# verses

text:
Usquequo, parvuli, diligitis infantiam, et stulti ea quæ sibi sunt noxia cupient, et imprudentes odibunt scientiam?<n>[[Usquequo. Jam]]  Christum in carne vidistis miracula facientem, quem sprevistis: modo vel resuscitatum a morte diligite, et dimittet quod peccastis. [[Parvuli. ]]  RAB. Parvuli dicuntur sensu tardiores, etc., usque ad quæ filius ipse veniens perfectis sensu contulit?</n>


text:
convertimini ad correptionem meam. En proferam vobis spiritum meum, et ostendam vobis verba mea.<n>[[Convertimini. ]]  Sapientia hortatur converti ad Deum, et profert spiritum. [[Ad correctionem. ]]  Per apostolos Judæos corripit, et vel post ascensionem et resurrectionem monet converti.</n>


text:
Ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo cum vobis id quod timebatis advenerit.<n>[[Ego quoque. ]]  ID. Similiter in psalmo, etc., usque ad quasi nihil contemnerent.</n>


text:
Cum irruerit repentina calamitas, et interitus quasi tempestas ingruerit; quando venerit super vos tribulatio et angustia:<n>[[Cum irruerit repentina calamitas. ]]  Obsidionem Jerusalem subitam et expugnationem totius provinciæ a Romanis factam dicit. De qua, [[Videns civitatem flevit super eam]]  Luc. 19.. [[Quando venerit super vos. ]]  RAB. Potest hæc tota correctio sapientiæ, etc., usque ad quod enim sequitur,</n>


text:
tunc invocabunt me, et non exaudiam; mane consurgent, et non invenient me:<n>[[Mane consurgent et non invenient me, ]]  tempus judicii significat, quo alii in vitam, alii in opprobrium resurgent sempiternum. [[Invocabunt. ]]  Non leguntur Judæi in obsidione Dominum invocasse; etsi qui invocaverunt, quia vere non pœnituerunt, exauditi non sunt.</n>


text:
eo quod exosam habuerint disciplinam, et timorem Domini non susceperint,<n>[[Exosam habuerunt. ]]  Justus econtra [[Iniquos, ]]  inquit, [[odio habui, et legem tuam dilexi. ]]</n>


text:
Comedent igitur fructus viæ suæ, suisque consiliis saturabuntur.<n>[[Comedent igitur. ]]  ID. Quia vias meas ingredi noluerunt, etc., [[usque ad et bene tibi erit. ]][[Suisque consiliis saturabuntur. ]]  Quibus dicebant, etc., usque ad potest accipi.</n>


text:
Aversio parvulorum interficiet eos, et prosperitas stultorum perdet illos.<n>[[Aversio. ]]  Aversio et prosperitas perdit, cum a timore conditoris aversus animus, ira ejusdem conditoris in his, quæ peccat, nihil sustinere videtur adversi. Sed ut Job ait: [[Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad infernum descendunt. ]][[Parvulorum. ]]  Sensu, unde supra, etc., usque ad sed quia avertunt, se interficiunt.</n>


text:
Qui autem me audierit, absque terrore requiescet, et abundantia perfruetur, timore malorum sublato.]<n>[[Qui autem me audierit, absque terrore requiescet, ]]  etc. Potest in hac vita intelligi, et in futura, etc., usque ad resurrectionis quiescet.</n><pb/>


text:
[Fili mi, si susceperis sermones meos, et mandata mea absconderis penes te:<n>[[Fili mi. ]]  Duo hic notat, sapientiam esse de cœlestibus, prudentiam de sæcularibus. Abscondit mandata Dei penes se, etc., usque ad quasi semen secus viam jactatum volucres tollant.</n>


text:
ut audiat sapientiam auris tua, inclina cor tuum ad cognoscendam prudentiam.<n>[[Audiat sapientiam. ]]  Audit non aure, etc., usque ad hoc est enim quod sequitur: [[Inclina cor. ]]  Inclina, humilia, munda, etc., usque ad et revelasti ea humilibus. [[Si enim sapientiam invocaveris. ]]  Invocare, etc., usque ad nec liberum debet abesse arbitrium.</n>


text:
si quæsieris eam quasi pecuniam, et sicut thesauros effoderis illam:<n>[[Et sicut thesauros. ]]  Qui thesauros effodit, etc., usque ad nec quiescat, donec inveniat.</n>


text:
tunc intelliges timorem Domini, et scientiam Dei invenies,<n>[[Tunc intelliges. ]]  Timorem amicabilem, etc., usque ad sed etiam scientiam ipsius divinitatis quæ perpetuo beatum facit invenies.</n>


text:
quia Dominus dat sapientiam, et ex ore ejus prudentia et scientia.<n>[[Quia Dominus dat. ]]  Respicit hic versiculus ab hoc quod supra dixerat: [[Si enim sapientiam invocaveris, ]]  etc. Ideo namque sapientia, etc., usque ad sed a Domino datur. [[Ex ore. ]]  Æterna filii nativitate, de qua alibi: [[Ego ex ore Altissimi prodii, primogenita ante omnem creaturam]]  Isai. 58.. Vel, os Domini in sanctis, unde: [[Os Domini locutum est. ]]  Et ex ore ejus scientia nascitur et prudentia, dum Dominus os humanum sanctificat, et suum facit, ut scienter et prudenter loquatur.</n>


text:
Custodiet rectorum salutem, et proteget gradientes simpliciter,<n>[[Custodiet. ]]  Ut in quocunque virtutum gradu rectos juvet et simplices. Job [[simplex et rectus]]  Job. 1.; [[simplex, ]]  per innocentiam mansuetudinis, [[et rectus, ]]  per cautelam discretionis: [[simplex, ]]  nullum lædens, imo cunctis proficiens, [[rectus, ]]  a nullo corruptus.</n>


text:
ut eruaris a via mala, et ab homine qui perversa loquitur;<n>[[A via mala. ]]  Ad quam vocant, qui dicunt: [[Veni nobiscum, insidiemur sanguini, perversa loquitur, ]]  qui est auctor hujus persuasionis.</n>


text:
qui relinquunt iter rectum, et ambulant per vias tenebrosas;<n>[[Qui relinquunt iter. ]]  Pulchre, etc., usque ad finis ejus in tenebris exterioribus.</n>


text:
qui lætantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis;<n>[[Qui lætantur. ]]  Quia per vias tenebrosas ambulant, etc., usque ad noxiamque lætitiam salubri fletu castigarent.</n>


text:
Ut eruaris a muliere aliena, et ab extranea quæ mollit sermones suos,<n>[[Ut eruaris a muliere. ]]  Pendet hic versus, etc., [[usque ad: et ipsi sunt jacula. ]]</n>


text:
et relinquit ducem pubertatis suæ,<n>[[Et relinquit ducem. ]]  Patet et de mente hæretica, etc., usque ad quam se die baptismi servaturam promiserat.</n>


text:
et pacti Dei sui oblita est. Inclinata est enim ad mortem domus ejus, et ad inferos semitæ ipsius.<n>[[Pacti Dei sui, ]]  etc. Quod cum viro suo tempore nuptiarum pepigit, Domino teste, quod fidem, scilicet castitatis sibi invicem servarent, vel in baptismo. [[Inclinata est enim. ]]  Omnis conversatio adulteræ ad interitum ducit, etc., usque ad id est, ad spirituum tendit tormenta malignorum.</n>


text:
Omnes qui ingrediuntur ad eam non revertentur, nec apprehendent semitas vitæ.<n>[[Ad eam non revertentur. Mortem]]  scilicet, non mulierem, etc., usque ad non sibi attribuat, sed gratiæ Dei.</n>


text:
qui enim recti sunt habitabunt in terra, et simplices permanebunt in ea;<n>[[Qui enim. ]]  Hic rectis jungit simplices, etc., usque ad quæ cum Christo in cœlis regnat, perveniunt.</n>


text:
impii vero de terra perdentur, et qui inique agunt auferentur ex ea.]<n>[[Impii. ]]  De illis dicitur specialiter, etc., usque ad de fine bonorum, [[qui autem me audierit, absque terrore quiescet. ]]</n><pb/>


text:
[Fili mi, ne obliviscaris legis meæ, et præcepta mea cor tuum custodiat:<n>[[Fili mi, ne. ]]  Docet misericordiæ operibus insistendum, etc., usque ad ornat actibus bonis, quem instruit.</n>


text:
longitudinem enim dierum, et annos vitæ, et pacem, apponent tibi.<n>[[Pacem, ]]  id est, statum beatitudinis, etc., usque ad longo tempore in pacis quiete viveret.</n>


text:
Misericordia et veritas te non deserant; circumda eas gutturi tuo, et describe in tabulis cordis tui:<n>[[Misericordia et veritas. ]]  Ab ore tuo nunquam absit veritas dicenda, nunquam ab opere proximo misericordia impendenda: sic enim fit, ut et te Dei semper prosequatur misericordia, quæ deleat peccata; veritas vero, quæ compleat promissa. [[Circumda eas gutturi tuo. ]]  In gutture organum vocis, etc., usque ad nec voci vita contradicat.</n>


text:
et invenies gratiam, et disciplinam bonam, coram Deo et hominibus.<n>[[Et invenies gratiam. ]]  Coram Domino, etc., usque ad et proximis exemplum vivendi præbeat.</n>


text:
Habe fiduciam in Domino ex toto corde tuo, et ne innitaris prudentiæ tuæ.<n>[[Habe fiduciam in Domino. ]]  Ne metuas ob imbecillitatem tuam, etc., usque ad et quod jussit, ut implere valeas, donabit. [[Ne sis sapiens. ]]  Videtur idem dixisse, etc., usque ad quæ sit autem vera hominis sapientia sic ostendit:</n>


text:
Ne sis sapiens apud temetipsum; time Deum, et recede a malo:<n>[[Time Deum et recede a malo. ]]  Quale est illud in Job, etc., usque ad divini timoris memoria cœrcet.</n>


text:
sanitas quippe erit umbilico tuo, et irrigatio ossium tuorum.<n>[[Sanitas quippe erit. ]]  In ossibus solida virtutum opera, etc., usque ad unde amplius roborentur, accipient.</n>


text:
Honora Dominum de tua substantia, et de primitiis omnium frugum tuarum da ei:<n>[[Honora Dominum de tua substantia. ]]  Ut scilicet homines, qui ejus palma sunt, qui ad ejus imaginem facti sunt recreentur. [[Et de primitiis omnium. ]]  Non solum de substantia pecuniæ, etc., usque ad non sibi, sed ei tribuit.</n>


text:
et implebuntur horrea tua saturitate, et vino torcularia tua redundabunt.]<n>[[Implebuntur horrea tua saturitate. Thesaurizate vobis thesauros in cœlo. ]]  Si sancti thesauros habent in cœlo, etc., usque ad cœlesti remuneratione, redditur. [[Torcularia redundabunt. ]]  Quia interna suavitas æternorum corda cunctorum fidelium in laude sui conditoris accendit. Hic etenim dicit: [[Ut edatis, ]]  etc.</n>


text:
[Disciplinam Domini, fili mi, ne abjicias, nec deficias cum ab eo corriperis:<n>[[Disciplinam. ]]  Sunt qui in prosperis serviunt Domino, etc., usque ad pietatem, quam in tranquillitate videbatur habere, amittat.</n>


text:
quem enim diligit Dominus, corripit, et quasi pater in filio complacet sibi.<n>[[Quem enim diligit Dominus corripit. ]]  Tanto ergo minus, etc., usque ad unde ipse ait: [[Ego quos amo, arguo et castigo. ]]</n>


text:
Beatus homo qui invenit sapientiam, et qui affluit prudentia.<n>[[Beatus homo, ]]  etc. Quia positos sub disciplina, etc., usque ad et in futuro ejus visione perfrui. [[Et qui affluit prudentia. ]]  Bene, cum diceret, etc., usque ad corda sua ad percipiendam ejus amplitudinem laxare.</n>


text:
Melior est acquisitio ejus negotiatione argenti, et auri primi et purissimi fructus ejus.<n>[[Melior est. ]]  Non metuat de correctione inopiæ, quisquis opes acquisivit sapientiæ, omnibus enim thesauris munus cœleste præcellit. [[Primi et purissimi. ]]  Quia radix sapientiæ timor Domini, hi sunt primi ac purissimi fructus, etc., usque ad a Domino perfectius promittitur.</n>


text:
Longitudo dierum in dextera ejus, et in sinistra illius divitiæ et gloria.<n>[[Longitudo dierum in dextera ejus et in sinistra. ]]  Visione suæ divinitatis, etc., usque ad et in futuro vitam æternam.</n>


text:
Viæ ejus viæ pulchræ, et omnes semitæ illius pacificæ.<n>[[Viæ ejus. ]]  Actiones et doctrinæ, etc., usque ad pacis et dilectionis exempla pertinent.</n>


text:
Lignum vitæ est his qui apprehenderint eam, et qui tenuerit eam beatus.<n>[[Lignum vitæ. ]]  Sicut in medio paradisi lignum vitæ, etc., usque ad præsenti beatificabitur aspectu.</n>


text:
Dominus sapientia fundavit terram; stabilivit cælos prudentia.<n>[[Dominus sapientia. ]]  Typice, per filium Ecclesiam fidei soliditate locavit, [[stabilivit cœlos prudentia, ]]  cum per eum sublimium prædicatorum corda illustravit.</n>


text:
Sapientia illius eruperunt abyssi, et nubes rore concrescunt.]<n>[[Sapientia illius eruperunt abyssi. ]]  In diebus Nœ, etc., usque ad quæque minoribus in exemplum monstrent, examinant.</n>


text:
[Fili mi, ne effluant hæc ab oculis tuis. Custodi legem atque consilium,<n>[[Fili mi, ne effluant. ]]  Ne disciplina temporali fatigatus, sapientiæ, quæ tanta est, gratiam perdas, præcave.</n>


text:
et erit vita animæ tuæ, et gratia faucibus tuis.<n>[[Et erit vita animæ tuæ. ]]  Habet anima tua vitam cum Deo, si ejus decreta custodieris: quamvis caro disciplina correctionis aut etiam mortis prematur. [[Et gratia faucibus tuis. ]]  Habet ergo sensus animi fauces suas, etc., [[usque ad: beatus vir qui sperat in eo. ]]</n>


text:
Tunc ambulabis fiducialiter in via tua, et pes tuus non impinget.<n>[[Tunc ambulabis fiducialiter. ]]  In via nostra fiducialiter incedimus, etc., usque ad hoc est enim quod sequitur: [[Et pes tuus non impinget. ]]  Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum Rom. 8..</n>


text:
Si dormieris, non timebis; quiesces, et suavis erit somnus tuus.<n>[[Si dormieris, non timebis, quiesces, et suavis. ]]  Patet juxta litteram, etc., usque ad quia Deum ubique protectorem habet et custodem.</n>


text:
[Noli prohibere benefacere eum qui potest: si vales, et ipse benefac.<n>[[Noli prohibere benefacere eum qui. ]]  Quia supra diligenter legem Domini et consilium observare monuit, et æternam requiem observantibus promisit: nunc multipliciter, quæ observanda sunt, replicat. Primoque ad id, quod intermiserat, rediens, misericordiam proximo exhibendam, et juste, cum illo docet esse vivendum. Deinde et ab inimico cavendum esse præmonet. [[Noli]]  ergo, inquit, [[prohibere. ]]  Ne audias a Domino cum Pharisæis: [[Ipsi non introistis, et eos qui intrabant, prohibuistis]]  Luc. 11..</n>


text:
Ne dicas amico tuo: Vade, et revertere: cras dabo tibi: cum statim possis dare.<n>[[Ne dicas amico tuo: Vade et revertere, cras dabo. ]]  Non solum de eleemosynis, sed de omnibus mandatis Christi, qui ait: [[Vos amici mei estis, si feceritis]]  Joan. 15., etc.</n>


text:
Ne contendas adversus hominem frustra, cum ipse tibi nihil mali fecerit.<n>[[Non contendas adversus hominem. ]]  Non vetat contendere adversus eum qui male facit, ut corrigatur, quia hoc frustra non fit, quod certa necessitas cogit. Imo qui ait: [[Si peccaverit in te frater tuus, increpa illum]]  Matth. 18., ipse vult, ut errantem, quantum vales, ad viam veritatis reducas.</n>


text:
quia abominatio Domini est omnis illusor, et cum simplicibus sermocinatio ejus.<n>[[Quia abominatio Domini est omnis illusor. ]]  Omnis [[illusor, ]]  inquit; quia illusor est, qui vel verba Dei, quæ novit, implere contemnit, vel eadem perverse intelligendo ac docendo corrumpit. Illusor est et ille, qui promissa ejus, quasi prava, despicit, ac iram districtionis, quasi tolerabilem; spernit. Necnon et ille qui proximorum simplicitati improbus insultat. Ideoque omnem hujusmodi illusorem merito divina abominatur justitia. Bene autem subditur: [[Et cum simplicibus sermocinatio ejus, ]]  quia superbi, dum simplicibus illudunt, prudentiores se illis, quos irrident, judicant. Sed horum prudentia, ut Jacobus ait: [[terrena est, animalis, diabolica]]  Jacob. 3.. Sermocinatio autem Domini cum simplicibus est, quia illos sapientiæ secretis illustrat, quos terreni fastus ac duplicitatis nihil habere considerat. Unde ait: [[Abscondisti hæc sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis]]  Luc. 10..</n>


text:
Egestas a Domino in domo impii; habitacula autem justorum benedicentur.<n>[[In domo impii. ]]  Ut purpurati divitis, qui in hac vita spiritualibus eguit, et post ad tantam pervenit inopiam, ut nec guttam aquæ, quam quærebat, acciperet, unde: [[Qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo, qui in remuneratione audient: Venite, benedicti, ]]  Matth. 15., etc. Sed ad litteram sæpe contingit eos, qui aliena diripiunt, ad ultimum inopia consumi; at illos qui sua largiuntur, etiam bonis abundare terrenis.</n>


text:
Ipse deludet illusores, et mansuetis dabit gratiam.<n>[[Illusores. ]]  Hos versus Jacobus et Petrus juxta antiquam translationem posuerunt: [[Quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam]]  Jacob. 4..</n>


text:
[Audite, filii, disciplinam patris, et attendite ut sciatis prudentiam.<n>[[Audite, filii. ]]  Hinc exhortaturus ad philosophiam, qualiter ipse sapientiam sit a patre edoctus, explicat.</n>


text:
Nam et ego filius fui patris mei, tenellus et unigenitus coram matre mea.<n>[[Nam et ego. ]]  Nihil magis ad spem percipiendæ sapientiæ mentes erigit, quam cum eos, quos in sapientia jam clarescere miramur, aliquando parvulos et indoctos fuisse meminimus. [[Unigenitus coram matre. ]]  Quare autem Salomon se [[unigenitum coram matre]]  nominat, quem fratrem uterinum præcessisse Scriptura testatur, nisi quia ille mox natus sine nomine, quasi nunquam esset, de vita decessit?</n>


text:
Et docebat me, atque dicebat: Suscipiat verba mea cor tuum; custodi præcepta mea, et vives.<n>[[Suscipiat, ]]  etc. Hujusmodi monita Salomoni a David patre data: qui Verba dierum relegit, invenit.</n>


text:
Posside sapientiam, posside prudentiam: ne obliviscaris, neque declines a verbis oris mei.<n>[[Posside. ]]  In omnibus quæ possides, etc., usque ad juventam, venditis omnibus, comparavit.</n>


text:
Dabit capiti tuo augmenta gratiarum, et corona inclyta proteget te.]<n>[[Dabit capiti. ]]  Patet de Salomone, etc., usque ad et corona insuper vitæ in futuro dabitur.</n>


text:
[Audi, fili mi, et suscipe verba mea, ut multiplicentur tibi anni vitæ.<n>[[Audi, fili mi. ]]  Expositis his quæ a patre acceperat, redit ad docendum auditorem sapientiam, quam cœpit.</n>


text:
Viam sapientiæ monstrabo tibi; ducam te per semitas æquitatis:<n>[[Per semitas æquitatis. ]]  Semitæ, id est actiones æquitatis, etc., usque ad in viam pacis dirigentur.</n>


text:
quas cum ingressus fueris, non arctabuntur gressus tui, et currens non habebis offendiculum.<n>[[Et currens. ]]  Quo amplius et alacrius ad implenda Dei mandata cucurreris, eo minus adversa, quæ te impediant timebis. Nam quicunque in prava actione desudant, offendiculum in medio cursu reperiunt, quia extemplo, dum non provident, rapiuntur ad pœnam.</n>


