunt tales vocatores, qui tamen confundunt sapientes et fortes. Et vere sunt tales, [[quia non multi. ]]  Non autem ait, [[nulli, ]]  forsan pro se, qui solus inter apostolos sæcularium litterarum peritus, terrenarum opum dives, Romanæ dignitatis parentela conspicuus fuit; qui tamen hæc nihili pendit, nec usus est eis.</n>


text:
sed quæ stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes: et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia:<n>[[Sed quæ stulta. ]]  Ecce contra ordinationem Dei faciunt aperte, quia sapientiam sæculi jactant, cum Deus humilitatem proponat. Venit enim humilis Deus quærens humiles, non altos. Qui etsi primum elegerit pauperes, indoctos, infirmos, non tamen relinquit sapientes, divites, nobiles, sed si eos primos eligeret, merito talium rerum sibi viderentur eligi; et ita in eis esset superbia qua homo cecidit. Nisi fideliter præcederet piscator, non humilis sequeretur orator. Unde Nathanæl doctus, in apostolum non est electus.</n>


text:
ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus.<n>[[Ut non glorietur. ]]  De se, sed de Deo, quod ibi ostenditur: qui gloriatur, in Domino glorietur.</n>


text:
Ex ipso autem vos estis in Christo Jesu, qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio:<n>[[Ex ipso autem. ]]  Non glorietur quis ex se, sed tamen est alia gloria, quia ex ipso vos estis.</n>


text:
Et ego, cum venissem ad vos, fratres, veni non in sublimitate sermonis, aut sapientiæ, annuntians vobis testimonium Christi.


text:
Non enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum.<n>[[Non enim judicavi. ]]  Qui minus capaci altiora loquitur, non utilitatem, sed sui ostentationem facit.</n>


text:
et sermo meus, et prædicatio mea non in persuasibilibus humanæ sapientiæ verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis:


text:
Sapientiam autem loquimur inter perfectos: sapientiam vero non hujus sæculi, neque principum hujus sæculi, qui destruuntur:<n>[[Perfectos. ]]  Non cognitores et doctores, quibus opus non est, sed auditores jam capaces.</n>


text:
sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quæ abscondita est, quam prædestinavit Deus ante sæcula in gloriam nostram,<n>[[In mysterio. ]]  Exponendo mysteria Veteris Testamenti in quibus Christus significatus est, ut in hostia Abel, vel Abrahæ. [[Quæ abscondita. ]]  Quia non verbis, sed in virtute: non humana ratione comprehensibilis, sed spiritus efficacia credibilis.</n>


text:
quam nemo principum hujus sæculi cognovit: si enim cognovissent, numquam Dominum gloriæ crucifixissent.<n>[[Si enim cognovissent. ]]  Vel minores illum esse Messiam in lege promissum, vel majores Deum esse, vel Dei Filium: [[nunquam Dominum gloriæ crucifixissent. ]]</n>


text:
Sed sicut scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quæ præparavit Deus iis qui diligunt illum:<n>[[Nec in cor hominis. ]]  Infra cor hominis est quod in cor ascendit; super cor est æternum ad quod cor ascendit. Vel non est homo, sed spiritus qui novit. [[Ascendit. ]]  Res dicitur in corde ascendere, quando bene intellecta placet.</n>


text:
nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum: Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei.<n>[[Scrutatur, ]]  etc. Scrutari dicitur spiritus Dei omnia, non ut quod nescit, inveniat, sed quia nihil relinquit omnino quod nesciat, vel quia scrutari te facit; quod enim dono ipsius tu facis, ille facere dicitur, quia sine illo tu non faceres.</n>


text:
Quis enim hominum scit quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quæ Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei.


text:
Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis:<n>[[Sed Spiritum qui ex Deo est. ]]  Spiritus sanctus utique Patris et Filii est, necnon et noster. Quod enim datum est, etiam ad eum qui dedit refertur, et ad eos quibus dedit. Itaque Spiritus sanctus non tantum Patris et Filii qui dederunt, sed etiam noster est qui accepimus. Et non est iste spiritus noster in quo sumus: quia ipse spiritus noster in quo sumus ipse spiritus est hominis, qui in ipso est. Et ipsum tamen spiritum qui hominis est accepimus. Sed aliud est quod accipimus, ut essemus, aliud quod accepimus ut sancti essemus. Spiritus autem hominis in Scriptura accipitur, pro ipsa anima vel ipsius animæ potentia rationalis. Dedit enim nobis naturam ut essemus, animam ut viveremus, mentem, ut intelligeremus. [[Ut sciamus. ]]  Multi habent dona Dei, et nesciendo a quo habeant impia vanitate jactantur. Nemo donis Dei beatus, qui danti est ingratus, unde in Evangelio: [[Qui habet, dabitur ei. ]]  Plene habere est scire unde habeat. [[Qui ergo non habet, ]]  id est, qui nescit unde habeat, [[et quod habet, auferetur ab eo]]  Luc. 8..</n>