text:
Comedunt panem impietatis, et vinum iniquitatis bibunt.<n>[[Comedunt panem impietatis. ]]  In actione scelerum, etc., usque ad testatur Scriptura.</n>


text:
Justorum autem semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem.<n>[[Justorum autem semita. ]]  Justorum opera in luce scientiæ peraguntur, et æternam ducunt ad vitam quæ est perfecta dies.</n>


text:
Via impiorum tenebrosa; nesciunt ubi corruant.<n>[[Via impiorum. ]]  Dicit de his, etc., usque ad quia currens non habebit offendiculum.</n>


text:
Fili mi, ausculta sermones meos, et ad eloquia mea inclina aurem tuam.<n>[[Fili mi, ausculta sermones meos. ]]  Auscultandum monet sermonibus suis, et recedendum a cogitationibus pravis.</n>


text:
Omni custodia serva cor tuum, quia ex ipso vita procedit.<n>[[Omni custodia serva cor tuum. ]]  Sunt qui recte vivere videntur hominibus, etc., usque ad modus æstimatur vitæ.</n>


text:
Remove a te os pravum, et detrahentia labia sint procul a te.<n>[[Remove a te. ]]  Duobus modis sciendum est, ut os tuum ne pravum loquatur aliquid: tua labia ne detractionibus assuescant custodias; et alios quoque, quos huic vitio subditos nosti, ne te corrumpant, fugias.</n>


text:
Oculi tui recta videant, et palpebræ tuæ præcedant gressus tuos.<n>[[Et palpebræ. ]]  Iter justitiæ, etc., usque ad meditando prævidere.</n>


text:
Dirige semitam pedibus tuis, et omnes viæ tuæ stabilientur.<n>[[Stabilientur. ]]  Ne levitate mentis a proposito bono movearis, unde Apostolus: [[Stabiles estote et immobiles, abundantes in opere Domini semper]]  I Cor. 15..</n>


text:
Ne declines ad dexteram neque ad sinistram; averte pedem tuum a malo: vias enim quæ a dextris sunt novit Dominus: perversæ vero sunt quæ a sinistris sunt. Ipse autem rectos faciet cursus tuos, itinera autem tua in pace producet.]<n>[[Ne declines. ]]  Dextera via bona est, etc., usque ad quod et de cæteris virtutibus et vitiis eodem modo intelligitur. [[Averte pedem tuum. ]]  Hoc est, ne huc vel illuc a recto devies, quia virtutes discretionem quærunt, quarum nimietas omnis in vitio est. Si averteris a malo pedem tuum. Si bona, quæ docui, Domino adjuvante, facere studueris, aderit ipse propitius conatibus tuis, ut et nunc recte ingredi, et tunc ad pacem valeas pervenire æternam.</n><pb/>


text:
[Fili mi, attende ad sapientiam meam, et prudentiæ meæ inclina aurem tuam:<n>[[Fili mi, attende. ]]  Hactenus generaliter castigaverat auditorem, hinc sub specie meretricis ab hæreticorum nequitia prohibet. [[Inclina aurem. ]]  Sapientiæ inclinandam aurem, et a meretrice fugiendum, præcipue a fornicaria monet.</n>


text:
ut custodias cogitationes, et disciplinam labia tua conservent. Ne attendas fallaciæ mulieris;<n>[[Labia tua. ]]  Labia, etc., usque ad vel turpia faciendo commaculat.</n>


text:
favus enim distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus:<n>[[Favus enim. ]]  Cum in ore hæretico, etc., usque ad veritas a stultis æstimatur. [[Labia meretricis. ]]  Patet de meretrice, quia et sermonis suavitatem et formositatem corporis ad capiendos miseros quærit. [[Oleo guttur. ]]  Oleo Spiritus sancti fides catholica consecratur: quo nitidius suum guttur ostentat, qui sua sensa patrum fide anteponit.</n>


text:
novissima autem illius amara quasi absinthium, et acuta quasi gladius biceps.<n>[[Novissima autem. ]]  Potio absinthii intus amarescit, etc., usque ad quare autem idem gladius [[biceps]]  sit dictus, aperit Dominus cum ait: [[Sed eum timete qui potest animam et corpus perdere in gehennam]]  Luc. 12..</n>


text:
Per semitam vitæ non ambulant; vagi sunt gressus ejus et investigabiles.<n>[[Vagi, ]]  etc. Vagi sunt gressus hæreticorum, etc., usque ad quia una eademque cunctis est agnita per totum orbem fidelibus.</n>


text:
Longe fac ab ea viam tuam, et ne appropinques foribus domus ejus.<n>[[Longe fac. ]]  Apostolus ait, etc., usque ad infirmis auditoribus prodest.</n>


text:
Ne des alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli:<n>[[Ne des, ]]  etc. Ne honorem, quo ad imaginem Dei creatus es, immundorum spirituum voluntatibus subdas neque accepta vivendi spatia ad libitum adversarii crudelis expendas.</n>


text:
ne forte implentur extranei viribus tuis, et labores tui sint in domo aliena,<n>[[Ne forte impleantur extranei. ]]  Ne dæmoniorum facta adjuves, etc., usque ad utinam lateret. [[Et gemas, ]]  etc. Ideo te castum custodi, etc., usque ad dicant quæ sequuntur.</n>


text:
Cur detestatus sum disciplinam, et increpationibus non acquievit cor meum,<n>[[Cur detestatus. ]]  De hæreticis specialiter patet, quia nec veterum patrum nec novorum dictis et exemplis potuerunt ab errore revocari.</n>


text:
pene fui in omni malo, in medio ecclesiæ et synagogæ.<n>[[In medio ecclesiæ: ]]  idem est Græce, etc., usque ad alienam ab eis vitam ducere non timuit.</n>


text:
Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui;<n>[[Bibe aquam. ]]  Docet ab hæreticis cavendum et custodiæ Scripturarum ac lectioni attendendum: scientiam, inquit, quam aliis prædicas, ipse serva, et tui rigatione sermonis infundere.</n>


text:
deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide.<n>[[Deriventur. ]]  Cum ipse servaveris, tunc et aliis prædica, et in magna auditorum amplitudine divina eloquia, juxta uniuscujusque qualitatem, dispensa.</n>


text:
Habeto eas solus, nec sint alieni participes tui.<n>[[Habeto, ]]  etc. Aquas in plateis dividimus, et tamen soli habemus, quando et exterius late prædicationes fundimus, et tamen per eas laudes humanas non ambimus. [[Nec sint alieni. ]]  Immundi spiritus participes fiunt doctoris, si ejus mentem, vel elatione dum prædicat, vel quolibet vitio corrumpunt. [[Solus]]  autem [[aquas possidet, ]]  cum membris Ecclesiæ fideliter connexus, ab extraneis se conservat.</n>


text:
Sit vena tua benedicta, et lætare cum muliere adolescentiæ tuæ.<n>[[Sit vena. ]]  Sit doctrina tua, et quæcunque nascuntur ex ea, in benedictione Ecclesiæ; et [[lætare cum ea, cui ab adolescentia, ]]  id est ex quo credidisti, conjunctus es.</n>


text:
Cerva carissima, et gratissimus hinnulus: ubera ejus inebrient te in omni tempore; in amore ejus delectare jugiter.<n>[[Cerva charissima. ]]  Vel [[gratissima, ]]  ut quidem codices habent, sancta est Ecclesia, etc., [[usque ad, ]]  contra hæreticorum fraudes instruimur. [[Amore, ]]  etc. Non uxorio amori insistere docet; sed ne prima vivente aliam ducas, vel meretrici unquam socieris.</n>


text:
Respicit Dominus vias hominis, et omnes gressus ejus considerat.<n>[[Respicit Dominus. ]]  Non se putent adulteri noctis tenebris, etc., [[usque ad: et nox sicut dies illuminabitur. ]]</n>


text:
Iniquitates suas capiunt impium, et funibus peccatorum suorum constringitur.<n>[[Iniquitates, ]]  etc. Peccator, etc., usque ad quam quo se arctius obligent, agunt.</n>


text:
Ipse morietur, quia non habuit disciplinam, et in multitudine stultitiæ suæ decipietur.]<n>[[Ipse morietur. ]]  Quia de adulteris, etc., usque ad quia disciplinam vitæ detestati sunt.</n><pb/>


text:
[Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam:<n>[[Fili mi. ]]  Litteraliter patet, etc., usque ad teipsum prius necesse est, quæ dixeris, custodire.</n>


text:
Fac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui. Discurre, festina, suscita amicum tuum.<n>[[Suscita. ]]  Non tantum ipse bene vivendo vigilare memento, sed illum, cui præes, a peccati torpore prædicando suscita.</n>


text:
Ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebræ tuæ.<n>[[Ne dederis]]  somnum oculis, etc., usque ad sed hæc propter mentis tædium digna invectione non corrigit.</n>


text:
Eruere quasi damula de manu, et quasi avis de manu aucupis.]<n>[[Eruere. ]]  Quasi dicat: Velut damula de manu captantis, etc., usque ad et cœlestis vitæ pascua merearis intrare.</n>


text:
[Vade ad formicam, o piger, et considera vias ejus, et disce sapientiam.<n>[[Vade ad formicam. ]]  Hinc vacantem hortatur, etc., usque ad de horreo priscæ actionis quod recondidit proferre.</n>


text:
Usquequo, piger, dormies? quando consurges e somno tuo?<n>[[Usquequo, piger, dormies, quando. ]]  Usquequo, piger, dormies in vitiis, etc., usque ad hoc est enim quod sequitur, et [[veniet tibi quasi viator. ]]</n>


text:
et veniet tibi quasi viator egestas, et pauperies quasi vir armatus. Si vero impiger fueris, veniet ut fons messis tua, et egestas longe fugiet a te.]<n>[[Egestas, et paupertas. ]]  Patet juxta litteram, etc., usque ad quia improvisa et subitanea. [[Si vero impiger. ]]  Fructus terreni, etc., usque ad quia mercedem laborum indeficientem percipiet.</n>


text:
[Homo apostata, vir inutilis, graditur ore perverso;<n>[[Homo apostata. ]]  Dixerat de hæresi et aliis vitiorum generibus, etc., usque ad quod nulla interius radice subsistat.</n>


text:
[Sex sunt quæ odit Dominus, et septimum detestatur anima ejus:<n>[[Sex sunt. ]]  De eodem quam sit odibilis Deo seminando discordiam insinuat. [[Detestatur anima. ]]  Secundum consuetudinem hominum loquitur, ut eum valde tales odisse significet, unde in Isaia: [[Solemnitates vestras odivit anima mea]]  Isa. 1..</n>


text:
oculos sublimes, linguam mendacem, manus effundentes innoxium sanguinem,<n>[[Oculos, ]]  etc. Enumerat sex capitalia crimina, etc., usque ad qui concordiam fraternæ unitatis sciderunt.</n>


text:
[Conserva, fili mi, præcepta patris tui, et ne dimittas legem matris tuæ.<n>[[Conserva, fili. ]]  Nunc sub adulteræ mulieris specie prohibet ab auditione hæreseos.</n>


text:
Liga ea in corde tuo jugiter, et circumda gutturi tuo.<n>[[Liga ea in corde, ]]  id est, in cogitatione præcepta Dei fixa tene.</n>


text:
Cum ambulaveris, gradiantur tecum; cum dormieris, custodiant te: et evigilans loquere cum eis.<n>[[Cum ambulaveris. ]]  Tanta sit meditatio divinæ legis, etc., [[usque ad: gradiantur tecum mandata Dei, ut te instruant. ]][[Cum dormieris: ]]  in morte custodiant animam tuam, ne rapiat hostis. Cum evigilaveris in resurrectione, loquere cum eis exspectando præmia, quæ tibi, si ea servasses, promissa erant.</n>


text:
Non concupiscat pulchritudinem ejus cor tuum, nec capiaris nutibus illius:<n>[[Non concupiscat. ]]  Patet de adultera, sed hæretici si bene vivere et apte se agere videntur, vide ne seducaris eorum doctrinis.</n>


text:
aut ambulare super prunas, ut non comburantur plantæ ejus?<n>[[Pretium enim scorti. ]]  Brevis voluptas fornicationis, etc., usque ad sed post paululum ardentior redit.</n>


text:
sic qui ingreditur ad mulierem proximi sui, non erit mundus cum tetigerit eam.<n>[[Nunquid potest homo abscondere ignem. ]]  Soli ei conceditur hæreticorum libros legere, qui adeo solidatus est in fide catholica, ut verborum dulcedine vel astutia nequeat ab ea separari.</n>


text:
Non grandis est culpa cum quis furatus fuerit: furatur enim ut esurientem impleat animam;<n>[[Non grandis est culpa. ]]  Furtum non ex se, etc., usque ad sed quia Jerusalem plura commisit.</n>


text:
quia zelus et furor viri non parcet in die vindictæ,<n>[[Quia zelus et furor viri non, ]]  etc. Et de Domino intelligendum est, etc., usque ad sive animam quamque fidelem corrumpere præsumit.</n>


text:
[Fili mi, custodi sermones meos, et præcepta mea reconde tibi. Fili,<n>[[Fili mi. ]]  Hæc periocha eadem quæ superior plenius explicat.</n>


text:
serva mandata mea, et vives; et legem meam quasi pupillam oculi tui:<n>[[Et legem meam. ]]  Tam solerter serva, quæ doceo, quasi nil recti sine his aspicias.</n>


text:
Dic sapientiæ: Soror mea es, et prudentiam voca amicam tuam:<n>[[Dic sapientiæ, soror. ]]  Sapientiam ecclesiasticæ doctrinæ sororia tibi dilectione conjunge, ut hæc te a pollutione servet hæretica, quæ a vera castitate Ecclesiæ probatur extranea.</n>


text:
De fenestra enim domus meæ per cancellos prospexi,<n>[[De fenestra. ]]  Patet juxta litteram, etc., usque ad quia deseruit angustam viam quæ ducit ad vitam.</n>


text:
qui transit per plateam juxta angulum et prope viam domus illius graditur:<n>[[Juxta angulum, ]]  quia deflectit a rectitudine; et [[prope viam domus illius graditur: ]]  quia a via veritatis declinavit, merito viæ domus meretricis vel hæretici appropiat.</n>


text:
in obscuro, advesperascente die, in noctis tenebris et caligine.<n>[[In obscuro advesperascente. ]]  Quia jam talis per cæcitatem cordis, ad tenebras festinat peccati et damnationis.</n>


text:
Et ecce occurrit illi mulier ornatu meretricio, præparata ad capiendas animas: garrula et vaga,<n>[[Et ecce mulier occurrit ornatu illi meretricio. ]]  Patent hæc cuncta, etc., usque ad spirituali morte perimit.</n>


text:
quietis impatiens, nec valens in domo consistere pedibus suis;<n>[[Nec valens in domo. ]]  Nulla est hæresis, quæ primis contenta sit discipulis hi enim sunt domus ejus, sed semper novos, quos decipiat quærit.</n>


text:
Apprehensumque deosculatur juvenem, et procaci vultu blanditur, dicens:<n>[[Apprehensumque deosculatur juvenem, ]]  id est, falsorum verborum blandimentis tentat instabilem. [[Et procaci vultu blanditur, dicens: ]]  Juxta litteram patet, etc., usque ad nam et Dominus ad discipulos: [[Sed venit hora, ut omnis qui interficit vos, ]]  etc. Joan. 16..</n>


text:
Intexui funibus lectulum meum; stravi tapetibus pictis ex Ægypto:<n>[[Intexui funibus lectulum. ]]  Solent lecti, etc., usque ad per quam hæretica mens sensum doctrinæ pestilentis, quasi meretrix thorum facinoris, se texuisse gloriatur.</n>


text:
aspersi cubile meum myrrha, et aloë, et cinnamomo.<n>[[Aspersi cubile meum. ]]  Promittunt se tales odorem cœlestium habere virtutum, quibus sua suorumque corda, velut funibus cubilia venusta, consecrantur, quasi, Christi bonus odor sumus Deo.</n>


text:
Veni, inebriemur uberibus, et fruamur cupitis amplexibus donec illucescat dies.<n>[[Veni, inebriemur uberibus. ]]  Doctrinæ sanctæ poculis se invicem satiandos jactant hæretici, et virtutum gratia conjungendos, donec eorum gesta lux sequatur æterna.</n>


text:
sacculum pecuniæ secum tulit; in die plenæ lunæ reversurus est in domum suam.<n>[[Sacculum pecuniæ secum tulit. ]]  Gloriam resurrectionis, immortalitatis decus, quo illius patriæ cives lætificaret et ditaret.</n>


text:
Statim eam sequitur quasi bos ductus ad victimam, et quasi agnus lasciviens, et ignorans quod ad vincula stultus trahatur:


text:
donec transfigat sagitta jecur ejus, velut si avis festinet ad laqueum, et nescit quod de periculo animæ illius agitur.


text:
multos enim vulneratos dejecit, et fortissimi quique interfecti sunt ab ea.<n>[[Et fortissimi quique interfecti sunt ab ea. ]]  Ut ipse Salomon sapientissimus, etc., usque ad qui negaverit errat.</n>


text:
Viæ inferi domus ejus, penetrantes in interiora mortis.]<n>[[Viæ inferi domus ejus, penetrantes. ]]  Sed de Ecclesia Dominus ait: [[Portæ inferi non prævalebunt adversus eam]]  Matth. 16.. [[Interiora mortis. ]]  Obscuriora et arctiora gehennæ tormenta, quibus hæreticos et fornicatores constat esse mergendos.</n><pb/>


text:
[Numquid non sapientia clamitat, et prudentia dat vocem suam?<n>[[Nunquid non sapientia, ]]  etc. Dominus palam locutus est mundo: et in occulto locutus est nihil. Quid ergo neglecto Evangelio ejus, ad hæresim et lasciviam miseri confluunt?</n>


text:
In summis excelsisque verticibus supra viam, in mediis semitis stans,<n>[[In summis, ]]  etc. In monte discipulos simul et turbas docuit, etc, usque ad qui contra eum in occulto loquuntur?</n>


text:
O viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum.<n>[[O viri, ad vos. ]]  Ad viros clamat, id est ad strenuos verbi auditores: in utroque sexu namque feminæ, id est, fluxæ mentes sapientiæ verba percipere nequeunt.</n>


text:
Intelligite, parvuli, astutiam, et insipientes, animadvertite.<n>[[Intelligite, parvuli, ]]  etc. Manifestum est de Domino, etc., usque ad quos seducere valeat, quærit.</n>


text:
Veritatem meditabitur guttur meum, et labia mea detestabuntur impium.<n>[[Labia mea. ]]  Duo testamenta, etc., usque ad ad prædicandum salutem universum aperta per orbem.</n>


text:
Timor Domini odit malum: arrogantiam, et superbiam, et viam pravam, et os bilingue, detestor.<n>[[Arrogantiam. ]]  Arrogantiam et superbiam in eis, etc., usque ad sed juxta auditorum libitum sua verba commutant.</n>


text:
Meum est consilium et æquitas; mea est prudentia, mea est fortitudo.<n>[[Meum est consilium. ]]  Non se extollat humana præsumptio: plenitudinem virtutum sola Dei sapientia possidet, ab hac humana infirmitas, quidquid habet virtutis, accipit.</n>


text:
Per me reges regnant, et legum conditores justa decernunt;<n>[[Per me reges. ]]  Reges dicit apostolos, etc., usque ad ait enim: [[Sine me nihil potestis facere]]  Joan. 15..</n>


text:
Ego diligentes me diligo, et qui mane vigilant ad me, invenient me.<n>[[Ego diligentes, ]]  etc. [[Qui diligit me, diligetur a Patre: et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum]]  Joan. 14.. [[Mane]]  quippe ad sapientiam [[vigilant, ]]  qui innovato mentis studio ad Christi visionem attingere satagunt.</n>


text:
Mecum sunt divitiæ et gloria, opes superbæ et justitia.<n>[[Mecum sunt divitiæ. ]]  Opes superbas, opes excelsas dicit, etc., usque ad et promissa ipsius exspectamus in quibus est justitia.</n>


text:
[Dominus possedit me in initio viarum suarum antequam quidquam faceret a principio.<n>[[Dominus possedit me. ]]  Hucusque locutus est parabolice ad Filium, nunc vero quia mentionem fecerat de sapientia, et non dixerat quæ esset, et quantæ dignitatis, quasi incidenter ostendit et commendat eam secundum utramque naturam, scilicet divinam et humanam, dicit [[Dominus, ]]  etc. Viæ Domini sunt opera, etc., usque ad caro enim ejus propter opera, divinitas ante opera.</n>


text:
quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis, ne transirent fines suos; quando appendebat fundamenta terræ:


text:
ludens in orbe terrarum; et deliciæ meæ esse cum filiis hominum.<n>[[Ludens in orbe. ]]  Quia cum tempora et creaturæ orbis terræ cœpissent, ipse, quod erat, in Patre Filius manebat: hoc ideo, ne quis eum cum creaturis et temporibus esse prohiberet.</n>


text:
Beatus homo qui audit me, et qui vigilat ad fores meas quotidie, et observat ad postes ostii mei.<n>[[Ad fores. ]]  Scripturas, vel doctores; iidem et postes, sine quibus ad vitam, quam pollicetur, non valemus ingredi.</n>


text:
[Sapientia ædificavit sibi domum: excidit columnas septem.<n>[[Sapientia ædificavit. ]]  Quia de æternitate divinitatis Christi sufficienter dixerat, etc., usque ad quia ab amore sæculi disjunctos ad portandam Ecclesiæ fabricam erexit. [[Columnas septem. ]]  Scilicet Ecclesias per orbem, etc., usque ad quasi sustentando continerent.</n>


text:
Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis.<n>[[Venite, comedite panem meum. ]]  In unam Christi personam junctam divinitatem et humanitatem, vel, in [[pane]]  corpus, in [[vino]]  sanguis ejus, quo in altari satiamur.</n>


text:
Relinquite infantiam, et vivite, et ambulate per vias prudentiæ.]<n>[[Relinquite. ]]  Post oblatas epulas addit et vitæ monita, ut quos perceptis suæ incarnationis mysteriis reficit, doctrinæ pariter instruat verbis.</n>


text:
[Qui erudit derisorem, ipse injuriam sibi facit, et qui arguit impium, sibi maculam generat.<n>[[Qui erudit, ]]  etc. Quasi interrogares, etc., usque ad et majorem credens.</n>


text:
Noli arguere derisorem, ne oderit te: argue sapientem, et diliget te.<n>[[Noli arguere. ]]  Non est timendum, etc., usque ad sed dilectionis ejus gratia cessandum.</n>


text:
Si sapiens fueris, tibimetipsi eris; si autem illusor, solus portabis malum.]<n>[[Si sapiens. ]]  Moneo te ad sapientiam, quod tamen tibi prodest, non mihi. Si enim [[sapiens fueris, ]]  etc.</n>


text:
[Mulier stulta et clamosa, plenaque illecebris, et nihil omnino sciens,<n>[[Mulier stulta. ]]  Superius commendavit sapientiam per divinitatem et humanitatem, nunc per contrarium illam eamdem commendabiliorem ostendit, ubi [[mulier stulta, ]]  etc., quæ est ei contraria, [[sedet, ]]  etc. [[Mulier, ]]  etc. Mulier hic hæresis est, etc., usque ad hæc in supercilio mentis attollitur.</n>


text:
Qui est parvulus declinet ad me. Et vecordi locuta est:<n>[[Qui est parvulus. ]]  Sapientia parvulos atque insipientes, etc., usque ad et ad se divertere.</n>


text:
Aquæ furtivæ dulciores sunt, et panis absconditus suavior.<n>[[Aquæ furtivæ. ]]  Sapientia palam mensam omnibus proposuit, etc., usque ad prohibita et illicita connubia dulciora esse asseverat.</n>


text:
Et ignoravit quod ibi sint gigantes, et in profundis inferni convivæ ejus.]<n>[[Et ignoravit quod ibi. ]]  Nescit mulier adultera, etc., usque ad et in excelsis cœlorum convivæ fidelium.</n><pb/>


text:
[Filius sapiens lætificat patrem, filius vero stultus mœstitia est matris suæ.<n>[[Parabolæ Salomonis. ]]  Novum ponit titulum, quia novum genus locutionis incipit, scilicet, ut non, sicut prius, de singulis bonorum malorumve partibus diutius disputet; sed alternis versibus actus utrorumque describat. [[Filius sapiens. ]]  Qui accepta fidei mysteria bene servat, lætificat Deum Patrem; qui vero hæc actione mala vel hæresi commaculat, matrem contristat Ecclesiam.</n>


text:
Nil proderunt thesauri impietatis, justitia vero liberabit a morte.<n>[[Nil proderunt. ]]  Et a transitoria morte, etc., usque ad quod pro vita sunt dati, conferunt.</n>


text:
Non affliget Dominus fame animam justi, et insidias impiorum subvertet.<n>[[Non affliget Dominus. ]]  Et si aliquando, etc., usque ad juste vindicando, retorquet.</n>


text:
Egestatem operata est manus remissa; manus autem fortium divitias parat. Qui nititur mendaciis, hic pascit ventos; idem autem ipse sequitur aves volantes.<n>[[Egestatem operata. ]]  Qui negligenter vivit in hoc sæculo, egebit bonis in futuro; at qui fortiter Domino militant, divitiis æternæ beatitudinis remunerantur.</n>


text:
Qui congregat in messe, filius sapiens est; qui autem stertit æstate, filius confusionis.<n>[[Qui congregat. ]]  Qui congregat Christo animas fidelium, filius sapiens est. Et quidem hæc [[messis multa est, operarii vero pauci]]  Matth. 9.. Qui vero hoc tempore acceptabili a sua salute curanda torpescit, confundetur in die tribulationis.</n>


text:
Benedictio Domini super caput justi; os autem impiorum operit iniquitas.<n>[[Os autem impiorum. ]]  Quod comessationi, ebrietati et colloquiis malis serviebat, propter iniquitatem, quam congessit, condemnabitur. Denique [[os]]  illius [[iniquitas operuit]]  qui in tormentis positus in lingua sibi, in qua ob plura scelera plus punitus est, refrigerium quæsivit.</n>


text:
Memoria justi cum laudibus, et nomen impiorum putrescet.<n>[[Memoria. ]]  In hac vita boni bonos, etc., usque ad et ignis eorum non exstinguetur.</n>


text:
Sapiens corde præcepta suscipit; stultus cæditur labiis.<n>[[Stultus ceditur labiis, ]]  vel suis, quibus damnari meruit, quia [[mors et vita in manibus linguæ]]  Isa. 66., vel eorum a quibus, quia corrigi non potuit, sententiam damnationis accepit; unde: [[Domine, libera animam meam a labiis iniquis]]  Psal. 119..</n>


text:
Qui ambulat simpliciter ambulat confidenter; qui autem depravat vias suas manifestus erit.<n>[[Qui ambulat, ]]  qui simpliciter se vivere novit, etc., usque ad ac digna factis recipit, [[nihil enim occultum quod non reveletur]]  Matth. 10..</n>


text:
In labiis sapientis invenitur sapientia, et virga in dorso ejus qui indiget corde.<n>[[Virga in dorso ejus. ]]  Vindicta in sequenti vita, etc., usque ad recte subditur: [[Sapientes abscondunt, ]]  etc.</n>


text:
Substantia divitis, urbs fortitudinis ejus; pavor pauperum egestas eorum.<n>[[Substantia divitis. ]]  Spiritualiter: Qui in Deum dives est per bona opera, confidit in illo, quasi qui in urbe inexpugnabili, quæ a nullo hoste possit superari; at, qui virtutum inopia coangustantur, ideo cœlestibus egent divitiis, quia noxio pavore timent duros pro Domino tolerare labores.</n>


text:
Abscondunt odium labia mendacia; qui profert contumeliam, insipiens est.<n>[[Abscondunt scientiam, ]]  etc. Si ergo verax et sapiens esse desideras, odium neque in abscondito cordis conteges, neque per oris contumeliam proferas; sed tuum cor dilectione et os veritate repleatur.</n>


text:
Quasi per risum stultus operatur scelus, sapientia autem est viro prudentia.<n>[[Quasi per risum stultus operatur scelus. ]]  Prudentia a providendo nomen accepit. Stultus est igitur qui gaudet in scelere. Sapientis autem est et ejus qui viri nomine dignus sit, prævidere, quia risus dolore miscebitur, et gaudia peccandi pœna sequetur ultionis.</n>


text:
Quod timet impius veniet super eum; desiderium suum justus dabitur.<n>[[Quod timet impius, veniet super. ]]  De illo impio dicit, etc., usque ad quod corde tenent, adveniet.</n>


text:
Quasi tempestas transiens non erit impius; justus autem quasi fundamentum sempiternum.<n>[[Quasi tempestas. ]]  De persecutoribus Ecclesiæ dicit, qui domum fidei subvertere quærunt. Sed illa in vero fundamento, id est, in Christo collocata, ipsi extemplo dispereunt.</n>


text:
Sicut acetum dentibus, et fumus oculis, sic piger his qui miserunt eum.<n>[[Sicut acetum dentibus. ]]  Sicut hæreticorum perfidia, etc., usque ad et etiam verbis impugnant, unde: [[A nobis exierunt, sed ex nobis non erant]]  I Joan. 2..</n>


text:
Exspectatio justorum lætitia, spes autem impiorum peribit.<n>[[Spes autem. ]]  Non contra id quod supra dicitur, etc., usque ad De his qui scienter delinquunt, adjungit.</n>


text:
Fortitudo simplicis via Domini, et pavor his qui operantur malum.<n>[[Fortitudo simplicis via ejus, et pavor. ]]  Si obscura Scripturarum, etc., usque ad operari contemnunt.</n>


text:
[Statera dolosa abominatio est apud Dominum, et pondus æquum voluntas ejus.<n>[[Statera dolosa. ]]  Vel pecuniæ vel judicii, etc., usque ad et actioni congruit.</n>


text:
Ubi fuerit superbia, ibi erit et contumelia; ubi autem est humilitas, ibi et sapientia.<n>[[Ubi fuerit superbia. ]]  Superbi, vel contumeliose se gerunt per contemptum sive per ignorantiam disciplinæ, vel proximis contumeliam ingerunt, vel qui se exaltat humiliabitur.</n>


text:
Mortuo homine impio, nulla erit ultra spes, et exspectatio sollicitorum peribit.<n>[[Mortuo homine impio. ]]  Hoc Origenes nescivit, etc., usque ad et ad eos fortasse pertinet quod sequitur. [[Exspectatio sollicitorum. ]]  Sollicitudo bonorum est implere Dei præcepta; at malorum scienter peccantium, quod æternam rapientur ad pœnam. Ideoque exspectatio illorum coronabitur; istorum damnabitur, etiam ante judicium, damuante propria conscientia.</n>


text:
[Simulator ore decipit amicum suum; justi autem liberabuntur scientia.<n>[[Simulator. ]]  Hæreticus simulans catholicam doctrinam, decipit auditorem suum. Qui veritatem sequuntur Evangelii liberabuntur sapientia catholica, ne decipula decipiantur hæretica.</n>


text:
Qui despicit amicum suum indigens corde est; vir autem prudens tacebit.<n>[[Qui despicit, ]]  etc. Non est despiciendus, qui nos simpliciter amat, etsi quid inepte agat: qui enim hoc facit, indiget sapientia. Prudens autem publice tacet, occulte castigat, quod melius in sequentibus aperitur.</n>


text:
Ubi non est gubernator, populus corruet; salus autem, ubi multa consilia.<n>[[Ubi non est gubernator, populus corruet, salus autem ubi multa consilia. ]]  Ne enim putares, etc., usque ad ut a pluribus corrigatur.</n>


text:
Affligetur malo qui fidem facit pro extraneo; qui autem cavet laqueos securus erit.<n>[[Affligetur. ]]  Ad litteram patet, etc., usque ad seipsum ante districti judicis oculos ultione dignum reddet. [[Qui autem cavet laqueos securus erit. ]]  Securus erit in futuro qui nunc bene formidolosus et sua peccata per pœnitentiam curat, et ab impœnitentium societate se immunem servat.</n>


text:
Manus in manu non erit innocens malus; semen autem justorum salvabitur.<n>[[Manus in manu. ]]  Qui manum jungit in manu, etc., usque ad unde præmissum est: [[Abominabile Domino cor pravum. ]]</n>


text:
Circulus aureus in naribus suis, mulier pulchra et fatua.<n>[[Circulus aureus in naribus, ]]  etc. Si suis naribus circulum auri fixeris, etc., usque ad quia carnalibus deditus.</n>


text:
Bene consurgit diluculo qui quærit bona; qui autem investigator malorum est, opprimetur ab eis.<n>[[Bene consurgit diluculo qui quærit bona, ]]  etc., id est ad vitam consurgit in tempore resurrectionis, quia nunc bona agit in tempore operationis. Qui autem mala, quæ dicat vel agat, inquirit, eorum pondere ab altioribus retardatur.</n>


text:
Qui confidit in divitiis suis corruet: justi autem quasi virens folium germinabunt.<n>[[Justi autem quasi, ]]  etc. Quasi, qui spe futurorum præmiorum bona faciunt in præsenti, juste, quod sperant, accipiunt. Virens quippe in arbore folium, fructus, quos nondum ostendit, signat affuturos: et justi quasi virens folium germinant, qui spe salvi facti in fidei ac virtutum gratia proficere non cessant.</n>


text:
Qui conturbat domum suam possidebit ventos, et qui stultus est serviet sapienti.<n>[[Qui stultus est. ]]  Impius vivit pio; ille damnatur, iste accipit bravium, pro quo certabat.</n>


text:
Fructus justi lignum vitæ, et qui suscipit animas sapiens est.<n>[[Qui suscipit. ]]  Qui animarum curam pro Domino suscipit, etc., usque ad ut sublimius cum Domino regnet, procurat.</n>


text:
Si justus in terra recipit, quanto magis impius et peccator !]<n>[[Si justus. ]]  Si martyres tanta patiuntur injuste, etc., usque ad etsi enim impii non sumus, certe si peccatores nos esse negamus, [[nosipsos seducimus, et veritas in nobis non est. ]]</n><pb/>


text:
[Qui diligit disciplinam diligit scientiam; qui autem odit increpationes insipiens est.<n>[[Qui bonus est, ]]  etc. Horum versiculorum connexio talis est; qui bonus est non confidit in cogitationibus suis; sed Domini gratiam quærit, ac per illam pie vivit. Qui autem in cogitationibus suis confidit, bonus esse nequit: qui enim gratiam Dei non curat quærere, in prava actione perdurat.</n>


text:
Mulier diligens corona est viro suo; et putredo in ossibus ejus, quæ confusione res dignas gerit.<n>[[Mulier. ]]  Ad litteram, mulier bona et casta, etc., usque ad putredo pravi dogmatis corrumpit.</n>


text:
Cogitationes justorum judicia, et consilia impiorum fraudulenta.<n>[[Cogitationes. ]]  Justi sua facta, etc., usque ad obliti timoris Domini.</n>


text:
Verte impios, et non erunt; domus autem justorum permanebit.<n>[[Verte impios. ]]  Multa impietas in diis gentium, etc., usque ad sed quæcunque membra hinc illuc perveniunt, quæ sperabant, gaudia inveniunt.</n>


text:
Novit justus jumentorum suorum animas; viscera autem impiorum crudelia.<n>[[Novit, ]]  id est compatitur hebetudini ac fragilitati proximorum sibi commissorum. [[Viscera autem impiorum crudelia, ]]  qui non compatiuntur subditis; sed sicut Dominus ait: [[Percutiunt pueros et ancillas, ]]  dicentes: [[Moram facit Dominus meus venire. ]]</n>


text:
Qui operatur terram suam satiabitur panibus; qui autem sectatur otium stultissimus est. Qui suavis est in vini demorationibus, in suis munitionibus relinquit contumeliam.


text:
Desiderium impii munimentum est pessimorum; radix autem justorum proficiet.]<n>[[Desiderium. ]]  Desiderat impius, etc., usque ad dicit e contra de bonis. [[Radix autem justorum proficiet, ]]  fides, spes, charitas, quibus in Christo sunt radicati non eos fallunt; sed plus quam sperant in futuro percipient.</n>


text:
Fatuus statim indicat iram suam; qui autem dissimulat injuriam callidus est.<n>[[Fatuus, ]]  etc. Qui in præsenti desiderat ulcisci, fatuus est; qui autem pro Domino contemnit, sapiens est. [[Qui autem dissimulat: ]]  non sic vult occultari, ut duret, sed omnino deleatur; est enim natura iræ ut prolata, magis ferveat; occultata, languescat.</n>


text:
Est qui promittit, et quasi gladio pungitur conscientiæ: lingua autem sapientium sanitas est.<n>[[Lingua autem sapientium est sanitas, ]]  etc., quia et bona, quæ promittunt, ipsi perficiendo ad vitam perveniunt; et aliis, quæ sequantur, demonstrant</n>


text:
Labium veritatis firmum erit in perpetuum; qui autem testis est repentinus, concinnat linguam mendacii.<n>[[Labium veritatis, ]]  etc. Fides catholica semper permanebit; qui autem repente nova dogmata inserit, mendacii minister est.</n>


text:
Homo versatus celat scientiam, et cor insipientium provocat stultitiam.]<n>[[Homo versutus. ]]  Sapiens et prudens: qui aliquando celat scientiam, vel non valens loqui, quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus; vel nolens dare sanctum canibus, vel margaritas ante porcos projicere, vel mittere. [[Cor insipientium provocat. ]]  Vel quando plus appetunt sapere quam oportet sapere, et in cogitationibus evanescendo, pro sapientia stultitiam habent et tenent; vel aliis, quæ nequeunt capere, ingerentes, quasi infirmis oculis lumen solis, id est sapientiæ, quam habere videbantur auferunt.</n>


text:
[Manus fortium dominabitur; quæ autem remissa est, tributis serviet.<n>[[Manus fortium. ]]  Perfecti non solum vitiorum bella superant, sed et electis fratribus majore virtutum gratia principantur. [[Quæ autem remissa. ]]  Qui dissoluti animo, etc., usque ad non enim de talibus desperandum est, cum adjungit, [[mœror justi, ]]  etc.</n>


text:
Mœror in corde viri humiliabit illum, et sermone bono lætificabitur.<n>[[Mæror in corde, ]]  etc., quia necesse est ut prius peccatorem mœror pœnitentiæ salubriter humiliet, et post per judicium sacerdotis datæ reconciliationis sermo lætificet vel reficiat. [[Qui negligit damnum, ]]  etc. Si hoc ad litteram accipitur, etc., usque ad vel ipsam carnem morti tradit?</n>


text:
Non inveniet fraudulentus lucrum, et substantia hominis erit auri pretium.<n>[[Non inveniet, ]]  etc. Fraude namque acquisita pecunia, etc., usque ad quibus æternæ vitæ claritas auro pretiosior emitur.</n>


text:
[Filius sapiens doctrina patris; qui autem illusor est non audit cum arguitur.<n>[[Filius sapiens. ]]  Tantum distat inter sapientem et stultum, ut hic aliquando profectu eruditionis ad eum, qui se docuerat, docendum perveniat: ille, ne, cum arguitur, audiat.</n>


text:
Vult et non vult piger; anima autem operantium impinguabitur.<n>[[Vult et non vult piger. ]]  Vult regnare cum Domino, etc., usque ad et Jesus filius Sirach: [[Væ peccatori terram duabus viis ingredienti. ]][[Anima autem operantium]]  jussa dominica [[impinguabitur, ]]  quia perfecta supernorum dulcedine reficietur; unde: [[Sicut adipe]]  Psal. 26., etc.; vel, qui piis pro Domino laboribus insudant, immarcescibili corona donabuntur.</n>


text:
[Est quasi dives, cum nihil habeat, et est quasi pauper, cum in multis divitiis sit.<n>[[Est quasi dives, ]]  non vere, ut qui induebatur purpura et bysso Luc. 16.; sed quia Deum non habuit, etc., usque ad quid vera paupertas agat, subditur.</n>


text:
Substantia festinata minuetur; quæ autem paulatim colligitur manu, multiplicabitur.<n>[[Substantia, ]]  etc. Qui volunt divites fieri incidunt in tentationem, etc., usque ad multiplicia supernæ beatitudinis munera percipiet, de quo:</n>


text:
Spes quæ differtur affligit animam; lignum vitæ desiderium veniens.]<n>[[Spes quæ differtur, ]]  etc. Quia nimirum, etc., usque ad ipse est enim [[lignum vitæ amplectentibus se. ]]</n>


text:
[Qui detrahit alicui rei, ipse se in futurum obligat; qui autem timet præceptum, in pace versabitur. Animæ dolosæ errant in peccatis: justi autem misericordes sunt, et miserantur.<n>[[Qui detrahit. ]]  Aliter, etc., usque ad unde: [[Si præoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, ]]  etc.</n>


text:
Lex sapientis fons vitæ, ut declinet a ruina mortis.<n>[[Lex sapientis. ]]  Ex quo homo sapere incipit, utitur hac lege, ut mortem vitet et vitam acquirat.</n>