text:
quæ et loquimur non in doctis humanæ sapientiæ verbis, sed in doctrina Spiritus, spiritualibus spiritualia comparantes.<n>[[Spiritualia. ]]  Quod Corinthii non estis; et ideo culpa vestra est, non nostra, quod majora non diximus.</n>


text:
Animalis autem homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei: stultitia enim est illi, et non potest intelligere: quia spiritualiter examinatur.<n>[[Animalis autem homo. ]]  Dicitur animalis homo vita, qui fertur dissoluta lascivia animæ suæ, quam intra naturalis ordinis metas spiritus rector non continet, eo quod ipse Deo regendum se non subjicit. Animi vero sensu dicitur animalis, qui Deo juxta corporum phantasiam, vel legis litteram, vel rationem philosophicam judicat. [[Quia spiritualiter examinatur. ]]  Animalis non potest intelligere spiritualia, quia examinatur, id est, examinatio et comprobatio fit illorum spiritualium, tantum spiritualiter, id est, a spirituali homine, et personaliter legitur: examinatur. Vel ita: Animalis non intelligit spiritualia, quia spiritualiter, id est, per spiritualia tantum probatur quod animalis est; quia audita improbat, et non ob aliud ei proponuntur, nisi ut examinetur.</n>


text:
Spiritualis autem judicat omnia: et ipse a nemine judicatur.<n>[[Spiritualis autem homo. ]]  Est vel vita vel scientia: spiritualis est vita, qui spiritum Domini habens rectorem, animam regit; scientia vero spiritualis est qui, etsi ex parte et per speculum videt, tamen de eo secundum imagines corporum, vel legis litteram, vel humanam philosophiam non sapit, sed spiritui. Dei subjectus certissime ac fideliter judicat. [[Omnia. ]]  Non quidem universa quæ continet divina scientia, sed quæ ad justitiam et vitam sufficiunt, id est, omnia judicanda.</n>


text:
Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Tamquam parvulis in Christo,


text:
lac vobis potum dedi, non escam: nondum enim poteratis: sed nec nunc quidem potestis: adhuc enim carnales estis.<n>[[Adhuc enim carnales. ]]  Arguit eos qui querebantur se dudum non audisse spiritualia, cum adhuc indigni essent audire. [[Ministri ejus. ]]  AUG. Homo exterius ministrat quasi servus, etc., usque ad quia Deus operatur velle et perficere.</n>


text:
Cum enim quis dicat: Ego quidem sum Pauli; alius autem: Ego Apollo: nonne homines estis? Quid igitur est Apollo? quid vero Paulus?


text:
Qui autem plantat, et qui rigat, unum sunt. Unusquisque autem propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem.<n>[[Unum sunt. ]]  Posset videri quod si nihil ex se dant, tamen Deus magis per hunc quam per illum.</n>


text:
Dei enim sumus adjutores: Dei agricultura estis, Dei ædificatio estis.<n>[[Adjutores. ]]  In colendo agro dominico; non depravatores, ut quidam aiunt. Quod inde patet, quia vos estis agricultura. [[Agricultura. ]]  Quia colit vos ad fructum. [[Ædificatio, ]]  quia qui colit habitat in vobis. Et ita idem est ager et ædificium, quod non in rebus visibilibus. Nos colimus Deum adorando, non ornando. Ille autem sic nos colit, quod meliores nos reddit.</n>


text:
Secundum gratiam Dei, quæ data est mihi, ut sapiens architectus fundamentum posui: alius autem superædificat. Unusquisque autem videat quomodo superædificet.