text:
Astutus omnia agit cum consilio; qui autem fatuus est aperit stultitiam.<n>[[Cum consilio, ]]  maxime divino, quod est in Scripturis. Fatuus enim est qui extra hoc consilium vivit, quamvis naturaliter prudens videatur.</n>


text:
Qui cum sapientibus graditur sapiens erit; amicus stultorum similis efficietur.]<n>[[Qui cum sapientibus. ]]  Quilibet simplex aut rusticus, qui arcana sapientiæ comprehendere nequit, si tamen exempla sapientum vivendo sectatur, jure inter sapientes numerabitur. [[Amicus stultorum. ]]  Qui stultos, non quia homines sunt, sed propter stultitiam, quia mimi sunt, vel histriones, vel hujusmodi, non ut instruendo corrigat, amat, sed ut favendo, deteriores efficiat: licet sapiens videatur, stultorum damnatione tenebitur.</n>


text:
Bonus reliquit hæredes filios et nepotes, et custoditur justo substantia peccatoris.<n>[[Bonus homo, ]]  etc., sæpe boni sine filiis obeunt, etc., usque ad regnum Dei datum est genti facienti fructum ejus.</n>


text:
Multi cibi in novalibus patrum, et aliis congregantur absque judicio.<n>[[Multi cibi. ]]  Alius translator, etc., usque ad utrique autem sensui congruit, quod subdit.</n>


text:
Qui parcit virgæ odit filium suum; qui autem diligit illum instanter erudit.<n>[[Qui parcit virgæ odit filium suum, ]]  etc. Nam et bonus pater filium, et discipulum magister catholicus, ne ad iniquitatem deflectat, sollicitus erudit.</n>


text:
[Sapiens mulier ædificat domum suam; insipiens exstructam quoque manibus destruet.<n>[[Sapiens, ]]  etc. [[Destruet]]  male vivendo, et aliquando aperte regnando, etc., usque ad de quibus aperte subdit:</n>


text:
In ore stulti virga superbiæ; labia autem sapientium custodiunt eos.<n>[[In ore stulti. ]]  Quia stulti per vaniloquium humiles, quos despiciunt, affligunt; sed hi per doctrinam sapientium, ne decipiantur, se muniunt.</n>


text:
Ubi non sunt boves, præsepe vacuum est; ubi autem plurimæ segetes, ibi manifesta est fortitudo bovis.<n>[[Ubi non, ]]  etc. Hæc hærent superioribus, etc., usque ad qui Sareptanam viduam pascit a qua et ipse pascitur.</n>


text:
Quærit derisor sapientiam, et non invenit; doctrina prudentium facilis.<n>[[Quærit derisor sapientiam, ]]  etc. Ut Caiphas, etc., usque ad quia perverse quærunt, nunquam prorsus inveniunt.</n>


text:
Vade contra virum stultum, et nescit labia prudentiæ.<n>[[Vade contra, ]]  etc. Ideo derisor sapientiam, quam quærit, non invenit, etc., usque ad ejusque meditationi operam dare satagunt.</n>


text:
Cor quod novit amaritudinem animæ suæ, in gaudio ejus non miscebitur extraneus.<n>[[Extraneus. ]]  Id est reprobus, etc., usque ad unde subditur: [[Dominus impiorum, ]]  etc. [[Sapiens timet et declinat. ]]  Sicut stulti est de sua alacritate confidere, etc., usque ad aut post mortem fortiter pœnas ferat.</n>


text:
[Innocens credit omni verbo; astutus considerat gressus suos. Filio doloso nihil erit boni; servo autem sapienti prosperi erunt actus, et dirigetur via ejus.


text:
Impatiens operabitur stultitiam, et vir versutus odiosus est.<n>[[Impatiens, ]]  etc. Reprehensibilis quidem est impatiens, etc., usque ad inter reprobos æstimatur.</n>


text:
Jacebunt mali ante bonos, et impii ante portas justorum.<n>[[Jacebunt mali ante bonos. ]]  Videntes tormenta eorum, etc., usque ad ad videnda eorum supplicia.</n>


text:
Qui despicit proximum suum peccat; qui autem miseretur pauperis beatus erit. Qui credit in Domino misericordiam diligit.


text:
Corona sapientium divitiæ eorum; fatuitas stultorum imprudentia.<n>[[Fatuitas stultorum. ]]  Imprudentia, quasi improvidentia dicitur.</n>


text:
Liberat animas testis fidelis, et profert mendacia versipellis.]<n>[[Liberat animas testis fidelis. ]]  Catholicus prædicatur, qui testimonia Scripturarum fideliter prædicat, et profert; hæreticus mendacia. [[Profert mendacia. ]]  Alia translatio: Incendit autem mendacio animas dolosus deceptor. [[Versipellis, ]]  id est diabolus, qui mala, quæ suggerit, bona mentitur: et dum bona promittit æterna, ducit ad tormenta.</n>


text:
[In timore Domini fiducia fortitudinis, et filiis ejus erit spes.<n>[[In timore Domini. ]]  Timor Domini fiduciam fortitudinis præstat, etc., usque ad speraverunt in Domino.</n>


text:
Timor Domini fons vitæ, ut declinent a ruina mortis.<n>[[Timor Domini. ]]  Hæc est spes eorum, etc., usque ad unde, [[Initium sapientiæ timor Domini]]  Psal. 9..</n>


text:
Vita carnium sanitas cordis; putredo ossium invidia.<n>[[Vita carnium. ]]  Per carnem infirma, per ossa firma. Si mentis innocentia custoditur, etsi quæ foris infirma sunt, quandoque roborantur; unde subdit: [[Putredo ossium invidia, ]]  quia per livoris vitium ante oculos Dei pereunt ea quæ humanis oculis fortia videntur. Ossa enim per invidiam putrescere, est robusta quæque perire.</n>


text:
[Responsio mollis frangit iram; sermo durus suscitat furorem.<n>[[Responsio mollis frangit iram. ]]  Qui verba increpantis humiliter suscipit, jam propinquat veniæ reatus quem gessit. Qui arguenti resultat, contra se iram judicis provocat.</n>


text:
Lingua sapientium ornat scientiam; os fatuorum ebullit stultitiam.<n>[[Ebullit stultitiam. ]]  Scripturam pervertendo, suos sensus auctoritati præponendo; velut fatui philosophi, ut Porphyrius, et Julianus, qui contra Ecclesiæ doctores stultitiæ suæ fluenta fundebant.</n>


text:
Stultus irridet disciplinam patris sui; qui autem custodit increpationes astutior fiet. In abundanti justitia virtus maxima est: cogitationes autem impiorum eradicabuntur.<n>[[Stultus irridet. ]]  Stultus est omnis peccator, qui, terrenis actibus deditus, futurum nihil prævidet: is disciplinam irridet, dum derogat divinæ correctioni.</n>


text:
Labia sapientium disseminabunt scientiam; cor stultorum dissimile erit.<n>[[Cor stultorum dissimile. ]]  Vel dissimile sibi ipsi, variis cogitationibus, et nunquam idem manet. Contra quod de Anna dicitur: [[Vultusque ejus non sunt amplius in diversa mutati. ]]</n>


text:
Doctrina mala deserenti viam vitæ; qui increpationes odit, morietur.<n>[[Doctrina mala. Qui solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus est in regno cœlorum. ]]  Talibus tamen, si correcti fuerint, patet reditus ad veniam: si autem increpationes non receperint, omnino morientur.</n>


text:
Omnes dies pauperis, mali; secura mens quasi juge convivium.<n>[[Omnes dies. ]]  Omne tempus populi Dei, etc., usque ad quasi jugi delectantur convivio.</n>


text:
Melius est vocari ad olera cum caritate, quam ad vitulum saginatum cum odio.<n>[[Melius est vocari ad olera. ]]  Multo enim utilius est simplicis vitæ innocentiam cum charitate servare, etc., [[usque ad, discedite a me operarii iniquitatis. ]]</n>


text:
Iter pigrorum quasi sepes spinarum; via justorum absque offendiculo.<n>[[Pigrorum, ]]  quos piget operari justitiam, etc., usque ad sed quia hoc bonos non præpedit, adjungit: [[Via justorum absque offendiculo. ]]  Justi enim quidquid adversitatis in sua conversatione invenerint, non offendunt, quia æternæ spei et internæ contemplationis saltu adversa transiliunt.</n>


text:
Lætatur homo in sententia oris sui, et sermo opportunus est optimus.<n>[[Lætatur homo. ]]  Humanum est de sententia quasi prudenter prolata lætari. Sed vere sapiens non solum quod loquitur, sed etiam opportunitatem loci, et temporis, et personæ cui loquitur, diligenter inquirit.</n>


text:
Semita vitæ super eruditum, ut declinet de inferno novissimo.]<n>[[De inferno novissimo, ]]  etc. Primus infernus cæcitas peccantis animæ, et veræ lucis scientia carentis, de quo: [[Descendunt in infernum viventes]]  Psal. 54..</n>


text:
[Domum superborum demolietur Dominus, et firmos faciet terminos viduæ.<n>[[Viduæ Ecclesiæ, ]]  scilicet sponsæ suæ, pro cujus vita mori dignatus est.</n>


text:
Abominatio Domini cogitationes malæ, et purus sermo pulcherrimus firmabitur ab eo.<n>[[Firmabitur: ]]  in judicio, quando non solum factis, sed et verbis omnibus digna præmia reddet.</n>


text:
Conturbat domum suam qui sectatur avaritiam; qui autem odit munera, vivet. Per misericordiam et fidem purgantur peccata: per timorem autem Domini declinat omnis a malo.


text:
Lux oculorum lætificat animam; fama bona impinguat ossa.<n>[[Lux oculorum lætificat animam. ]]  Jure mentem delectat humanam, etc., usque ad sic enim magis fervet opus. [[Lux oculorum. ]]  Alia translatio: [[Videns bona oculus delectat corda bona, ]]  scilicet, Domini in terra viventium, quæ, quia in oculo mentis contemplatur, merito corde delectatur, quamvis affligatur exterius.</n>


text:
Qui abjicit disciplinam despicit animam suam; qui autem acquiescit increpationibus possessor est cordis.


text:
[Hominis est animam præparare, et Domini gubernare linguam.<n>[[Hominis est animum præparare. ]]  Quomodo ergo hominis est animum præparare, et Dei gubernare linguam? sed persecutionis tempus significat, de quo dicitur, [[Nolite cogitare quomodo, aut quod loquamini: datur enim in illa hora, quid loquamini]]  Matth. 10..</n>


text:
Omnes viæ hominis patent oculis ejus; spirituum ponderator est Dominus.<n>[[Omnes viæ. ]]  Ita actiones omnium bonorum, scilicet, et malorum quid in occulto cogitent, certa lance discernit, unde subdit.</n>


text:
Revela Domino opera tua, et dirigentur cogitationes tuæ.<n>[[Revela Domino. ]]  Opera nostra revelamus, quando, quem nihil latere novimus, in cunctis, quæ agimus, in memoriam reducimus, atque illius flagitamus auxilium: et tunc non solum opera, sed cogitationes dirigit.</n>


text:
Universa propter semetipsum operatus est Dominus; impium quoque ad diem malum.<n>[[Universa propter semetipsum, ]]  etc. Nulla fuit Domino causa operandi, nisi sola voluntas, ut suam scilicet, bonitatem rationabili creaturæ, quam perpetuo faceret beatam, ostenderet: eum vero qui bonum conditionis propria sponte deseruit, id est diabolum, cum suis sequacibus, justa severitate damnavit.</n>


text:
Abominatio Domini est omnis arrogans; etiamsi manus ad manum fuerit, non est innocens. Initium viæ bonæ facere justitiam; accepta est autem apud Deum magis quam immolare hostias.<n>[[Abominatio est. ]]  Quicunque tribuit sibi bonum quod facit, etiamsi nihil videtur mali manibus operari, cordis innocentiam perdit, in quo largitori bonorum se prætulit: et ideo talem Dominus abominatur virum, quem sibi in beneficiis videt ingratum.</n>


text:
Cum placuerint Domino viæ hominis, inimicos quoque ejus convertet ad pacem.<n>[[Cum placuerint Domino. ]]  Tanta est sanctitas divinæ religionis, etc., usque ad sed etiam ad veritatem fidei conversi sunt.</n>


text:
Melius est parum cum justitia quam multi fructus cum iniquitate.<n>[[Melius est parum cum justitia, ]]  etc. Melius est in simplici conversatione Deo servire devote, quam multis abundare virtutibus, et proximorum facta despicere.</n>


text:
[Divinatio in labiis regis; in judicio non errabit os ejus.<n>[[Divinatio in labiis regis. ]]  Quis alius rex non errat in judicio, etc., usque ad qui prophetarum ejus ora impleret. [[Pondus et statera. ]]  Lapides justi fortes, etc., usque ad mensuram fidei et gratiarum distribuit.</n>


text:
Voluntas regum labia justa; qui recta loquitur diligetur.<n>[[Voluntas regum, ]]  etc., id est, justorum. [[Multi reges et prophetæ voluerunt videre, quæ vos vidistis, et non viderunt. ]]  Hi enim et vitiis resistunt, et virtutum obsequio, quasi satellitum, constipantur. Reges enim terræ sæpe labia justa detestantur, ut Herodes Joannem.</n>


text:
Indignatio regis nuntii mortis, et vir sapiens placabit eam.<n>[[Nuntii mortis. ]]  Angeli Satanæ, hæretici, etc., usque ad quem contigit stulte loquendo offendisse. [[Placabit. ]]  HIER., de morte Fabiolæ. David homicidium et adulterium septem dierum fame purgavit.</n>


text:
In hilaritate vultus regis vita, et clementia ejus quasi imber serotinus.]<n>[[In hilaritate vultus regis vita. ]]  Quicunque hilarem Christi vultum videre merentur, his in æternum cum illo vivere dabitur. Aliter etiam [[videbit omnis caro salutare Dei: ]]  sed tunc justi placatum, reprobi videbunt iratum. [[Et clementia ejus quasi imber serotinus. ]]  Serotinus imber in Judæa usque hodie jam maturis messibus venire consuevit, etc., usque ad sed superni facit irrigatio Domini.</n>


text:
Fons vitæ eruditio possidentis; doctrina stultorum fatuitas.]<n>[[Fons vitæ. ]]  Quia ille prædicator vere suis auditoribus vias vitæ aperit, etc., usque ad quæ dicunt bona, fatuo corde contemnunt.</n>


text:
Favus mellis composita verba; dulcedo animæ sanitas ossium.<n>[[Favus mellis composita verba, ]]  etc. Multi per eloquentiam, etc., usque ad quæ ex interna animæ dulcedine procedunt.</n>


text:
Anima laborantis laborat sibi, quia compulit eum os suum.<n>[[Anima laborantis laborat sibi, ]]  etc. Constat ad litteram, etc., usque ad quia necesse habet facere bona, quæ dicit.</n>


text:
Vir impius fodit malum, et in labiis ejus ignis ardescit.<n>[[Vir insipiens fodit malum. ]]  Potest hoc de hæretico specialiter intelligi, etc., usque ad unde Jacobus: [[Lingua inflammat rotam nativitatis nostræ inflammata a gehenna]]  Jacob. 3..</n>


text:
Vir iniquus lactat amicum suum, et ducit eum per viam non bonam.<n>[[Vir iniquus lactat amicum suum, ]]  etc. Potest hoc de hæretico et de omni fautore malorum accipi: [[quoniam laudatur peccator in desideriis animæ suæ, et iniquus benedicitur. ]]</n>


text:
Qui attonitis oculis cogitat prava, mordens labia sua perficit malum.<n>[[Qui attonitis oculis cogitat, ]]  etc. Gravius est perficere malum quam facere, etc., usque ad ut quæ malorum suorum retributio sequatur, non videat.</n>


text:
Melior est patiens viro forti, et qui dominatur animo suo expugnatore urbium.<n>[[Melior est patiens viro forti, ]]  etc. Minor est victoria urbes expugnare, etc., usque ad et patientiæ humilitate substernit.</n>


text:
Sortes mittuntur in sinum, sed a Domino temperantur.]<n>[[Sortes mittuntur in sinum. ]]  Sicut sortes mittuntur in sinum, etc., usque ad quasi de sinu examinis divini.</n><pb/>


text:
[Melior est buccella sicca cum gaudio quam domus plena victimis cum jurgio.<n>[[Melior est buccella. ]]  Melius est parva bona eum charitate facere, sine scientia prædicandi hoc est enim siccam buccellam esse quam magis effulgere virtutibus, cum admistione discordiæ.</n>


text:
Corona senum filii filiorum, et gloria filiorum patres eorum.<n>[[Corona senum, ]]  etc. Senes, patriarchæ, prophetæ, qui a filiis filiorum, id est successoribus apostolorum, divina laude celebrantur: et gloria est prædicatorum Novi Testamenti, qui veterum patrum filii esse meruerunt.</n>


text:
Gemma gratissima exspectatio præstolantis; quocumque se vertit, prudenter intelligit.<n>[[Gemma gratissima. ]]  Qui præmia futura fideliter exspectat, etc., usque ad prudenter intelligens, [[Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum]]  Rom. 8..</n>


text:
Expedit magis ursæ occurrere raptis fœtibus, quam fatuo confidenti in stultitia sua.<n>[[Expedit magis ursæ, ]]  etc. Facilius erat sanctis doctoribus furori gentilitatis occurrere, etc., [[usque ad, ]]  et hoc sæpe facilius fit, quam hæreticum ad fidem rectam revocare, vel catholicum prave agentem ad bonum opus reducere.</n>


text:
Qui reddit mala pro bonis, non recedet malum de domo ejus.<n>[[Qui. ]]  Aquam dimittere, etc., usque ad unde contra: [[Qui imponit stulto silentium, iras mitigat. ]]</n>


text:
Quid prodest stulto habere divitias, cum sapientiam emere non possit? Qui altum facit domum suam quærit ruinam, et qui evitat discere incidet in mala.<n>[[Quid prodest. ]]  Quid prodest populo Judæorum infideli, etc., usque ad cum sapientiam piæ actionis habere neglexerit?</n>


text:
Omni tempore diligit qui amicus est, et frater in angustiis comprobatur.<n>[[Omni tempore. ]]  Qui Deum vere amat, omni tempore ejus custodit amorem; neque in angustia passionis deserit, quem in pacis tranquillitate confessus est.</n>


text:
Stultus homo plaudet manibus, cum spoponderit pro amico suo.<n>[[Homo stultus plaudet manibus. ]]  Stultus est, qui cum fratris sui animam suscipiat regendam, de suis gloriatur actibus, et non potius ei humili compassione quidquid potest auxilii salutaris impendit. [[Animus gaudens. ]]  Qui interna sancti Spiritus consolatione lætatur, etc., usque ad gloriam dilectionis amisit.</n>


text:
In facie prudentis lucet sapientia; oculi stultorum in finibus terræ.<n>[[In facie prudentis. ]]  In facie Christi lucebat sapientia Deitatis, etc., usque ad tota intentione perquirunt.</n>


text:
Non est bonum damnum inferre justo, nec percutere principem qui recta judicat.<n>[[Non est bonum damnum inferre justo. ]]  Et de ipso judice ac principe sæculorum qui pro nostri salute percuti voluit, accipi potest, et de omnibus rectoribus Ecclesiæ, qui vel facultatibus nudati ab impiis, vel ipsa sunt morte consumpti.</n>


text:
[Occasiones quærit qui vult recedere ab amico: omni tempore erit exprobrabilis.<n>[[Impius cum in profundum venerit, ]]  etc. Qui longis peccatorum tenebris involutus semel de luce desperat, ex desperatione sibi peccandi frena relaxat; sed opprobrium futuræ damnationis nulla ratione evadit, quem nulla divini timoris memoria cohibuit.</n>


text:
Aqua profunda verba ex ore viri, et torrens redundans fons sapientiæ.<n>[[Aqua profunda. ]]  Quia Dominus et apostoli palam utriusque Testamenti sacramenta mundo reserabant, de quibus subdit: [[Et torrens redundans fons sapientiæ. ]]  Aqua profunda, id est, verba sapientium lavant mentes et rigant, ne peccatorum sorde deformes remaneant aut ariditate deficiant.</n>


text:
Verba bilinguis quasi simplicia, et ipsa perveniunt usque ad interiora ventris. Pigrum dejicit timor; animæ autem effeminatorum esurient.


text:
Qui mollis et dissolutus est in opere suo frater est sua opera dissipantis.<n>[[Qui mollis et dissolutus. ]]  Qui enim cœpta bona districte non exsequitur, dissolutione negligentiæ manum destruentis imitatur.</n>


text:
Substantia divitis urbs roboris ejus, et quasi murus validus circumdans eum.<n>[[Substantia divitis urbs roboris ejus. ]]  Substantia terrena, etc., usque ad quasi inexpugnabili muro cunctas hostium arcet insidias.</n>


text:
Qui prius respondet quam audiat, stultum se esse demonstrat, et confusione dignum.<n>[[Qui prius respondet quam audiat. ]]  Qui prius magister esse desiderat, quam discat, stultitiæ noxam non declinat. Qui judicare proximorum facta, prius quam utriusque plene causam noverit, inordinate festinat, se dignum confusione monstrat.</n>


text:
Spiritus viri sustentat imbecillitatem suam; spiritum vero ad irascendum facilem quis poterit sustinere?<n>[[Spiritus viri sustentat imbecillitatem. ]]  Et ipse autem vir, etc., usque ad mentis fortitudine sustentat. [[Spiritum vero ad irascendum. ]]  Dicit enim sæpe iratus ea quæ placatus, quia dixit, pœniteat, et plerumque an dixerit, ignoret: cujus tamen vesania per sapientium modestiam facillime suffertur atque sopitur. [[Donum hominis. ]]  Donum charitatis, etc., usque ad ac sibi libenter obtemperare faceret.</n>


text:
Justus prior est accusator sui: venit amicus ejus, et investigabit eum.<n>[[Justus prior. ]]  Omnis qui vere justus est, etc., usque ad ejus humilitatem digna mercede remunerat.</n>


text:
Frater qui adjuvatur a fratre quasi civitas firma, et judicia quasi vectes urbium.<n>[[Frater qui adjuvatur. ]]  Cum populus Judæorum et gentium, etc., usque ad ab infidelium incursione defendunt.</n>


text:
Qui invenit mulierem bonam invenit bonum, et hauriet jucunditatem a Domino. Qui expellit mulierem bonam expellit bonum; qui autem tenet adulteram stultus est et impius.


text:
Cum obsecrationibus loquetur pauper, et dives effabitur rigide.<n>[[Cum obsecrationibus loquetur pauper. ]]  Humiles spiritu humiliter Dominum adorant, ut Publicanus: superbi sua merita jactant, ut Pharisæus.</n>


text:
Vir amabilis ad societatem magis amicus erit quam frater.]<n>[[Vir amabilis. ]]  Gentilis conversus magis amatur a Domino, quam Judæus infidelis perdurans, de quo secundum carnem natus est. Potest et de apostolis, de Judæa natis, intelligi; quia magis amarent credentes ex gentibus, quam suæ gentis incredulos.</n><pb/>


text:
[Melior est pauper qui ambulat in simplicitate sua quam dives torquens labia sua, et insipiens.<n>[[Melior est pauper. ]]  Melior est simplex auditor verbi Dei, si ea, quæ in Scripturis intelligit, operando proficit, quam eruditus, si in his, quæ caute intellexerit, ad hæresim prædicandam labia detorquet.</n>


text:
Ubi non est scientia animæ, non est bonum, et qui festinus est pedibus offendet.<n>[[Ubi non, ]]  etc. Animæ humanæ scientia vitæ cœlestis necessaria est, etc., usque ad a statu beatitudinis in pœnam miseriæ et mortalitatis inciderunt.</n>


text:
Stultitia hominis supplantat gressus ejus, et contra Deum fervet animo suo.<n>[[Stultitia, ]]  etc. Stulti, cum viam veritatis deserunt, etc., usque ad ipsum Dominum quasi importabilia onera imposuerit, mente reprehendit insana.</n>


text:
Divitiæ addunt amicos plurimos; a paupere autem et hi quos habuit separantur.<n>[[Divitiæ addunt amicos. ]]  Divitiæ regni cœlestis, quæ per sanctos doctores fidelibus tribuendæ prædicantur, multos amicos et eisdem prædicatoribus, et earum largitori Deo asciscunt. A prophetis autem, quia nihil certæ beatitudinis promittunt, et hi quos habent separantur, conversi ad certissimam Dominicæ fidei promissionem.</n>


text:
Testis falsus non erit impunitus, et qui mendacia loquitur non effugiet.<n>[[Testis falsus. ]]  Redarguerat eum qui tantum verba sectabatur, nunc illum redarguit qui verba Dominicæ auctoritatis male interpretando corrumpit. Quod multa sæpius iterantur, confirmatio est, ut Joseph ait, eo quod sermo sit Dei, et velocius compleatur.</n>


text:
Fratres hominis pauperis oderunt eum; insuper et amici procul recesserunt ab eo.] [Qui tantum verba sectatur nihil habebit;


text:
Non decent stultum deliciæ, nec servum dominari principibus.<n>[[Non decent stultum. ]]  Non decent hæreticum deliciæ Scripturarum quia his bene uti non novit, neque illum, qui adhuc servus est peccati, præferri decet justis in regimine Ecclesiæ.</n>


text:
Doctrina viri per patientiam noscitur, et gloria ejus est iniqua prætergredi.<n>[[Doctrina viri. ]]  Doctrina ecclesiastica, etc., usque ad recte autem subditur: [[Et gloria ejus est iniqua prætergredi. ]]  Perfecti est enim doctoris, sic aliorum improbitatem patienter sufferre, ut se noverit ab iniquis patienter observare. Neque enim propria munditia sine tolerantia sufficit, neque tolerantia sine munditia.</n>


text:
Dolor patris filius stultus, et tecta jugiter perstillantia litigiosa mulier.<n>[[Dolor patris. ]]  Deus in natura semper impassibilis, dolere tamen nostro more dicitur, cum homines, quos ad se credendum laudandumque creavit, diabolo servire conspicit. Unde pœnituit eum quod hominem fecisset super terram, et [[tactus dolore cordis intrinsecus: Delebo, inquit, hominem quem creavi a facie terræ]]  Gen. 6.. [[Tecta jugiter. ]]  Sicut tecta perstillantia pluviam quidem suscipiunt, etc., usque ad et sorde mista auditoribus reddit.</n>


text:
Pigredo immittit soporem, et anima dissoluta esuriet.<n>[[Pigredo immittit soporem. ]]  Piger dicitur qui recte sciendo vigilat, sed nihil operando torpescit; sed [[pigredo immittit soporem, ]]  quia paulisper recte sentiendi vigilantia amittitur, dum ab opere cessatur. Recte autem subditur: [[Et anima dissoluta esuriet. ]]  Nam quia se ad superiora stringendo non dirigit, neglectam se inferius per desideria expandit, et dum studiorum subtilium vigore non constringitur, cupiditatis infimæ famæ sauciatur, ut quo per disciplinam ligari dissimulat, eo esuriens per voluptatum desideria se spargat.</n>


text:
Erudi filium tuum; ne desperes: ad interfectionem autem ejus ne ponas animam tuam.<n>[[Erudi filium. ]]  Subjectum tibi, si errare conspicis, diligenter castiga; quod si castigari renuerit, ita caute erga illum age, ne quid in tuis verbis vel operibus, unde amplius peccet, inveniat. Huic concordat quod sequitur:</n>


text:
Qui impatiens est sustinebit damnum, et cum rapuerit, aliud apponet.<n>[[Qui impatiens est sustinebit damnum et cum rapuerit. ]]  Si enim pro duritia contradicentis fratris in impatientiæ vitium labaris, etc., usque ad cum enim pecuniam violentus abstulerit, pro hac animam invitus dabit.</n>


text:
Homo indigens misericors est, et melior est pauper quam vir mendax.<n>[[Melior est pauper. ]]  Quam qui se per excellentiam virtutum viri nomine dignum dicens, fallitur nescius, dum superbiendo perdidit bona quæ gessit.</n>


text:
[Abscondit piger manum suam sub ascella, nec ad os suum applicat eam.<n>[[Abscondit piger manum. ]]  Nemo ita piger est, etc., usque ad manum enim ad os porrigere, est voci opere concordare.</n>


text:
Pestilente flagellato stultus sapientior erit; si autem corripueris sapientem, intelliget disciplinam.


text:
Testis iniquus deridet judicium, et os impiorum devorat iniquitatem.<n>[[Devorat. ]]  Ut famelicus cibos, iniquitatem patrare ardenter exquirit.</n>


text:
Sicut rugitus leonis, ita et terror regis: qui provocat eum peccat in animam suam.<n>[[Luxuriosa res. ]]  Sequitur.</n>


text:
Propter frigus piger arare noluit; mendicabit ergo æstate, et non dabitur illi.<n>[[Æstate. ]]  Regnum Dei æstati comparatur, quia nunc mœroris nostri nubila transient, et vitæ dies æterni solis claritate fulgebunt.</n>


text:
[Justus qui ambulat in simplicitate sua beatos post se filios derelinquet.<n>[[Beatos post se filios relinquet. ]]  Non ad litteram, sed exempla ejus sequentes. Unde omnes electi, filii Abrahæ quibus non præsens, sed futura beatitudo promittitur, unde, [[Rex qui sedit. ]]</n>


text:
Rex qui sedet in solio judicii dissipat omne malum intuitu suo.<n>[[Rex qui sedit in solio judicii. ]]  Etsi in hac vita electi mala patiantur reproborum, etc., usque ad digna factis recipit.</n>


text:
Quis potest dicere: Mundum est cor meum; purus sum a peccato?<n>[[Qui potest dicere. ]]  Non dicit, quis habet, etc., usque ad proximorum quasi vilia despiciunt, subdit: [[Pondus et pondus. ]]  Diversum pondus, etc., usque ad quibus indiciis judicium nostri dirigere debeamus.</n>


text:
Ex studiis suis intelligitur puer, si munda et recta sint opera ejus.<n>[[Ex studiis suis intelligitur. ]]  Quemcunque enim virtutibus cum modestia continentiæ, etc., usque ad sicut e contra: [[Amicus stultorum similis efficitur. ]]</n>


text:
Aurem audientem, et oculum videntem: Dominus fecit utrumque.<n>[[Dominus fecit utrumque. ]]  Nemo ad prædicandum idoneus fratrem simplicem despiciat, etc., usque ad dans unicuique secundum mensuram donationis suæ.</n>


text:
Malum est, malum est, dicit omnis emptor; et cum recesserit, tunc gloriabitur.<n>[[Malum est. ]]  Qui æterna præmia in cœlis præparare desiderat, malum est, quod in præsenti debet sustinere, ut cum recesserit de mundo, glorietur, aperte prospiciens, quia [[non sunt condignæ passiones hujus temporis, ]]  etc.</n>


text:
Est aurum et multitudo gemmarum, et vas pretiosum labia scientiæ.]<n>[[Est aurum et multitudo. ]]  Hæc est gloriatio sapientis emptoris, etc., usque ad et vasis esse assimilanda pretiosis.</n>


text:
Suavis est homini panis mendacii, et postea implebitur os ejus calculo.<n>[[Suavis est homini panis mendacii, ]]  etc. In quocunque membro quis amplius peccaverit, etc., usque ad quæ in verbis superfluis in epulando defluxerat.</n>


text:
hæreditas ad quam festinatur in principio, in novissimo benedictione carebit.<n>[[Hæreditas. ]]  Qui per avaritiæ nequitiam in hac vita multiplicari appetunt, etc., usque ad abominatio est apud Deum.</n>


text:
Abominatio est apud Dominum pondus et pondus; statera dolosa non est bona.<n>[[Abominatio est apud Deum pondus et pondus, statera dolosa, ]]  etc. Duplex pondus et stateram dolosam habet in corde suo, etc., usque ad vel animam suam Deo in baptismo consecratam.</n>


text:
Ruina est homini devorare sanctos, et post vota retractare.]<n>[[Ruina est homini devorare sanctos, et post vota retractare. ]]  Si peccatum est cuilibet nocere, etc., usque ad et eos qui, ut sua vota compleant, sanctos persequuntur, damnatio manet æterna. Ideo subdit:</n>


text:
[Dissipat impios rex sapiens, et incurvat super eos fornicem.<n>[[Dissipat impios rex sapiens, et incurvat super eos fornicem. ]]  Mos fuit antiquis, etc., usque ad cui rotæ est contraria [[corona vitæ quam repromittit Deus diligentibus se. ]]</n>


text:
Livor vulneris absterget mala, et plagæ in secretioribus ventris.]<n>[[Livor vulneris. ]]  Cum enim extra percutimur, etc., usque ad quia sicut venter escas, ita mens pertractando excoquit curas.</n><pb/>


text:
[Sicut divisiones aquarum, ita cor regis in manu Domini: quocumque voluerit, inclinabit illud.<n>[[Sicut divisiones. ]]  Omnium hominum, non solum regis cor, in manu Domini, quia [[in manu ejus sunt omnes fines terræ. ]]  Sed regem, sanctum quemque vocat, qui vitiorum bella in se vincere, virgulta malitiæ novit exstirpare. Sicut enim Dominus aquarum divisionibus, terrarum fines simul et æris implet, tegit quoque aquis superiora cœlorum, [[Ita cor regis quocunque voluerit]]  inclinat, quia sicut divisiones gratiarum secundum voluntatem suam, et angelis et hominibus tribuit; ita corda sanctorum quibuscunque voluerit digna donationibus reddit. Et taceat Pelagianus, quia absque gratia Dei nullus est locus saluti.</n>


text:
Perversa via viri aliena est; qui autem mundus est, rectum opus ejus.<n>[[Perversa via. ]]  Juste coram Domino, etc., usque ad recte quod per naturam originaliter sumpsit, exsequitur.</n>


text:
[Qui obturat aurem suam ad clamorem pauperis, et ipse clamabit, et non exaudietur.<n>[[Qui obturat aurem. ]]  Generaliter, etc., usque ad neque auditu divinæ misericordiæ dignum.</n>


text:
Gaudium justo est facere judicium, et pavor operantibus iniquitatem.<n>[[Pavor operantibus iniquitatem. ]]  Quia sciunt a Deo prohibitum; quamvis luxuriæ suæ perpetratione carnaliter delectentur, mentis tamen pavore interno non carent, quia se perpetuo passuros pro his, quæ temporaliter male fecerunt, non ambigunt.</n>


text:
Vir qui erraverit a via doctrinæ in cœtu gigantum commorabitur.<n>[[In cœtu gigantium. ]]  Dæmonum, etc., usque ad ipso judice teste, [[Discedite a me, maledicti, in ignem æternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus]]  Matth. 25..</n>


text:
Pro justo datur impius, et pro rectis iniquus.<n>[[Pro justo datur. ]]  Justus et rectus idem, etc., usque ad cum multo facilius possent, sapientiæ curam non habuerunt.</n>


text:
Thesaurus desiderabilis, et oleum in habitaculo justi: et imprudens homo dissipabit illud.<n>[[Thesaurus desiderabilis. ]]  Reprobi non tantum virtutes non assequi, etc., usque ad unde, [[Nolite timere eos qui occidunt corpus, ]]  etc. Matth. 10.</n>


text:
Civitatem fortium ascendit sapiens, et destruxit robur fiduciæ ejus.<n>[[Civitatem fortium. ]]  Mundum scilicet, etc., usque ad ecclesiastica disciplina redarguit.</n>


text:
Testis mendax peribit; vir obediens loquetur victoriam.<n>[[Testis mendax. ]]  Qui se Deo servire testatur, etc., usque ad per justitiam judicis post victoriam palmam percipit.</n>


text:
Vir impius procaciter obfirmat vultum suum; qui autem rectus est corrigit viam suam.<n>[[Vir impius. ]]  Judas, etc., usque ad quod negando deliquit.</n>


text:
[Melius est nomen bonum quam divitiæ multæ; super argentum et aurum gratia bona.<n>[[Melius est. ]]  Nam si quis mundum universum lucraretur, merito totum contemneret, ut ejus nomen scriberetur in cœlis, ejusque memoria inter sanctos atque angelos figeretur æterna. [[Nomen bonum. ]]  Quod fidelium testimonio laudatur, non vulgi imperiti, unde: [[Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem! ]][[Gratia bona. ]]  Quia a bono pro bonis laudatur operibus quis: imo pro collatis ei donis meritorum glorificatur Pater qui in cœlis est.</n>


text:
Dives et pauper obviaverunt sibi: utriusque operator est Dominus.<n>[[Dives et pauper. ]]  Neque divitem propter divitias honora, neque pro inopia pauperem despice: quia opus sunt divinum, et ad imaginem, et ad opus Dei factum.</n>


text:
Callidus vidit malum, et abscondit se; innocens pertransiit, et afflictus est damno.<n>[[Callidus vidit malum. ]]  Multi ex principibus crediderunt, etc., usque ad et in communibus consequuntur actibus.</n>


text:
Finis modestiæ timor Domini, divitiæ, et gloria, et vita.<n>[[Finis modestiæ. ]]  Quia nimirum perfectio virtutum est, etc., usque ad ne pœnis forte mereatur subigi. [[Divitiæ et gloria. ]]  Finis modestiæ timor Domini, gloria et vita, quia perfectio virtutum est in hac vita, ut caste timeamus Deum; finis virtutum in futuro, ut divitias promissæ hæreditatis, regni cœlestis gloriam, et vitam recipiamus æternam.</n>


text:
Proverbium est: adolescens juxta viam suam; etiam cum senuerit, non recedet ab ea.<n>[[Proverbium est. ]]  Quo semel est imbuta recens servabit odorem testa diu. Et Græca narrat historia Alexandrum magnum et moribus et incessu Leonidis pædagogi sui non potuisse carere, et vitiis quibus parvus infectus fuerat.</n>


text:
Qui seminat iniquitatem metet mala, et virga iræ suæ consummabitur.<n>[[Qui seminat iniquitatem. ]]  Patet, quia is qui vel verbo vel exemplo docet iniquitatem, sustinebit vindictam. Sed quia sequitur: [[Et virga iræ suæ. ]]  Illam iniquitatem videtur dicere, etc., usque ad unde: [[Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt]]  Matth. 26..</n>


text:
Qui pronus est ad misericordiam benedicetur: de panibus enim suis dedit pauperi. Victoriam et honorem acquiret qui dat munera; animam autem aufert accipientium.


text:
Dicit piger: Leo est foris; in medio platearum occidendus sum.<n>[[Dicet piger, ]]  ad bona opera, etc., usque ad aut, sicut alios justos, consumat tormentis.</n>


text:
Qui calumniatur pauperem ut augeat divitias suas, dabit ipse ditiori, et egebit.]<n>[[Qui calumniatur. ]]  Constat, quia rapaces, et quæ pauperibus auferunt, et quæ juste videbantur possidere, perdunt, cum in judicio pro his, quæ gesserunt, pœnas recipiunt. [[Fili mi. ]]  Hucusque titulus parabolarum Salomonis qui supra positus, etc., usque ad et cor apponere ad intelligendum quæ sapientes loquantur, præcipiat.</n>


text:
Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum viro furioso:<n>[[Noli esse amicus. ]]  Generaliter autem, etc., usque ad incipiant imitari. [[Homini iracundo, neque ambules cum viro. ]]  Cuilibet, præcipue Judæo, qui contra Christum et ejus discipulos vesana mente furebant, a quorum amicitia prohibentur, qui salvari curant: ne eorum vicinia, et ipsi pereant, quod casu Judæ fieri posse probatum est.</n>


text:
Noli esse cum his qui defigunt manus suas, et qui vades se offerunt pro debitis:<n>[[Noli esse cum his, qui defigunt manus. ]]  Noli esse cum his, etc., usque ad quo indutus videbaris?</n>


text:
Ne transgrediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres tui.<n>[[Ne transgrediaris. ]]  Non transgrediaris terminos Catholicæ fidei, quos ab initio statuere doctores.</n>


text:
Vidisti virum velocem in opere suo? coram regibus stabit, nec erit ante ignobiles.]<n>[[Vidisti virum velocem in opere suo? coram. ]]  Quemcunque velocem videris in opere suo, etc., usque ad quorum cavit errorem esse ponendum.</n><pb/>


text:
[Quando sederis ut comedas cum principe, diligenter attende quæ apposita sunt ante faciem tuam.<n>[[Quando sederis. ]]  Allegorice legendum est, etc., usque ad unde bene subjungit:</n>


text:
Ne desideres de cibis ejus, in quo est panis mendacii.<n>[[Ne desideres, ]]  hoc est, ne desideres ejus auscultare sermonibus, qui dulcedine mendacii auditores fallit.</n>


text:
Noli laborare ut diteris, sed prudentiæ tuæ pone modum.<n>[[Pone modum. ]]  De quo supra: [[Ne transgrediaris terminos antiquos quos posuerunt patres, ]]  scilicet terminos fidei, et veritatis datæ a patribus.</n>


text:
Ne erigas oculos tuos ad opes quas non potes habere, quia facient sibi pennas quasi aquilæ, et volabunt in cælum.