text:
Fundamentum enim aliud nemo potest ponere præter id quod positum est, quod est Christus Jesus.<n>[[Fundamentum enim. ]]  AUG., lib. de Fide et operibus, c. 15. Fides gratiæ christianæ, id est, ea quæ per dilectionem operatur, etc., usque ad de qua scriptum est: [[Vasa figuli probat fornax, et homines tentatio tribulationis probat]]  Eccli. 27.. [[Christus. ]]  Id est, fides Christi, quæ per dilectionem operatur, per quam Christus habitat in cordibus. Aliud non est fundamentum. Hæc autem neminem perire sinit.</n>


text:
Si quis autem superædificat super fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fœnum, stipulam,<n>[[Si quis autem. ]]  In auro, argento, lapidibus pretiosis præclara doctrina significatur, in tribus aliis vana doctrina signatur, quæ si modo fallit, in igne apparebit: quia ardebit bona permanente, et erit ei bonæ, scilicet doctrinæ merces vita æterna. [[Ligna, fenum, stipulam. ]]  Non hæc de malis operibus accipienda sunt quasi fides sine operibus salvet, quod non est. AUG., in psal. 30. Non sibi polliceatur quisquam habens nefaria opera regnum Dei, etc., usque ad peccata minima atque levissima, quæ ignis facile consumat.</n>


text:
uniuscujusque opus manifestum erit: dies enim Domini declarabit, quia in igne revelabitur: et uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit.<n>[[Dies enim. ]]  Hic, dies est hominis pro nutu suo agentis, sed in judicio vel morte cujusque, dies est Domini secundum merita judicantis, imo et hic judicium incipit a domo Dei, id est, a salvandis incipit pœna, quæ consummabitur in reprobis. Ideo enim puniuntur electi, ut ibi non puniantur. In quo die est ignis tribulationis quo uritur amor rerum temporalium, dum contristantur de amissis, unde et dicitur: [[Tribulationem carnis habebunt hujusmodi. ]]  Ignis vero extremi judicii tam diu durabit, quousque purgati sint qui salvandi erunt. [[Ignis probabit. ]]  Duos ignes futuros legimus. Unum æternum, quo æternaliter punientur reprobi, qui sequetur judicium. Alterum qui præcedet, quo exuretur facies mundi hujus, qui emendabit eos qui superædificaverunt lignum, fenum, stipulam. Qui autem aurum, argentum, lapides pretiosos de utroque igne securi sunt.</n>


text:
Si cujus opus manserit quod superædificavit, mercedem accipiet.<n>[[Mercedem. ]]  Non solum post finem, sed et in hac vita habet requiem suæ animæ contemnentis omnia.</n>


text:
Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?<n>[[Nescitis, ]]  etc. Hoc præmisit ut illos compungat, qui turpiter viventes corpora sua violant; maxime ille qui uxorem patris habet. Hic agit de structoribus super fundamentum.</n>


text:
Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos.<n>[[Si quis autem. ]]  Iste salvus per ignem, sed si quis voluerit templum quod vos estis, disperdet illum. Et nescitis hoc. [[Templum. ]]  AUG. In quibus Deus habitat per fidem sunt templum Dei, etc., qualiter etiam nunc sunt templum Angeli Dei. AUG. Talis congregatio ædificatio est templi Dei; talem congregationem non generatio carnalis, sed regeneratio spiritualis facit. Habitat itaque in singulis Deus tanquam in templis suis, et in omnibus simul congregatis, tanquam in templo suo. Deus igitur ubique præsens est, et ubique totus præsens, nec ubique habitans, sed in templo suo, cui per gratiam benignus est et propitius. Capitur autem habitans ab aliis amplius, ab aliis minus. Habitare autem ideo in animalibus hominibus et parvulis non carnis ætate, sed mentis, quia in eis occulte agit ut sint templum ejus, idque in proficientibus et proficiendo perseverantibus perficit. ID. Sed diceret aliquis: Antequam faceret Deus cœlum et terram, antequam, etc., usque ad beatissimi autem sunt illi, quibus hoc est Deum habere quod nosse. [[Sapientia enim hujus mundi, ]]  etc. AMBR. Abusive ponitur sapientia pro astutia.</n>


text:
Sapientia enim hujus mundi, stultitia est apud Deum. Scriptum est enim: Comprehendam sapientes in astutia eorum.