text:
Ne comedas cum homine invido, et ne desideres cibos ejus:<n>[[Ne comedas, ]]  id est, ne de Scripturis cum hæretico loquaris, qui invidet humanæ saluti, malens decipere quam corrigi; quoniam sicut hariolus et conjectator somniorum, æstimat, quæ ignorat; ita hæreticus, quæ non intelligit in Scripturis, ut libet interpretatur? [[Comede, ]]  etc. Securus, inquit, disce, quæ dico, et age quæ doceo; cum in his, quæ docet, ipse fidem certam non habeat, sciens se finxisse, quæ docet.</n>


text:
quoniam in similitudinem arioli et conjectoris æstimat quod ignorat. Comede et bibe, dicet tibi; et mens ejus non est tecum.


text:
Cibos quos comederas evomes, et perdes pulchros sermones tuos.<n>[[Cibos quos comederas. ]]  Sensus perversos, quos ab hæreticis didiceras necesse est, ut vel per pœnitentiam corrigendus deseras, vel pro his post mortem pœnas sustineas, perdasque sermones confessionis, quibus eis prædicantibus humiliter favendum esse putaveras.</n>


text:
In auribus insipientium ne loquaris, qui despicient doctrinam eloquii tui.<n>[[In auribus. Nolite sanctum dare canibus, neque mittas margaritas ante porcos. ]]  Sicut admonuit, ne hæreticorum doctrinis auscultares: ita nunc, ne amore vanæ gloriæ seductus immundis hominibus passim arcana veritatis ingeras.</n>


text:
Ne attingas parvulorum terminos, et agrum pupillorum ne introëas:<n>[[Ne attingas, ]]  etc. Propinquum parvulorum et pupillorum Dominum appellat, etc., usque ad qui conversationem eorum bonam inquietando læserit, judicium Domini non evadit.</n>


text:
Non æmuletur cor tuum peccatores, sed in timore Domini esto tota die:<n>[[Non æmuletur cor tuum peccatores. ]]  Si tota die, etc., usque ad unde in Apocalypsi: [[Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitæ]]  Apoc. 2..</n>


text:
Noli esse in conviviis potatorum, nec in comessationibus eorum qui carnes ad vescendum conferunt:<n>[[Noli esse in conviviis peccatorum. ]]  Carnes ad vescendum conferre, est in collocutione derogationis vicissim vitia proximorum dicere: de quorum pœna mox subditur: [[Quia vacant potibus, ]]  etc. [[Dantes symbola consumentur. ]]  Symbolum, collatio, etc., usque ad detractionis suæ languor occupavit.</n>


text:
[Cui væ? cujus patri væ? cui rixæ? cui foveæ? cui sine causa vulnera? cui suffusio oculorum?<n>[[Cui væ, cujus. ]]  Quærit disputando, etc., usque ad de quo Judæis: [[Vos ex patre diabolo estis]]  Joan. 8.. [[Cui rixæ? cui foveæ? Rixæ, ]]  quia concordiam non servat, etc., usque ad et sæpissime in foveam incidit, de qua: [[Fovea enim profunda est meretrix, ]]  etc. [[Cui sine causa vulnera? ]]  quia multi nimis potati vulnera per tumorem acceperunt, quæ nulla ferri causa pertulerunt. [[Cui suffossio oculorum? ]]  quia immoderatus haustus vini, et exterioris et interioris visus ingerit cæcitatem.</n>


text:
nonne his qui commorantur in vino, et student calicibus epotandis?<n>[[Nonne his. ]]  Non vetat bibere vinum ad necessitatem, sed morari extra tempus et utilitatem in vino, et evacuandis certare calicibus, unde Isaias: [[Væ qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem]]  Isa. 5..</n>


text:
Oculi tui videbunt extraneas, et cor tuum loquetur perversa.<n>[[Oculi tui videbunt. ]]  Pene naturale vitium est, post vina in corde mulierem concupiscere, comitante etiam turpitudine verborum.</n>


text:
Et eris sicut dormiens in medio mari, et quasi sopitus gubernator, amisso clavo.<n>[[Et eris sicut dormiens. ]]  In medio mari dormiunt, etc., usque ad studium sollicitudinis perdit.</n>


text:
Et dices: Verberaverunt me, sed non dolui; traxerunt me, et ego non sensi. Quando evigilabo, et rursus vina reperiam?]<n>[[Verberaverunt me. ]]  Vox percussi est et dormientis, etc., usque ad ut semper voluptatibus debrietur.</n><pb/>


text:
[Ne æmuleris viros malos, nec desideres esse cum eis:<n>[[Ne æmuleris. ]]  Ne desideres imitari quos prædictis vitiis videris implicari; sed sapientiæ operam dare curato, unde subdit: [[Sapientia ædificabitur domus. ]]</n>


text:
In doctrina replebuntur cellaria, universa substantia pretiosa et pulcherrima.<n>[[Vir sapiens. ]]  Non omnis fortis sapiens, sed e converso: quia etsi corpore debilis est, si adsit sapientia, omnino fortis, adversarii, id est diaboli, certamina vincit.</n>


text:
Excelsa stulto sapientia; in porta non aperiet os suum.<n>[[Excelsa stulto. ]]  Non potest stultus ad sapientiam ascendere, quia in infimis vitiorum jacet; quia etsi in præsenti se aliquid sapere putat, in porta, id est in exitu hujus vitæ, nihil fuisse inveniet.</n>


text:
Qui cogitat mala facere stultus vocabitur:<n>[[Qui cogitat. ]]  Aperit, quem stultum dicat: non ingenio tardum, sed eum qui vel cogitando peccat.</n>


text:
Si desperaveris lassus in die angustiæ, imminuetur fortitudo tua.]<n>[[Si desperaveris. ]]  Nihil exsecrabilius desperatione: quam qui habuerit, et in generalibus hujus vitæ laboribus, et quod pejus est, in fidei certamine, constantiam perdit.</n>


text:
[Erue eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum, liberare ne cesses.<n>[[Erue eos. ]]  Erue eos qui ab hæreticis decipiuntur, etc., usque ad si algore perituros, victu, veste recrea.</n>


text:
Si dixeris: Vires non suppetunt; qui inspector est cordis ipse intelligit: et servatorem animæ tuæ nihil fallit, reddetque homini juxta opera sua.


text:
Comede, fili mi, mel, quia bonum est, et favum dulcissimum gutturi tuo.<n>[[Comede, fili mi. ]]  Melli et favo comparat doctrinam sapientiæ, etc., usque ad et mora percipitur.</n>


text:
Sic et doctrina sapientiæ animæ tuæ: quam cum inveneris, habebis in novissimis spem, et spes tua non peribit.


text:
Ne insidieris, et quæras impietatem in domo justi, neque vastes requiem ejus.<n>[[Ne insidieris. ]]  Ne quæras occasionem, etc., usque ad unde subjungit:</n>


text:
Septies enim cadet justus, et resurget: impii autem corruent in malum.<n>[[Septies enim cadet. ]]  Justus dicitur, et cadere, etc., usque ad sic peccato assentiunt ut non pœniteant.</n>


text:
Cum ceciderit inimicus tuus ne gaudeas, et in ruina ejus ne exsultet cor tuum:<n>[[Cum ceciderit inimicus tuus. ]]  Supra justo insidias vetuit, etc., usque ad ne te cadente in peccato, ille resipiscens sanetur.</n>


text:
Time Dominum, fili mi, et regem, et cum detractoribus non commiscearis:<n>[[Time Dominum, fili mi. ]]  Potest per Dominum et regem, Pater et Filius intelligi, qui eodem divinitatis honore colendi sunt: [[Qui enim non honorificat Filium, non honorificat Patrem, qui misit illum, ]]  etc. Joan. 3.. [[Cum detractoribus. ]]  Cum illis scilicet, etc., usque ad et auscultantium illis auditorum.</n>


text:
Hæc quoque sapientibus. [Cognoscere personam in judicio non est bonum.<n>[[Hæc quoque sapientibus. ]]  Quando reprobus quis repentino interitu rapitur a sæculo, etc., usque ad vel timore nunquam a via veritatis recedatur.</n>


text:
Labia deosculabitur qui recta verba respondet.<n>[[Labia deosculabitur. ]]  Osculum pacis et amoris signum est, etc., usque ad in melius conversos.</n>


text:
Præpara foris opus tuum, et diligenter exerce agrum tuum, ut postea ædifices domum tuam.<n>[[Præpara. ]]  Præparato opere agrum diligenter exercere, etc., usque ad intus tota virtutum fabrica fame boni crescente destruatur.</n>


text:
[Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam viri stulti:<n>[[Per agrum hominis pigri transivi, ]]  etc. Per agrum vineamque pigri ac stulti transire, etc., usque ad vel diaboli persuasione quisque negligens perdit.</n>


text:
et ecce totum repleverant urticæ, et operuerant superficiem ejus spinæ, et maceria lapidum destructa erat.


text:
Hæ quoque parabolæ Salomonis, quas transtulerunt viri Ezechiæ regis Juda.<n>[[Hæ quoque parabolæ. ]]  Hinc novo ordine loqui incipit, etc., usque ad scilicet quæ figuris aptæ videntur.</n>


text:
[Gloria Dei est celare verbum, et gloria regum investigare sermonem.<n>[[Gloria Dei. ]]  Gloria Domini, etc., usque ad unde se magis filium hominis quam Filium Dei appellat. [[Investigare. ]]  Sermonem, etc., usque ad nam illico audivit: [[Beatus es Simon Barjona, quia caro, ]]  etc.</n>


text:
Cælum sursum, et terra deorsum, et cor regum inscrutabile.<n>[[Cœlum sursum et terra deorsum. ]]  Sicut altitudo cœli et profunditas terræ ab hominibus sciri non potest, ita scientia apostolorum et prophetarum, qui arcana Divinitatis spiritu revelante cognoverunt, nostram fragilitatem transcendit.</n>


text:
Aufer impietatem de vultu regis, et firmabitur justitia thronus ejus.<n>[[Aufer impietatem. ]]  Aufer impietatem, etc., usque ad ne per arrogantiam rigidi, plebis odium incurrant.</n>


text:
Ne gloriosus appareas coram rege, et in loco magnorum ne steteris.<n>[[Ne gloriosus appareas. ]]  Sicut superius prælatum, etc., usque ad unde: [[Humiliamini sub potenti manu Dei, ut exaltet vos in tempore visitationis]]  I Petr. 3..</n>


text:
[Quæ viderunt oculi tui ne proferas in jurgio cito, ne postea emendare non possis, cum dehonestaveris amicum tuum.


text:
ne forte insultet tibi cum audierit, et exprobrare non cesset. Gratia et amicitia liberant: quas tibi serva, ne exprobrabilis fias.


text:
Mala aurea in lectis argenteis, qui loquitur verbum in tempore suo.<n>[[Mala aurea. ]]  Sacra eloquia, etc., usque ad remoto litteræ velamine pandit.</n>


text:
Inauris aurea, et margaritum fulgens, qui arguit sapientem et aurem obedientem.<n>[[Inauris aurea margaritarum fulgens. ]]  Recte humilis auditor, etc., usque ad gratioremque fulgorem gemmæ ardentis annectit.</n>


text:
Sicut frigus nivis in die messis, ita legatus fidelis ei qui misit eum: animam ipsius requiescere facit.<n>[[Sicut frigus. ]]  Importunum videtur tempore messis ningere, etc., usque ad prudenter agendo repausat.</n>


text:
Nubes, et ventus, et pluviæ non sequentes, vir gloriosus et promissa non complens.<n>[[Vir gloriosus. ]]  Idem videtur, [[Nec lactes quemquam labiis tuis. ]]  Sed illud est idem quod dicit Apostolus: [[Habentes speciem pietatis, veritatem autem ejus abnegantes]]  II Tim. 3..</n>


text:
[Mel invenisti: comede quod sufficit tibi, ne forte satiatus evomas illud.<n>[[Mel invenisti, comede quod sufficit tibi. ]]  Potest et sic intelligi, etc., usque ad vel toties ad illum venias ut fastidiat.</n>


text:
Dens putridus, et pes lassus, qui sperat super infideli in die angustiæ,<n>[[Deus putridus et pes. ]]  Jeremias, etc., usque ad in die judicii nudus patebit.</n>


text:
et amittit pallium in die frigoris. Acetum in nitro, qui cantat carmina cordi pessimo. Sicut tinea vestimento, et vermis ligno, ita tristitia viri nocet cordi.<n>[[Acetum in nitro qui cantat. ]]  Nitrum a Nitria provincia, etc., usque ad sed aquam lavationi habilem reddit.</n>


text:
prunas enim congregabis super caput ejus, et Dominus reddet tibi.<n>[[Prunas enim congregabis, ]]  id est, ardorem charitatis. Non enim doceret sapientia, ut bona inimico, mali causa, faceres. Fit enim sæpe ut inimicus crebris victus beneficiis, odii ponat rigorem, et calorem charitatis menti apponat. [[Ventus aquilo. ]]  Si hilari vultu audieris detrahentem, tu illi das fomitem detrahendi. Si vero tristi, ut ait quidam, discit non libenter dicere, quod didicerit non libenter audire.</n>


text:
Melius est sedere in angulo domatis quam cum muliere litigiosa et in domo communi.<n>[[Melius est sedere in angulo domatis, quam. ]]  Doma est excelsus et secretus locus. In Actibus enim apostolorum Act. 10., ubi Petrus ad superiora ascendit ad orandum, pro superioribus in Græco doma scriptum est.</n>


text:
Aqua frigida animæ sitienti, et nuntius bonus de terra longinqua.<n>[[Aqua frigida. ]]  Aqua ergo frigida, etc., usque ad vel finito certamine ad palmam retributionis inducunt.</n>


text:
Fons turbatus pede et vena corrupta, justus cadens coram impio.<n>[[Fons turbatus. ]]  Evenit sæpe, ut qui majori præditi scientia fulgebant, ad ultimum plus volentes sapere quam fragilitati humanæ concessum est, in insipientiæ foveam decidant, unde adjungit:</n>


text:
Sicut qui mel multum comedit non est ei bonum, sic qui scrutator est majestatis opprimetur a gloria.<n>[[Sicut qui mel. ]]  Dulcedo enim mellis, etc., usque ad unde sequitur:</n>


text:
Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum.]<n>[[Sicut urbs patens, ]]  etc. Si enim murum silentii non habet, etc., usque ad contra semetipsam per multiloquium pugnat.</n><pb/>


text:
[Quomodo nix in æstate, et pluviæ in messe, sic indecens est stulto gloria.<n>[[Quomodo nix in æstate. ]]  Nix in æstate et pluviæ in messe, etc., usque ad quod Arianæ tempestatis calamitas probavit.</n>


text:
Sicut avis ad alia transvolans, et passer quolibet vadens, sic maledictum frustra prolatum in quempiam superveniet.<n>[[Nam sicut avis. ]]  Verba comparat avibus, etc., usque ad de quibus: [[Quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in cœlis]]  Matth. 16..</n>


text:
Ne respondeas stulto juxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis.<n>[[Non respondeas... Responde stulto juxta stultitiam. ]]  Non sunt contraria; utrumque enim pro tempore et personarum diversitate concordat; dum et stultus contemnit, quia non recipit sapientiam: et stulta superbia a sua dejicitur stultitia, unde: [[Factus sum insipiens, vos me cœgistis]]  II Cor. 12..</n>


text:
Claudus pedibus, et iniquitatem bibens, qui mittit verba per nuntium stultum.<n>[[Claudus pedibus. ]]  Potest sapiens stultum mittere nesciens, nec tamen sapientiæ suæ gloriam perdit: quia de ignoto, bonum quod audierat, credit. Sed et qui hæreticum sciens mittit ad prædicandum, claudus est pedibus: [[Et iniquitatem bibens; ]]  quia et operis boni foris incessum amisit, et interiora sui sensus haustu stultitiæ debriat.</n>


text:
Quomodo si spina nascatur in manu temulenti, sic parabola in ore stultorum.<n>[[Quomodo si spina nascatur. ]]  Spina nascitur in manu temulenti, etc., usque ad aut vituperationem quærit aliorum.</n>


text:
Sicut canis qui revertitur ad vomitum suum, sic imprudens qui iterat stultitiam suam.<n>[[Sicut canis. ]]  Canis vomens cibum quo pectus ejus premebatur, abjicit, etc., usque ad quam post confessionem, dum appetunt, resumunt.</n>


text:
Vidisti hominem sapientem sibi videri? magis illo spem habebit insipiens.]<n>[[Vidisti hominem. ]]  In judicium ergo in hunc mundum veni Joan. 9., ut qui non vident videant, et qui vident, cæci fiant Eccl. 10..</n>


text:
[Dicit piger: Leo est in via, et leæna in itineribus.<n>[[Dicit piger. ]]  Multi cum verba exhortationis audiunt, etc., usque ad in suis jacere pravitatibus non desistunt.</n>


text:
Sapientior sibi piger videtur septem viris loquentibus sententias.]<n>[[Sapientior, ]]  etc. Septem viri loquentes sententias, etc., usque ad et multos perfecisse monstraverunt.</n>


text:
[Sicut qui apprehendit auribus canem, sic qui transit impatiens et commiscetur rixæ alterius.<n>[[Sicut qui apprehendit. ]]  Noli verbis contendere, ad nihilum utile est nisi ad subversionem audientium. Quicunque simplex sensu est et duobus inter se jurgantibus, mordaci sermone capta ejus aure, cito incipit quasi canis latrare et contentiones generare, sed sapiens omnino vitat.</n>


text:
[Ne glorieris in crastinum, ignorans quid superventura pariat dies.<n>[[Ne glorieris. ]]  Ne securus sis aliquando de futuro; quia etsi hodie servis Domino qualis esse in futurum possis, quomodo viam finire, prorsus videre non vales. [[Beatus homo qui semper est pavidus. ]]</n>


text:
Grave est saxum, et onerosa arena, sed ira stulti utroque gravior.<n>[[Grave est saxum. ]]  Grave est, etc., usque ad ita mentis quoque motus examinant et castigant. [[Ira stulti utroque gravior, ]]  etc. De quo supra, etc., usque ad et furori frena laxat.</n>


text:
Melior est manifesta correptio quam amor absconditus.<n>[[Melior est manifesta correctio. ]]  Amor absconditus, illicitus, etc., usque ad quam studio similiter peccandi clam diligere.</n>


text:
Anima saturata calcabit favum, et anima esuriens etiam amarum pro dulci sumet.<n>[[Anima saturata calcabit favum, ]]  etc. Anima divitum, etc., usque ad mortem ipsam pro Domino pati dulce habet.</n>


text:
Sicut avis transmigrans de nido suo, sic vir qui derelinquit locum suum.<n>[[Sicut avis transmigrans. ]]  Sicut avis ova, etc., usque ad ne a bono, quod faciebas, desistas.</n>


text:
[Amicum tuum et amicum patris tui ne dimiseris, et domum fratris tui ne ingrediaris in die afflictionis tuæ. Melior est vicinus juxta quam frater procul.<n>[[Melior est vicinus. ]]  Melior est tibi, etc., [[usque ad, in Jericho, et incidit, ]]  etc</n>


text:
Qui benedicit proximo suo voce grandi, de nocte consurgens maledicenti similis erit.<n>[[Qui benedicit proximo, ]]  id est, qui favore superfluæ laudis eum extollit, vel malis favendo, vel bona plus æquo laudando. Sed hic maledicenti assimilatur; quia vel in malo opere laudando confidentiam tribuit, vel in bono opere simplicitatem puri cordis minuit, ut quod superni amoris causa incœperat, humano favore finiat.</n>


text:
Ferrum ferro exacuitur, et homo exacuit faciem amici sui.<n>[[Ferrum ferro. ]]  Bona consolatio consilium sapientum: qui dum se invicem consolando instruunt, ferrum ferro acuitur.</n>


text:
Infernus et perditio numquam implentur: similiter et oculi hominum insatiabiles.<n>[[Infernus. ]]  Inferni tormenta non replentur, etc., usque ad si naturam haberent sine fine vivendi.</n>


text:
Quomodo probatur in conflatorio argentum et in fornace aurum, sic probatur homo ore laudantis. Cor iniqui inquirit mala, cor autem rectum inquirit scientiam.


text:
Si contuderis stultum in pila quasi ptisanas feriente desuper pilo, non auferetur ab eo stultitia ejus.]