text:
Nemo itaque glorietur in hominibus.<n>[[Nemo, ]]  etc. Baptistis vel doctoribus. [[Nemo. ]]  Quia vestri sunt ipsi; quia universa sunt ad serviendum vobis data, et non est gloriandum, nisi de rebus excellentioribus. [[In hominibus. ]]  Quia non sunt datores gratiarum, sive boni sive mali sint, sed tantum ministri.</n>


text:
Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive præsentia, sive futura: omnia enim vestra sunt:<n>[[Omnia enim. ]]  Singulos non sibi defendant doctores vel baptistas, cum omnibus utantur. Mundus est noster si cursus ejus in Dei voluntate ponimus. Vita præsens, nostra, si modeste et cum gloria Dei agitur. Mors nostra est, si spe futuri libenter pro Christo morimur. Præsentia sunt nostra, si sic utimur eis, ne offendamus. Futura, si ea credentes magis optamus. [[Sive vita, ]]  etc. Et vita et mors doctorum ad ædificationem subditis esse debent. Vel per vitam, sanctos homines et angelos accipe: qui student profectui fidelium, per mortem, diabolum et membra ejus, qui dum persequuntur, utilitati servorum Dei inserviunt.</n>


text:
vos autem Christi: Christus autem Dei.<n>[[Vos autem Christi. ]]  Ut sicut hæc nobis, ita nos Christo subjiciamur. [[Christus autem Dei. ]]  Proprius Filius ejus voluntatem ejus faciens, ut et nos faciamus ipsius. Cur ergo ad injuriam Christi de hominibus aliquid speratis?</n><pb/>


text:
Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei.<n>[[Sic nos. ]]  Hactenus de gloria pseudo: hic de suo contemptu agit. [[Sic nos. ]]  Hoc ideo ait Apostolus, quia de eo minus sentiebant; sed sic homo sentiat, ut Deus qui eum elegit. [[Et dispensatores. ]]  AUG. Non solum boni, sed etiam mali dispensatores sunt, etc., usque ad est, illius esse participem.</n>


text:
Hic jam quæritur inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur.<n>[[Hic jam quæritur. ]]  Ita de nobis æstimandum, sed hic inter vos quod non alibi. [[Jam]]  in præsenti cum exspectandum esset, donec Deus judicet.</n>


text:
Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die: sed neque meipsum judico.<n>[[Meipsum. ]]  Periculum est vobis de ignotis cordis mei vel aliorum judicare. Tanta enim profunditas credenda est esse in homine quæ lateat etiam ipsum hominem in quo est, ut in Petro profunditas infirmitatis latebat, cum se Domino commoriturum temere promittebat. Cum ergo quisque de se aut non omnino aut vix possit veram ferre sententiam, quomodo potest de alio judicare, cum nemo sciat quid agatur in homine, nisi spiritus hominis? [[Ab humano. ]]  Id est ab hominibus, dum sunt in suo die, et non est dies Domini. [[Humano. ]]  Quia est dies Domini, quo judicabit quando unusquisque pro se rationem reddet, et tunc secreta cordium patebunt.</n>


text:
Nihil enim mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum: qui autem judicat me, Dominus est.<n>[[Nihil enim conscius sum. ]]  AMBR. Ne dicatis: Non peccavimus. Dixit sanctus Paulus: [[Etsi nihil mihi conscius sum; ]]  addidit tamen, [[sed in hoc justificatus non sum. ]]  Et vos etiam, si nihil estis conscii, confiteamini tamen Domino, ne quid sit quod vos prætereat.</n>


text:
Itaque nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus: qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium: et tunc laus erit unicuique a Deo.<n>[[Quoadusque veniat Dominus. ]]  Aliter injuria judici fit: quia judicis injuria est si ante judicium ejus a servo procedat sententia. [[Illuminabit. ]]  Id est aperta faciet abscondita tenebrarum, id est peccatorum. [[Tunc laus erit unicuique. ]]  Bene agenti vel cogitanti; hic autem nescitur quis sit laude dignus.</n>


text:
Hæc autem, fratres, transfiguravi in me et Apollo, propter vos: ut in nobis discatis, ne supra quam scriptum est, unus adversus alterum infletur pro alio.<n>[[Me et Apollo. ]]  Proposui figuram pro omnibus, ut ab omnibus abhorreatur sicut a nobis. [[Ne]]  etc., [[unus, ]]  etc. Ab illo, id est meliori quam ille, id est, quasi sit alius ab illo qui nullus est, quantum ad se vel quantum ad ministerium.</n>


text:
Quis enim te discernit? quid autem habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis?<n>[[Quis enim te discernit. ]]  A massa perditorum? Nullus nisi Deus. Vel si baptizatus es a Petro, quomodo discerneris ab eo qui a Paulo? Nihil ille habet a baptista, nihil tu. Vel redarguit illos eosdem, qui gloriabantur de magisterio pseudo. Quasi dicat: Gloriaris pro illis, sed quid habes ab illis quod non a me? et si a me, quid contra me gloriaris, quasi non idem a me acceperis? [[Quid autem, ]]  etc. Aliud genus arrogantiæ amovere conatur, scilicet ne homo superbiat propter aliquam gratiam a Deo sibi datam, putans se eam habere a se vel a ministro. [[Si autem accepisti. ]]  Hoc dicit contra illos, qui eadem quæ ab Apostolo audientes, de magisterio pseudoapostolorum gloriabantur, qui per eloquentiam commendantes, gloriam in se vertebant; cum Apostolus contemptibilem se videri fecerat, ut gloriam Deo faceret. Ideo Apostolus ironice eis loquitur, quasi concedens quod eis de seipsis videbatur, cum subdit.</n>


text:
Jam saturati estis, jam divites facti estis: sine nobis regnatis: et utinam regnetis, ut et nos vobiscum regnemus.<n>[[Jam saturati estis. ]]  Quasi: Inquiro a vobis, Quid gloriaris, etc.; sed non recte videor hoc facere; quia vos, [[jam saturati, jam divites, ]]  ironia est, ac si diceret: Non est ita. Irascentis enim verba sunt, non confirmantis. [[Regnetis. ]]  Vere regnare est de spe et promissis Dei securum esse, et in adversis gaudere.</n>


text:
Puto enim quod Deus nos Apostolos novissimos ostendit, tamquam morti destinatos: quia spectaculum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus.<n>[[Puto enim. ]]  Quasi dicat: Nullatenus putandum est. Ironice enim loquitur. Dico [[sine nobis, ]]  quia per mala quæ patimur, [[Deus ostendit nos apostolos novissimos, ]]  de quibus non curetur, [[tanquam morti destinatos, ]]  id est ad nullam utilitatem, sed ad mortem reservatos: quod per hoc videtur, quia ad spectaculum nostrum quasi ad monstrum conveniunt homines; per quod magis probamur amici Dei. Vel ideo deberetis nobiscum regnare, quia puto et certus sum quod nos sumus similes novissimis Eliæ et Enoch in tribulationibus. [[Et angelis. ]]  Boni angeli et boni homines laudant, mali irrident: hæc sunt dextera et sinistra. His utimur ad feriendum hostem, id est diabolum, nec illa elevant, nec ista frangunt.</n>


text:
Nos stulti propter Christum, vos autem prudentes in Christo: nos infirmi, vos autem fortes: vos nobiles, nos autem ignobiles.<n>[[Propter Christum. ]]  Cujus crucem prædicamus, quod vos tacentes, videmini in Christo prudentes.</n>


text:
Usque in hanc horam et esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et colaphis cædimur, et instabiles sumus,


text:
et laboramus operantes manibus nostris: maledicimur, et benedicimus: persecutionem patimur, et sustinemus:


text:
blasphemamur, et obsecramus: tamquam purgamenta hujus mundi facti sumus, omnium peripsema usque adhuc.<n>[[Tanquam purgamenta. ]]  Per hæc omnia probamur in Christo prudentes et fortes.</n>


text:
Non ut confundam vos, hæc scribo, sed ut filios meos carissimos moneo.<n>[[Non ut confundam vos. ]]  Aspera blandis mitigat, ut salutaris medicus.</n>


text:
Nam si decem millia pædagogorum habeatis in Christo, sed non multos patres. Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui.<n>[[Pædagogorum. ]]  Dum pædagogos nominat, pueros significat. [[Per Evangelium. ]]  Addidit [[per Evangelium, ]]  ne ipsius putaretur esse quod Dei est. Ait enim Dominus in Evangelio: [[Ne vobis dicatis ]][[Patrem in terra, unus est enim Pater Deus]]  Matth. 23.; non ut hoc nomen cæteris tollatur, sed ne gratia Dei qua in æternam vitam generamur, naturæ vel potestati, vel etiam sanctitati cujusquam hominis tribuatur.</n>


text:
Ideo misi ad vos Timotheum, qui est filius meus carissimus, et fidelis in Domino: qui vos commonefaciet vias meas, quæ sunt in Christo Jesu, sicut ubique in omni ecclesia doceo.