text:
[Diligenter agnosce vultum pecoris tui, tuosque greges considera:<n>[[Diligenter. ]]  Pastori Ecclesiæ dicitur, etc., usque ad si tuo tempore bene paveris.</n>


text:
Aperta sunt prata, et apparuerunt herbæ virentes, et collecta sunt fœna de montibus.<n>[[Aperta sunt prata. ]]  Aperta sunt modo pascua sacramentorum cœlestium, etc., usque ad ad spirituale subsidium data.</n>


text:
Agni ad vestimentum tuum, et hædi ad agri pretium.<n>[[Agni sunt ad vestimentum. ]]  Agnorum velleribus vestieris, dum bonis discipulorum obedientium moribus pastor ipse profeceris, eorumque laudabilia facta cernens, et in ornatu virtutum, et in calore dilectionis ipse gloriosus exstiteris. Hædis agrum comparas, dum peccatores ad pœnitentiam vocando, sublimiorem tibi in terra viventium locum acquiris.</n>


text:
Sufficiat tibi lac caprarum in cibos tuos, et in necessaria domus tuæ, et ad victum ancillis tuis.]<n>[[Sufficiat tibi lac caprarum. ]]  Tanta instantia pecus commissum pasce, etc., usque ad hædi pro pretio sanctorum, quibus nocuerant, ignibus tradentur.</n><pb/>


text:
[Fugit impius nemine persequente; justus autem, quasi leo confidens, absque terrore erit.<n>[[Fugit impius. ]]  Qui non est fortis, etiam si nullus persequatur, sponte fidem deserit: dum latrociniis, vel perjuriis, aliisque hujusmodi infideli se similem reddit. [[Justus autem quasi leo. ]]  In occursu bestiarum non trepidat, etc., usque ad quem nemo invitus amittit.</n>


text:
Propter peccata terræ multi principes ejus; et propter hominis sapientiam, et horum scientiam quæ dicuntur, vita ducis longior erit.


text:
Viri mali non cogitant judicium; qui autem inquirunt Dominum animadvertunt omnia.<n>[[Qui autem requirunt. ]]  Omnia animadvertunt electi, id est et futurum discrimen universalis judicii; et quibus operibus requies; et quibus pœna retribuatur æterna.</n>


text:
Qui decipit justos in via mala, in interitu suo corruet, et simplices possidebunt bona ejus.<n>[[Qui decipit justos in via mea, ]]  etc. Qui per doctrinam hæreticam decipit amatores justitiæ, etc., usque ad exemplum etiam de casu ejus sumunt.</n>


text:
In exsultatione justorum multa gloria est; regnantibus impiis, ruinæ hominum.<n>[[In exsultatione, ]]  etc. Non de præsentibus, etc., usque ad quod et de paganis, et hæreticis, et malis Catholicis potest accipi.</n>


text:
Qui abscondit scelera sua non dirigetur; qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur.


text:
Beatus homo qui semper est pavidus; qui vero mentis est duræ corruet in malum.<n>[[Beatus homo, ]]  etc. Ira judicii tanto districtior portabitur, quanto nunc minus timetur.</n>


text:
Dux indigens prudentia multos opprimet per calumniam; qui autem odit avaritiam, longi fient dies ejus.


text:
Vir qui festinat ditari, et aliis invidet, ignorat quod egestas superveniet ei.<n>[[Vir qui festinat ditari, ]]  etc. Qui augere opes ambit, peccatum negligit, more avium captus, cum escam terrenam avidus inspicit, quo stranguletur peccati laqueo, non agnoscit: cum quælibet mundi bona desiderat, quæ de futuro damna patiatur ignorat.</n>


text:
Qui corripit hominem gratiam postea inveniet apud eum, magis quam ille qui per linguæ blandimenta decipit.


text:
Qui subtrahit aliquid a patre suo et a matre, et dicit hoc non esse peccatum, particeps homicidæ est.


text:
Cum surrexerint impii, abscondentur homines; cum illi perierint, multiplicabuntur justi.]<n>[[Cum surrexerint impii. ]]  Eosdem homines, quos justos dicit, quia justi, creationis ordinem servant: Unde in Job de pœnitente: [[Respiciet homines, et dicet, Peccavi]]  Job. 33.. Quod est, Respiciet eos, qui naturam humanæ creationis custodiunt, et se peccando jumentis assimilatos agnoscunt.</n><pb/>


text:
[Viro qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus ei superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur.<n>[[Homo qui blandis, ]]  etc. Qui fictis sermonibus proximum laudat, parat ei insidias, quibus in periculum verbi aut operis securior incidat. Sed videamus qui capiatur, cui fit, aut qui facit. Sequitur:</n>


text:
Peccantem virum iniquum involvet laqueus, et justus laudabit atque gaudebit.<n>[[Peccantem virum. ]]  Non ergo justo laqueus peccantium, etc., usque ad nam qui fodit foveam proximo suo, incidet in eam.</n>


text:
Vir sapiens si cum stulto contenderit, sive irascatur, sive rideat, non inveniet requiem.<n>[[Vir sapiens. ]]  Doctor fidelis et sapiens, etc., usque ad non auditur a stulto.</n>


text:
Totum spiritum suum profert stultus; sapiens differt, et reservat in posterum.<n>[[Totum spiritum suum. ]]  Impatientia impellente totus spiritus foras prorumpit, etc., usque ad sapiens autem paulatim eam maturitate consilii extenuat et expellit.</n>


text:
Pauper et creditor obviaverunt sibi: utriusque illuminator est Dominus.<n>[[Pauper et creditor obviaverunt. ]]  Pauper, etc., usque ad unde, [[sine me nihil potestis facere. ]]</n>


text:
[Virga atque correptio tribuit sapientiam; puer autem qui dimittitur voluntati suæ confundit matrem suam.


text:
Cum prophetia defecerit, dissipabitur populus; qui vero custodit legem beatus est.<n>[[Cum prophetia. ]]  Cum sacerdotis eruditio cessaverit, solvetur continuo disciplina divinæ legis: qua populus ad beatitudinis præmia pertingere debuerat.</n>


text:
Vidisti hominem velocem ad loquendum? stultitia magis speranda est quam illius correptio.<n>[[Vidisti hominem. ]]  Grave quidem vitium stultitiæ, sed non levius verbositatis: nam sæpe contingit, ut idiota aliquis citius verba correptionis accipiat, quam qui sua quæ novit, vel nosse putat magis jactat, quam aliorum monita audiat.</n>


text:
Qui delicate a pueritia nutrit servum suum postea sentiet eum contumacem.]<n>[[Qui delicate a pueritia sua. ]]  Alia translatio pulchre: [[Qui deliciatur a pueritia sua, servus erit: novissime autem contristabitur. ]]  Sero enim malorum pœnitet, qui in tenera ætate noluit.</n>


text:
[Vir iracundus provocat rixas, et qui ad indignandum facilis est erit ad peccandum proclivior.<n>[[Vir iracundus. ]]  Janua omnium vitiorum iracundia: qua clausa, virtutibus intrinsecus dabitur quies, aperta, ad omne facinus armabitur animus.</n>


text:
Qui cum fure participat odit animam suam; adjurantem audit, et non indicat.<n>[[Qui cum fure participat, odit animam suam. ]]  Non solum a peccato, sed etiam a consensu abstinere docet sapientia: ne audiat a districto judice: [[Si videbas furem, currebas cum eo, ]]  etc. Non enim fur solum, sed et ille reus tenetur, qui furti conscius, quærente possessore non indicat. Et ne metu personæ potentioris se excuset, addit: [[Qui timet Dominum, ]]  etc.</n>


text:
Abominantur justi virum impium, et abominantur impii eos qui in recta sunt via. Verbum custodiens filius extra perditionem erit.]<pb/>


text:
Verba Congregantis, filii Vomentis. Visio quam locutus est vir cum quo est Deus, et qui Deo secum morante confortatus, ait:<n>[[Verba congregantis. ]]  Huc usque parabolæ Salomonis, quas transtulerunt viri Ezechiæ regis Juda. Hinc rursus verba Salomonis, quod perpenditur ab ipso nomine quo Græce, latine congregans; Ecclesia enim convocatio. [[Visio quam. ]]  Visio quam locutus est, quia quod vidit apud Deum secretiora contemplando patefecit hominibus. Quisquis enim Spiritu Dei confortatus est, quæ sequuntur humili corde dicit, [[stultissimus sum virorum, ]]  etc.</n>


text:
[Stultissimus sum virorum, et sapientia hominum non est mecum.<n>[[Stultissimus. Filii hujus sæculi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua]]  Luc. 16.. Et Apostolus: [[Si quis videtur esse sapiens in hoc sæculo, stultus fiat, ut sit sapiens]]  I Cor. 3.. [[Non didici]]  ab homine, sed, donante Deo, ut sanctorum scientiam noscam. Et Apostolus: [[Nos stulti propter Christum: ]]  iterum ait, [[Sapientiam autem loquimur inter perfectos. Sapientiam vero non hominum, ]]  scilicet neque principum hujus sæculi, qui destruuntur.</n>


text:
Quis ascendit in cælum, atque descendit? quis continuit spiritum in manibus suis? quis colligavit aquas quasi in vestimento? quis suscitavit omnes terminos terræ? quod nomen est ejus, et quod nomen filii ejus, si nosti?<n>[[Quis ascendit in cœlum. ]]  Filius Dei post resurrectionem, et nostræ resurrectionis tempore descensurus est ad judicium. [[Quis continuit. ]]  Omnis spiritus, angelorum, hominum, animalium et procellarum, ne deficiat, Dei potentia continetur. [[Quis suscitavit omnes. ]]  Et nunc omnia, quæ per orbem vivunt et crescunt, homines, animantia, germina, Deus, ut sua vita subsistant, excitat: et in die judicii genus humanum a quatuor ventis a morte excitabit. [[Quod nomen est ejus, et quod nomen filii ejus, ]]  Dei patris et filii nomen dicit: cujus mysterium sæcularis scientia naturaliter scire non potuit, quamvis esse Deum, qui omnia fecerit, per facta intelligere possit. [[Si nosti: ]]  tu scilicet, qui tuam sapientiam jactans, nostræ fidei mysteria stultitiam vocas.</n>


text:
Omnis sermo Dei ignitus: clypeus est sperantibus in se.<n>[[Omnis sermo. ]]  Proprietatem Græci nominis, etc., usque ad vera enim omnia et ignita. [[Clypeus est, ]]  id est protector omnium sperantium in se. Clypeus contra hostium insidias et omnia adversa.</n>


text:
Duo rogavi te: ne deneges mihi antequam moriar:<n>[[Duo rogavi te. ]]  Hæc adhuc vir, etc., usque ad in oblivionem decidat æternorum.</n>


text:
vanitatem et verba mendacia longe fac a me; mendicitatem et divitias ne dederis mihi: tribue tantum victui meo necessaria,


text:
ne forte satiatus illiciar ad negandum, et dicam: Quis est Dominus? aut egestate compulsus, furer, et perjurem nomen Dei mei.


text:
[Generatio quæ patri suo maledicit, et quæ matri suæ non benedicit;<n>[[Generatio quæ patri. ]]  Superius vitæ puritatem, etc., usque ad si natus est, fuit tempus quando non fuit filius.</n>


text:
generatio quæ pro dentibus gladios habet, et commandit molaribus suis, ut comedat inopes de terra, et pauperes ex hominibus.<n>[[Generatio quæ pro dentibus gladios habet. ]]  Hæc est, quæ suam perfidiam aliis immittere conatur; et sicut corpora gladiis, ita audientium animas veneno allocutionis occidit.</n>


text:
Sanguisugæ duæ sunt filiæ, dicentes: Affer, affer. Tria sunt insaturabilia, et quartum quod numquam dicit: Sufficit.<n>[[Sanguisugæ duæ sunt filiæ. ]]  Diabolus, qui siti peccata suadendi perpetuo ardet; [[Duæ filiæ, ]]  quæ ejus imitantur ardorem, luxuria et philargyria. Nam luxuriæ, quo liberius frena laxantur, eo noxius delectatur; et [[Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. ]][[Tria sunt insaturabilia. ]]  Infernus nunquam redundat; meretrix habet similia. Corpus non satiatur deliciis, et avarus non dicit, sufficit; alii infernum dicunt diabolum, qui non satiatur seductione humana.</n>


text:
Infernus, et os vulvæ, et terra quæ non satiatur aqua: ignis vero numquam dicit: Sufficit.<n>[[Os vulvæ, et terra quæ non satiatur aqua, ]]  ut supra ignem, incendium gehennæ, qui nunquam desinit.</n>


text:
Oculum qui subsannat patrem, et qui despicit partum matris suæ, effodiant eum corvi de torrentibus, et comedant eum filii aquilæ !]<n>[[Oculum qui subsannat. ]]  Qui divina judicia reprehendunt, etc., usque ad qui peccati nigredinem humiliter confitentur. [[Filii aquilæ: ]]  quia per gratiam ejus sunt renati, qui in carne ad cœlum transvolavit, qui alibi filii sponsi dicuntur.</n>


text:
[Tria sunt difficilia mihi, et quartum penitus ignoro:<n>[[Tria sunt mihi difficilia. ]]  Ita est ad litteram, etc., usque ad difficile est scire quot cogitationibus juvenis agitur, qui viam veritatis deservit.</n>


text:
viam aquilæ in cælo, viam colubri super petram, viam navis in medio mari, et viam viri in adolescentia.


text:
Talis est et via mulieris adulteræ, quæ comedit, et tergens os suum dicit: Non sum operata malum.<n>[[Talis est et via mulieris adulteræ. ]]  Adultera quoque mens ut ea quæ commemoravit, semper vaga est, quæ ubi celare peccata poterit, negat se aliquid patrasse mali.</n>


text:
per odiosam mulierem, cum in matrimonio fuerit assumpta; et per ancillam, cum fuerit hæres dominæ suæ.]


text:
[Quatuor sunt minima terræ, et ipsa sunt sapientiora sapientibus:<n>[[Quatuor: ]]  scilicet minores videntur justi in terra, quam reprobi, id est abjectiores; sed tamen sapientiores sunt sapientibus mundi, quia æterna quærunt, et pro his pati desiderant.</n>


text:
formicæ, populus infirmus, qui præparat in messe cibum sibi;<n>[[Formicæ populus infirmus. ]]  Et Ecclesiæ populus, etc., usque ad quibus vivat in æternum.</n>


text:
lepusculus, plebs invalida, qui collocat in petra cubile suum;<n>[[Lepusculus, ]]  alii chœrogryllus, etc., usque ad sed hic quidam pro lepusculo hericium habent. HIERON. Habent enim Hebræa verbum [[saphan, ]]  quod murem et chœrogyllum et leporem et hericium interpretantur. [[Lepusculus, ]]  etc. Hæc est plebs Ecclesiæ, quæ invalida, quia injurias suas ulcisci non quærit, et quia non suis viribus, sed in Dei auxilio sperare salutem didicit, quod est cubile habere in petra, unde dicit cum Psalmista: [[Esto mihi in lapidem fortissimum, in domum munitam, ut salves me, quia petra mea et munitio mea es tu. ]]</n>


text:
regem locusta non habet, et egreditur universa per turmas suas;<n>[[Regem locusta. ]]  Locusta, etc., usque ad tamen instanter in suis locis Christo militare, et germina carnalium consuevit absumere voluptatum.</n>


text:
stellio manibus nititur, et moratur in ædibus regis.<n>[[Stellio manibus. ]]  Stellio alas non habet, etc., usque ad obtinenda æterni regni mœnia virtus operationis levat.</n>


text:
Tria sunt quæ bene gradiuntur, et quartum quod incedit feliciter:<n>[[Tria sunt quæ gradiuntur. ]]  Non nos moveat, etc., usque ad quia in fallacia sua ad tempus Antichristus prosperatur.</n>


text:
gallus succinctus lumbos; et aries; nec est rex, qui resistat ei.<n>[[Gallus, ]]  scilicet prædicatores, inter hujus sæculi tenebras verum mane nuntiantes. [[Et aries. ]]  Primus ordo sacerdotum, etc., [[usque ad postquam elevatus est in sublime. ]]</n>


text:
Est qui stultus apparuit postquam elevatus est in sublime; si enim intellexisset, ori suo imposuisset manum.


text:
Qui autem fortiter premit ubera ad eliciendum lac exprimit butyrum; et qui vehementer emungit elicit sanguinem; et qui provocat iras producit discordias.]<n>[[Qui autem]]  ubera fortiter premit, etc., usque ad quia carnale efficitur hoc quod nimia discussione sentitur. [[Et qui provocat iras, producit. ]]  Quid prior parabola ad litteram significet, aperit, etc., usque ad elicit sanguinem.</n><pb/>


text:
Verba Lamuelis regis. Visio qua erudivit eum mater sua.<n>[[Verba Lamuelis. ]]  Lamuel, in quo est Deus, etc., usque ad vidit quam prudenter se mater sua docuerit.</n>


text:
Ne dederis mulieribus substantiam tuam, et divitias tuas ad delendos reges.<n>[[Et divitias tuas. ]]  Hoc est, noli terrenis deliciis hominum corda corrumpere, etc., usque ad per illecebras sæculi merentur eradicari de terra viventium.</n>


text:
Noli regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum, quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas;<n>[[Noli regibus. ]]  Hæc et sequentia ad litteram patent, etc., usque ad carnales scrutantur.</n>


text:
Date siceram mœrentibus, et vinum his qui amaro sunt animo.<n>[[Date siceram mœrentibus. ]]  Vinum et sicera, etc., usque ad ne abundantiori tristitia absorbeantur qui hujusmodi sunt.</n>


text:
Aperi os tuum muto, et causis omnium filiorum qui pertranseunt.<n>[[Aperi os. ]]  Pro causa pauperis, etc., usque ad sed et cunctis per orbem nationibus curam salutis impendere.</n>


text:
Aperi os tuum, decerne quod justum est, et judica inopem et pauperem.]<n>[[Aperi os tuum, decerne. ]]  Sicut pro causa pauperis et ereptione os aperire præcepit, ita, ubi erraverit, juste castigare admonet ac judicare. Et Moyses: [[Pauperis in judicio non misereberis]]  Exod. 13.. Quod utrumque Dominum facere Propheta dicit: [[Sed judicabit in justitia pauperes, et arguet inæquitate pro mansuetis terræ. ]]</n>


text:
[Mulierem fortem quis inveniet? procul et de ultimis finibus pretium ejus.<n>[[Mulierem fortem. ]]  Hucusque verba Lamuelis regis, etc., usque ad virtutes describantur ac præmia. [[Mulierem fortem quis inveniet. ]]  Mulier fortis sancta Ecclesia, etc., usque ad per mundum prædicare donavit, addidit:</n>


text:
Confidit in ea cor viri sui, et spoliis non indigebit.<n>[[Confidit in ea cor viri. ]]  Vir, redemptor, etc., usque ad cum per prædicatores, quos deceperat, ad veritatem revocat. [[Et spoliis non indigebit. ]]  Quia nunquam cessabit Ecclesia deceptas a diabolo animas Christi fidei restituere, donec mundi cursu finito numerus justorum compleatur. Sed quia quidquid boni sancta Ecclesia vel fidelis anima agit, desuper accipit recte subditur:</n>


text:
Reddet ei bonum, et non malum, omnibus diebus vitæ suæ.<n>[[Reddet ei bonum et non malum. ]]  Reddet anima Christo bonum, etc., usque ad cui simile, [[serviamus illi, ]]  etc.</n>


text:
Quæsivit lanam et linum, et operata est consilia manuum suarum.<n>[[Quæsivit. ]]  Quibus operibus, etc., usque ad de hac retributione apertius subditur:</n>


text:
Facta est quasi navis institoris, de longe portans panem suum.<n>[[Facta est quasi navis institoris de longe. ]]  Navigator dicitur [[institor, ]]  eo quod acquirendis mercibus sedulus instat, etc., usque ad de quibus dicitur: [[Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. ]]</n>


text:
Et de nocte surrexit, deditque prædam domesticis suis, et cibaria ancillis suis.<n>[[De nocte. ]]  Sicut totus præsentis sæculi cursus, etc., usque ad et hujusmodi secreto exercere. [[Surrexit. ]]  Cum quis fidelis ad agendum proximorum curam sollicite accingitur. Quod duobus modis facit, quia et eos, qui foris errant, ad fidem vocat; et qui in fide sunt, ut amplius operibus insistant; unde subdit: [[Deditque prædam domesticis suis. ]]  Dat prædam domesticis suis, cum eos, quos diabolus eripuit, eorum societati, qui in fide præcesserunt, conciliat. Dat ancillis suis cibaria, cum humiles quosque, et timore jussa servantes, ne lassescant pio labore, mercedis commemoratione reficit.</n>