text:
Veniam autem ad vos cito, si Dominus voluerit: et cognoscam non sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem.<n>[[Si Dominus voluerit. ]]  Ideo dicit, ut ostenderet, quod si non iret, Deum noluisse, causa utique indignitatis illorum.</n>


text:
Non enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute.<n>[[In virtute. ]]  Terroris verba infert, ut inflati humiliarentur, et se præpararent ad recipiendum eum. Absit autem, ut pii filii dicerent: Si in virga venturus es, noli venire. Melius enim est erudiri in virga patris, quam perire in blandimento prædonis.</n>


text:
Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat.<n>[[Omnino auditur. ]]  Incipit agere de fornicatione, et redarguit illum fornicatorem qui uxorem patris tenebat, et eos qui eum tolerabant. Erant enim et ipsi comparticipes, dum paterentur reum tam ingentis peccati secum incorreptum convenire. Non solum ergo illum reum mortis, sed etiam inhærentes illi, non esse immunes a crimine demonstravit.</n>


text:
Et vos inflati estis: et non magis luctum habuistis ut tollatur de medio vestrum qui hoc opus fecit.<n>[[Inflati estis. ]]  Vento superbiæ, quæ pellit misericordiam; quia si unum membrorum patitur, compatiuntur et cætera.</n>


text:
Ego quidem absens corpore, præsens autem spiritu, jam judicavi ut præsens eum, qui sic operatus est,


text:
in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Jesu,<n>[[In nomine Domini. ]]  Hoc modo judicavi, ut vos congregati in unum sine aliqua dissensione (quibus mea auctoritas et virtus Christi cooperabitur) tradatis hujusmodi Satanæ.</n>


text:
tradere hujusmodi Satanæ in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi.<n>[[Tradere, ]]  etc. Hanc potestatem dicitur Apostolus habuisse, ut dum aliquem a stultitia non posset amovere, diabolo eum vexandum traderet; quousque pœnitentiam profitens, a malo desisteret. [[Ut spiritus salvus sit. ]]  Sic Apostolus non crudeliter, sed amabiliter Satanæ tradit. Sic Moyses in cultores idolorum paucos quidem judicavit in præsens terrens, in posterum disciplinam sanciens. Sic et Elias et alii boni: quia sic et metus aliis incutitur, et ipsis peccatum minuitur. Unde hoc exemplum Eliæ non reprehendit Christus in discipulis suis; sed quia odio et non amore correctionis desiderabant vindictam ignis in eos qui sibi hospitium non præbuerunt; sic et Petrus in Anania et uxore ejus vindicasse legitur, vel tradit, ut Spiritus sanctus quo contaminati nudantur, salvus sit eis, non amissus in die judicii.</n>


text:
Non est bona gloriatio vestra. Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit?<n>[[Totam massam. ]]  Participes erant, dum paterentur reum. Sed si quis potestatem non habet, quem scit reum abjicere, vel probare non valet, immunis est. Et judicis non est sine accusatore damnare, ut nec Christus Judam abjecit.</n>


text:
Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus.<n>[[Conspersio. ]]  Est farina per aquam conglutinata sine fermento, id est, azyma. Vult ergo ut isti sint unum quid per dilectionem, puri a corruptione peccati, novum hominem induti sicut in baptismo sunt facti. Zyma Græce, fermentum Latine. Pascha immolatio est, non transitus, sicut quibusdam videtur, prius enim Pascha et sic transitus: quia ante exemplum est Salvatoris, et sic salus. AUG. Hæc vitæ nostræ innovatio est quidam transitus de morte ad vitam, etc., usque ad quoniam pascha nostrum immolatus est Christus.</n>


text:
Itaque epulemur: non in fermento veteri, neque in fermento malitiæ et nequitiæ: sed in azymis sinceritatis et veritatis.<n>[[Sinceritatis. ]]  Novæ vitæ et veritatis, sine omni fraude, ut sinceritas mundam vitam faciat, et veritatis omnem fraudem excludat.</n>


text:
non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus: alioquin debueratis de hoc mundo exiisse.<n>[[Alioquin, ]]  etc. Non possent tales Christo lucrari, si colloquium eorum vitarent et convivium; unde et Dominus cum publicanis et peccatoribus comedebat.</n>


text:
Nunc autem scripsi vobis non commisceri: si is qui frater nominatur, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec cibum sumere.<n>[[Nunc autem. ]]  Tunc scripsi vobis, et non bene accepistis, nunc autem determinate scribo. [[Nominatur. ]]  Eam nominationem voluit intelligi Apostolus: quæ in quemquam, cum sententia, et ordine judiciario, atque integritate, profertur. Nam si quælibet nominatio sufficit, multi damnandi sunt innocentes, quia sæpe falso in quoquam crimina nominantur. Dicendo [[nominatur, ]]  ostendit satis non temere, et quolibet modo, sed per judicium auferendos esse malos ab Ecclesiæ conjunctione, aut si per judicium auferri non possunt, tollerentur potius, ne perverse malos evitando quisque ab Ecclesia discedens, eos quos fugere videtur mittat ad gehennam.</n>


text:
Audet aliquis vestrum habens negotium adversus alterum, judicari apud iniquos, et non apud sanctos?<n>[[Audet aliquis. ]]  Occasione hujusmodi judicii incipit agere de judiciis, in quibus multis modis peccabant Corinthii, velut, quod contemptis fidelibus infideles judices adibant, vel stultos judices constituebant, et litigabant, et fraudabant, et alia hujusmodi faciebant.</n>


text:
an nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis?<n>[[Quoniam. ]]  Quia exemplo fidei illorum, perfidia hujusmodi damnabitur.</n>


text:
Sæcularia igitur judicia si habueritis: contemptibiles, qui sunt in ecclesia, illos constituite ad judicandum.<n>[[Sæcularia igitur judicia. ]]  Quia dixerat Apostolus eos posse de his minimis judicare, determinat, qui ad hujusmodi negotia definienda sint constituendi, scilicet, contemptibiles qui sunt in Ecclesia. Majores enim spiritualibus intendere debent. AUG., lib. de opere Monac. c. 20. Sapientes igitur qui in locis consistebant fideles, etc., usque ad vel interveniendo præcidendis.</n>


text:
Ad verecundiam vestram dico. Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui possit judicare inter fratrem suum?<n>[[Ad verecundiam. ]]  Terrenas causas examinent qui exteriorum rerum sapientiam perceperunt. Qui autem spiritualibus donis dotati sunt, terrenis non debent negotiis implicari; ut dum non coguntur inferiora bona disponere, valeant bonis superioribus deservire. Cavendum est tamen, ut hi qui donis spiritualibus emicant, nequaquam proximorum infirmantium negotia funditus deserant, sed vel aliis quibus dignum est tractanda committant, vel per se gerant.</n>


text:
Jam quidem omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos. Quare non magis injuriam accipitis? quare non magis fraudem patimini?


text:
Sed vos injuriam facitis, et fraudatis: et hoc fratribus.<n>[[Fratribus. ]]  Quos juvare deberetis, et sic regnum perditis, et pejus, quia scientes.</n>


text:
An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare: neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri,<n>[[An nescitis. ]]  Nota quod toties repetit, [[Nescitis; ]]  quasi: Me sequendo, hoc scire deberetis; sed sequentes pseudo, stulti facti estis.</n>


text:
neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt.


text:
Et hæc quidam fuistis: sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri.<n>[[Sed sanctificati estis. ]]  Nota [[sed, ]]  repetitam conjunctionem, non parvum pondus dare sententiæ.</n>


text:
Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt: omnia mihi licent, sed ego sub nullis redigar potestate.<n>[[Omnia mihi licent. ]]  Quia dixit potius ferendum esse, quam causas male agere, ne quis putet sua nullo modo esse repetenda, supponit: Omnia mea mihi licet repetere, sed tamen non repetam, quia non omnia expediunt ad cursum meum, sed impediunt. Item per aliam causam idem ostendit. Quasi: Licita sunt, sed non repetam, quia cum sim liber, nolo redigi suo potestate judicis: vel, nolo esse sub dominio alicujus rei, ut causa ejus fratrem offendam.</n>


text:
Esca ventri, et venter escis: Deus autem et hunc et has destruet: corpus autem non fornicationi, sed Domino: et Dominus corpori.<n>[[Esca ventri. ]]  Propter hæc non sunt repetenda, tamen esca debetur ventri. Per hæc nota necessaria naturæ, et ideo licet repeti. Sed non multum pro his laborandum, quia destruentur, et ideo licet de his fieri judicium vel prætermitti.</n>


text:
Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? Absit.<n>[[Corpora. ]]  Non potest non esse sanctum corpus, quo sanctificatus utitur Spiritus. [[Membra sunt, ]]  etc. Sicut membra omnia quæ una eademque anima reguntur, unum corpus sunt, ita omnes qui eodem Spiritu sancto vivificantur, unum in Christo corpus efficiuntur. [[Christi. ]]  Quia corpus accepit, et corporum caput est.</n>


text:
An nescitis quoniam qui adhæret meretrici, unum corpus efficitur? Erunt enim (inquit) duo in carne una.<n>[[Unum corpus. ]]  Tradunt physici, quod adeo uniuntur, quod si sanguis eorum commisceretur, omnino conjungeretur.</n>


text:
Qui autem adhæret Domino, unus spiritus est.<n>[[Qui autem adhæret, ]]  etc. Non substantiæ identitate sed participatione, cum ei sic adhæret hic per fidem accedens, ut sit particeps beatitudinis ejus, quod tunc plene erit, cum satiabitur desiderium ejus in bonis immutabilibus, scilicet in ipsa Trinitate Domino suo cujus est imago.</n>


text:
Fugite fornicationem. Omne peccatum, quodcumque fecerit homo, extra corpus est: qui autem fornicatur, in corpus suum peccat.<n>[[Fugite fornicationem. ]]  Cum aliis vitiis potest exspectari conflictus, sed hanc fugite, ne approximetis, quia non aliter potest melius vinci. [[Omne enim peccatum. ]]  Nullum peccatum intantum dehonestat et coinquinat corpus, ut illud. [[Qui autem fornicatur. ]]  Non dicitur propter quantitatem fornicationis, quod ipsa sola sit in corpore, et alia extra corpus. Plura enim adeo magna, ut fornicatio, vel majora. Sed propter qualitatem, quia turpius coinquinat corpus quam alia peccata.</n>


text:
An nescitis quoniam membra vestra, templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri?<n>[[Templum. ]]  Ex hoc patet quod Spiritus sanctus est Deus; si enim non esset Deus, templum utique nosipsos non haberet. Non solum autem Spiritus sanctus, sed etiam Pater et Filius templum nos habent. Templum ergo Dei, hoc est totius Trinitatis, sancta Ecclesia est.</n>


text:
Empti enim estis pretio magno. Glorificate, et portate Deum in corpore vestro.<n>[[Et portate Deum. ]]  Portare Deum est imaginem Dei in rebus bene gestis ostendere. [[In corpore. ]]  Si non parcis tibi propter te, parce vel propter Deum qui te sibi fecit domum. Quam si evertis, peccas in Deum, quod grave est genus peccati; aliud vero genus est peccare in hominem.</n><pb/>


text:
De quibus autem scripsistis mihi: Bonum est homini mulierem non tangere:<n>[[De quibus. ]]  Occasione fornicationis quam prohibet, continuat de nuptiis, unde illi quæsierant. Et agit tripliciter, secundum consilium, secundum indulgentiam, secundum præceptum.</n>


text:
Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier.


text:
Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi: et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram.


text:
Volo enim omnes vos esse sicut meipsum: sed unusquisque proprium donum habet ex Deo: alius quidem sic, alius vero sic.<n>[[Unusquisque, ]]  etc. Non debet quis constringi, ne prohibitus a licitis admittat illicita, sed ipse quid sequatur eligat, attamen in hoc propensiorem esse melius est.</n>


text:
Quod si non se continent, nubant. Melius est enim nubere, quam uri.<n>[[Uri, ]]  est desideriis agi vel vinci. Non ergo ideo dicit [[melius, ]]  quasi bonum sit uri et nubere melius, sed consuetudinem locutionis est secutus.</n>


text:
quod si discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Et vir uxorem non dimittat.<n>[[Quod si discesserit. ]]  Aliud est discedere, aliud ex communi consensu continere. Illud enim malum est, hoc bonum. AMBR.. Ideo non subdit de viro sicut de muliere, quia licet viro aliam ducere, quia inferior non omnino hac lege utitur, quia potior quod a falsariis dicitur esse appositum. [[Et vir uxorem. ]]  Non debet vir dimittere uxorem, quia faceret eam mœchari. Quod si illa est adultera non facit, sed adulteram dimittit. Causa quam Christus excepit hic tacetur, quia notissima est, scilicet fornicationis.</n>


text:
Nam ceteris ego dico, non Dominus. Si quis frater uxorem habet infidelem, et hæc consentit habitare cum illo, non dimittat illam.<n>[[Nam cæteris. ]]  Ubi uterque fidelis hoc præceptum Domini dedit Apostolus. Nam cæteris ubi non est uterque fidelis (quod in initio Ecclesiæ contigit, cum Evangelium prædicari cœpit), ego dico, etc. [[Si quis frater, ]]  etc. Idololatria et quælibet noxia superstitio fornicatio est, et Dominus causa fornicationis quidem permisit uxorem dimitti, sed non jussit, et sic dedit locum Apostolo monendi, ut qui voluerit, non dimittat infidelem, quo forsan possit fieri fidelis.</n>