text:
Consideravit agrum, et emit eum; de fructu manuum suarum plantavit vineam.<n>[[Consideravit. ]]  Hodie et usque in finem sæculi mulier fortis, etc., usque ad quæ sit beatitudinis plenitudo in regno Dei. [[De fructu manuum suarum. ]]  Quia de fructiferis suorum fidelium factis, etc., usque ad et pro eis quid potest, laborat.</n>


text:
Accinxit fortitudine lumbos suos, et roboravit brachium suum.<n>[[Accinxit. ]]  Cum se ad virtutum opera præparat, etc., usque ad ut bonis operibus fulgeatis.</n>


text:
Gustavit, et vidit quia bona est negotiatio ejus; non extinguetur in nocte lucerna ejus.<n>[[Gustavit et vidit quia bona est. ]]  Agri scilicet illius, etc., usque ad sic sed et nocte accensa lucerna manibus operatur.</n>


text:
Manum suam misit ad fortia, et digiti ejus apprehenderunt fusum.<n>[[Manum suam misit. ]]  Fortia dicit, perfecta in charitate opera, etc., usque ad de cujus fortitudine dicitur: [[Regnum cœlorum vim patitur, et violenti rapiunt illud]]  Matth. 11.. [[Et digiti ejus, ]]  inquit, [[apprehenderunt fusum. ]]  Colus in sinistra, fusus in dextera, etc., usque ad quid autem mulier fortis, scilicet sancta Ecclesia vel anima perfecta per fusum operata sit; subjungit:</n>


text:
Manum suam aperuit inopi, et palmas suas extendit ad pauperem.<n>[[Manum suam aperuit inopi, et palmas suas. ]]  Hoc de eleemosynis, etc., usque ad cum late longeque prædicatores ad gentes æternæ salutis egentes dispersit.</n>


text:
Non timebit domui suæ a frigoribus nivis; omnes enim domestici ejus vestiti sunt duplicibus.<n>[[Non timebit. ]]  Frigora nivis, etc., usque ad quia credidit Deo dicenti quod [[portæ inferi non prævalebunt adversus eam]]  Matth. 16.. [[Omnes enim domestici ejus vestiti sunt duplicibus, ]]  etc. Sapientia scilicet, ad hæreses revelandas, et patientia ad tolerandas apertorum nostium pugnas, etc., usque ad qui merito in frigore religatur, quia vestem pietatis non habebat.</n>


text:
Stragulatam vestem fecit sibi; byssus et purpura indumentum ejus.<n>[[Stragulatam vestem. ]]  Stragulata vestis est quæ variante textura, solet confici firmissima, etc., usque ad byssinæ enim justificationes sanctorum sunt.</n>


text:
Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terræ.<n>[[Nobilis in portis vir. ]]  Vir Dominus qui visus est ignobilis, etc., usque ad cunctis apparebit sublimis.</n>


text:
Sindonem fecit, et vendidit, et cingulum tradidit Chananæo.<n>[[Sindonem fecit et vendidit. ]]  In linteo sindonis subtilis, etc., usque ad gentes enim a vitiis ad virtutes, a diabolo migraverunt ad Christum.</n>


text:
Fortitudo et decor indumentum ejus, et ridebit in die novissimo.<n>[[Fortitudo. ]]  Fortitudo ad tolerandum, etc., usque ad esto fortis adversus detractores.</n>


text:
Os suum aperuit sapientiæ, et lex clementiæ in lingua ejus.<n>[[Os suum. ]]  Ad hoc tantum loquens os aperuit, etc., usque ad utrique convenit quod subjungit: [[Lex clementiæ. ]]  Ut non statim puniat ut lex Moysi, etc., usque ad et sic absolvit eam: [[Vade et amplius noli peccare. ]]</n>


text:
Consideravit semitas domus suæ, et panem otiosa non comedit.<n>[[Consideravit. ]]  Quia cunctas conscientiæ suæ cogitationes subtiliter investigat, etc., usque ad et quæ didicit agenda, exercere non desinit. [[Panem otiosa non comedit. ]]  Quia sacrum eloquium quod percipit, opere exsequitur, etc., usque ad non solum otiosæ, sed verbosæ et curiosæ.</n>


text:
Surrexerunt filii ejus, et beatissimam prædicaverunt; vir ejus, et laudavit eam.<n>[[Surrexerunt filii ejus. ]]  Quod futurum novit ut propheta, etc., usque ad sed in judicio quanta sit resurrectionis suæ gloria demonstrabit.</n>


text:
Multæ filiæ congregaverunt divitias; tu supergressa es universas.<n>[[Multæ filiæ congregaverunt divitias: tu supergressa es universas. ]]  Ecclesiæ hæreticorum, etc., usque ad quæ fide casta et opere perfecto Redemptoris sui vestigia sectatur.</n>


text:
Fallax gratia, et vana est pulchritudo: mulier timens Dominum, ipsa laudabitur.<n>[[Fallax gratia et vana est pulchritudo. ]]  Fallax est gloria laudis, etc., usque ad qualiter enim eam laudet, ostendit, [[Date ei de fructu. ]]</n>


text:
Date ei de fructu manuum suarum, et laudent eam in portis opera ejus.]<n>[[Date ei de fructu manuum suarum. ]]  Hoc vir ille, de quo supra dictum est, etc., usque ad et probante ac remunerante Deo, cui est honor et gloria.</n>


text:
Verba Ecclesiastæ, filii David, regis Jerusalem.<n>[[Verba Ecclesiastæ. ]]  HIERON. in Eccle., t. 3. Tribus nominibus vocatus est Salomon, etc. usque ad et æqualis magister est, et nescit se esse regem. ALBINUS. Tradunt Hebræi hunc librum Salomomonis esse agentis pœnitentiam, quia in sapientia divitiisque confisus per mulieres Deum offendit. Secum enim omnia vana reputavit esse et ad miseriam devenire eos qui in eis spem ponunt. HIERON.Allegorice.. Pacificus et dilectus Dei Patris Filius, etc., usque ad unde: [[In omnem terram exivit sonus eorum: et in fines orbis terræ verba eorum]]  Psal. 18..</n>


text:
[Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes; vanitas vanitatum, et omnia vanitas.<n>[[Vanitas vanitatum. ]]  ID. Pro [[vanitas vanitatum]]  secundum quosdam interpretes possumus dicere, etc., usque ad donec veniat quod perfectum est. Antequam suam ponat sententiam, quemdam apparatum videtur et ornamentum facere, cum dicit: [[Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. ]]  Postea a majori, id est ab homine incipit, ostendens ipsum vanitati subjectum, id est mutabilitati. Et hoc est, [[vanitas, ]]  etc. Vanitas omnis homo vivens: quanto magis cætera! Unde, [[Vanitati subjecta est creatura, non volens, sed propter eum qui, ]]  etc. Quidquid enim non esse potest, vanitas dici potest, quia mutari potest. Solus Deus semper idem est quod est. Quod autem mutatur, quodammodo evanescit, et non est quod erat; ad comparationem Creatoris, omnis creatura vanitas potest dici et quasi nihilum computari. HIER. Si cuncta quæ fecit Deus, etc., usque ad cogor non semel, sed bis dicere, [[Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. ]]</n>


text:
Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole?]<n>[[Quid habet amplius homo. ]]  ID. Post generalem sententiam, etc., usque ad sed nudi in terram redeunt, unde sumpti sunt.</n>


text:
[Generatio præterit, et generatio advenit; terra autem in æternum stat.<n>[[Generatio præterit, ]]  etc. ID.. Prima recedit generatio Judæorum, etc., usque ad nos autem Deum laudamus non in uno sæculo, sed in sæculis sæculorum.</n>


text:
Oritur sol et occidit, et ad locum suum revertitur; ibique renascens,<n>[[Oritur sol et occidit. ]]  ID. Ipse sol, etc., usque ad qui oritur fideli, occidit infideli.</n>


text:
gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem. Lustrans universa in circuitu pergit spiritus, et in circulos suos revertitur.<n>[[Vadit ad austrum, ]]  etc. ID. Hinc existimare possumus, etc., usque ad et ita ad orientem revertitur. [[In circumitu pergit spiritus. ]]  ID. Ipsum solem spiritum vocat, etc., usque ad alia frigus consumeret.</n>


text:
Omnia flumina intrant in mare, et mare non redundat; ad locum unde exeunt flumina revertuntur ut iterum fluant.<n>[[Omnia flumina intrant in mare. ]]  Dicunt philosophi, aquas dulces, quæ mari influunt, vel ardente sole consumi, vel salsuginis maris esse pabula. Sed Ecclesiastes noster et ipsarum Conditor aquarum, dicit eas per occultas terræ venas ad capita fontium regredi et de matrice abysso in sua semper ebullire principia. Possumus per flumina, et mare, humanum genus accipere, quod in terram, unde sumptum est redit, secundum illud: [[Terra es, et in terram ibis]]  Gen. 3.. Nec terra impletur multitudine mortuorum. Et Hieronymus dicit torrentes non flumina, eo quod cito transeant. HIER. Omnes torrentes, etc., usque ad quomodo in proverbiis filiæ sanguisugæ.</n>


text:
Cunctæ res difficiles; non potest eas homo explicare sermone. Non saturatur oculus visu, nec auris auditu impletur.<n>[[Cunctæ res difficiles. ]]  Non potest homo causas et naturas rerum explicare, nec oculus ad plenum intueri, nec auris, instruente doctore, ad summam scientiam pervenire. [[Videmus enim nunc per speculum in ænigmate et ex parte, donec veniat quod perfectum est]]  I Cor. 13., quod in hoc mortali corpore esse non poterit. Hæc sententia contra eos est qui sine labore et dicendi studio sanctas Scripturas se novisse putant, et se sapientes, cum insipientes sint.</n>


text:
Quid est quod fuit? Ipsum quod futurum est. Quid est quod factum est? Ipsum quod faciendum est.<n>[[Quid est quod. ]]  HIER. De his videtur dicere, etc., usque ad ut requiesceret Deus ab omnibus operibus suis die septima. [[Quid est quod, ]]  etc. De naturis in principio mundi creatis, et de successione earum, quomodo veniunt et transeunt; ut homo moritur, homo nascitur, eadem natura est nascentis, quæ fuit morientis. Sic de avibus, piscibus, serpentibus et omnibus animantibus; sic de herbis, arboribus et aliis naturis nihil novum invenitur quod antea non fuerit: nihil præteritum quod post non fiat. Unde, [[Requievit Deus die septimo ab omni opere suo]]  Gen. 2., a novarum creatione naturarum, non a gubernatione, secundum illud: [[Pater meus usque modo operatur, et ego operor]]  Joan. 5.. Sic ex primordialibus rerum seminibus totius sæculi tempus naturali cursu peragitur.</n>


text:
Nihil sub sole novum, nec valet quisquam dicere: Ecce hoc recens est: jam enim præcessit in sæculis quæ fuerunt ante nos.<n>[[Nec valet, ]]  etc. HIER. [[Estne verbum, ]]  etc., usque ad et prædestinatione Dei jam ea facta sunt quæ futura sunt. [[Jam enim præcessit. ]]  Sicut præterita quæ olim fuerunt apud nos, abscondit oblivio, sic quæ nunc fiunt, qui nascituri sunt, scire non poterunt; silentio enim peribunt, et quasi non fuerint, abscondentur. Vanitas enim vanitatum et omnia vanitas, quia omnia more fluentis aquæ transeunt, et non redibunt. Cui sententiæ totus mundus acclamat, et maxime genus humanum.</n>


text:
Non est priorum memoria; sed nec eorum quidem quæ postea futura sunt erit recordatio apud eos qui futuri sunt in novissimo.]<n>[[Non est priorum. ]]  HIER. Seraphin propterea, etc., usque ad unde post, [[Non est memoria sapienti cum stulto in æternum. ]]</n>


text:
et proposui in animo meo quærere et investigare sapienter de omnibus quæ fiunt sub sole. Hanc occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum, ut occuparentur in ea.<n>[[Et proposui in animo meo, ]]  etc. Proposuit ergo Ecclesiastes, etc., usque ad quam sponte incurrerunt. Hucusque generaliter de vanitatibus sæculi: hinc ad seipsum redit, et quis esset ostendit, quomodo omnia cognoverit, et docuerit, unde: [[Et proposui in animo meo, ]]  et cætera. [[Hanc occupationem. ]]  HIER. Verbum [[anian]]  Aquila, LXX et Theodotio quod latine [[distensio, ]]  etc., usque ad ad superiorem sensum cuncta referuntur.</n>


text:
Vidi cuncta quæ fiunt sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus.<n>[[Vidi, ]]  etc. Consideravi omnia mundana, et vidi vanitatem et malitiam esse, id est, miserias spiritus, quibus animus diversis fatigatus cogitationibus laborat cognoscere, quod homini non conceditur. HIER. Verbum [[Routh]]  Aquila et Theodotio, etc., usque ad quibus anima diversis cogitationibus affligitur.</n>


text:
Perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus est numerus.<n>[[Perversi. ]]  ID. Perversus non poterit adornari, etc., usque ad ut non possit comprehendi.</n>


text:
Locutus sum in corde meo, dicens: Ecce magnus effectus sum, et præcessi omnes sapientia qui fuerunt ante me in Jerusalem; et mens mea contemplata est multa sapienter, et didici.


text:
Dedique cor meum ut scirem prudentiam atque doctrinam, erroresque et stultitiam; et agnovi quod in his quoque esset labor et afflictio spiritus:<n>[[Erroresque et stulti. ]]  ID. Prima sa pientia est stultitia caruisse, etc., usque ad supra disseruisse sufficiat.</n>


text:
[Dixi ego in corde meo: Vadam, et affluam deliciis, et fruar bonis; et vidi quod hoc quoque esset vanitas.<n>[[Dixi ergo. ]]  HIER. Postquam in multitudine sapientiæ, etc., usque ad tunc non vanitas erit, sed veritas.</n>


text:
Risum reputavi errorem, et gaudio dixi: Quid frustra deciperis?<n>[[Risum reputavi errorem. ]]  ID. Ubi nos dicimus, etc., usque ad læta sibi et prospera promittunt.</n>


text:
Cogitavi in corde meo abstrahere a vino carnem meam, ut animam meam transferrem ad sapientiam, devitaremque stultitiam, donec viderem quid esset utile filiis hominum, quo facto opus est sub sole numero dierum vitæ suæ.<n>[[Cogitavi in corde. ]]  ID. Ebrietas, etc., usque ad quid vitandum.</n>


text:
Magnificavi opera mea, ædificavi mihi domos, et plantavi vineas;<n>[[Plantavi vineas. ]]  In domo divitis, etc., usque ad sine qua cætera ligna siccabuntur.</n>


text:
et exstruxi mihi piscinas aquarum, ut irrigarem silvam lignorum germinantium.<n>[[Et exstruxi mihi piscinas, ]]  etc., usque ad et serotinam exspectat de cœlo pluviam.</n>


text:
Possedi servos et ancillas, multamque familiam habui: armenta quoque, et magnos ovium greges, ultra omnes qui fuerunt ante me in Jerusalem;<n>[[Possedi servos: ]]  timore servientes, et spiritualia desiderantes, nec timentes. Vernaculos eos dicimus, qui sunt quidem de Ecclesia, et prædictos servos et ancillas antecedunt; nec tamen liberi sunt. Vernaculi dicuntur filii servorum, qui in domo domini sui nati sunt. [[Armenta quoque et magnos. ]]  Hi sunt, qui absque ratione et scientia Scripturarum laborant quidem in Ecclesia, sed nondum ad hominem perveniunt, id est ad imaginem Dei. HIER. [[Et quidem possessio armenti. ]]  Nota quod, etc., usque ad vel vernaculi.</n>


text:
coacervavi mihi argentum et aurum, et substantias regum ac provinciarum; feci mihi cantores et cantatrices, et delicias filiorum hominum, scyphos, et urceos in ministerio ad vina fundenda;<n>[[Substantias regum. ]]  ID. Dogmata philosophorum, etc., usque ad et prudentias prudentium reprobat. [[Feci mihi cantores. ]]  Cantor, etc., [[usque ad, Cantores et cantatrices, ]]  uterque sexus me oblectaret. [[Delicias filiorum hominum. ]]  Sapientiam scilicet, quæ, sicut paradisus, poma habet varia et multiplices voluptates. De qua Psalmista: [[Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui]]  Psal. 36.. Et, [[Torrente voluptatis tuæ potabis eos]]  Psal. 35..</n>


text:
et supergressus sum opibus omnes qui ante me fuerunt in Jerusalem: sapientia quoque perseveravit mecum.<n>[[Qui ante me fuerunt in Jerusalem. ]]  Ad litteram: Non est magna laus. Ante Salomonem enim regnaverunt Saul, cujus tempore regnum cœpit, et David, sub quo satis parvum erat regnum. [[Perseveravit. ]]  Alii, [[stetit, ]]  id est, ei in carne posito sapientia permansit, non proficiens per momenta, sicut in nobis, sed in plenitudine stans.</n>


text:
Et omnia quæ desideraverunt oculi mei non negavi eis, nec prohibui cor meum quin omni voluptate frueretur, et oblectaret se in his quæ præparaveram; et hanc ratus sum partem meam si uterer labore meo.<n>[[Et omnia quæ. ]]  Sed quanto studio ista crescebant, tanto sapientia deerat, quia per omnia desideria rapiebat, putabamque hunc esse fructum laborum meorum, si libidini servirem; sed tandem in me reversus, vidi omnia vana esse.</n>


text:
Cumque me convertissem ad universa opera quæ fecerant manus meæ, et ad labores in quibus frustra sudaveram, vidi in omnibus vanitatem et afflictionem animi, et nihil permanere sub sole.]<n>[[Sub sole. ]]  HIER. Christo. In sole posuit tabernaculum suum. Qui ergo ad solis claritatem ordinem constantiamque nondum pervenit, in eo Christus non habitat.</n>


text:
[Transivi ad contemplandam sapientiam, erroresque, et stultitiam. (Quid est, inquam, homo, ut sequi possit regem, factorem suum?)


text:
Et vidi quod tantum præcederet sapientia stultitiam, quantum differt lux a tenebris.<n>[[Et vidi quia tantum. ]]  Cum hoc cogitarem, quod sapiens, lux, stultus, tenebræ: illius oculi in cœlo, hujus, in terra, repente mihi surrepsit, quare communi morte pereant, communi miseria deprimuntur, et hujusmodi.</n>


text:
Sapientis oculi in capite ejus; stultus in tenebris ambulat: et didici quod unus utriusque esset interitus.


text:
Et dixi in corde meo: Si unus et stulti et meus occasus erit, quid mihi prodest quod majorem sapientiæ dedi operam? Locutusque cum mente mea, animadverti quod hoc quoque esset vanitas.


text:
Non enim erit memoria sapientis similiter ut stulti in perpetuum, et futura tempora oblivione cuncta pariter operient: moritur doctus similiter ut indoctus.


text:
Et idcirco tæduit me vitæ meæ, videntem mala universa esse sub sole, et cuncta vanitatem et afflictionem spiritus.]


text:
[Rursus detestatus sum omnem industriam meam, qua sub sole studiosissime laboravi, habiturus hæredem post me,<n>[[Rursus detestatus. ]]  HIER. Spirituali labore sancti die noctuque in lege Domini meditantur, etc., usque ad sapientia enim non est terrenas divitias congregare. [[Habiturus. ]]  Hoc ipsi Salomoni contigit, qui non sui similem habuit filium Roboam. Ex quo intelligimus filium nec dignum quidem hæreditate patris, si stultus sit.</n>


text:
quem ignoro utrum sapiens an stultus futurus sit, et dominabitur in laboribus meis, quibus desudavi et sollicitus fui: et est quidquam tam vanum?


text:
Nam cum alius laboret in sapientia, et doctrina, et sollicitudine, homini otioso quæsita dimittit; et hoc ergo vanitas et magnum malum.<n>[[Nam cum alius. ]]  ID. Supra de incerto hærede, etc., usque ad ex ratione.</n>


text:
Quid enim proderit homini de universo labore suo, et afflictione spiritus, qua sub sole cruciatus est?


text:
Cuncti dies ejus doloribus et ærumnis pleni sunt, nec per noctem mente requiescit. Et hoc nonne vanitas est?


text:
Nonne melius est comedere et bibere, et ostendere animæ suæ bona de laboribus suis? et hoc de manu Dei est.<n>[[Nonne melius. ]]  ID. Postquam omnia pertractavi, etc., usque ad quantum sufficit?</n>


text:
Homini bono in conspectu suo dedit Deus sapientiam, et scientiam, et lætitiam; peccatori autem dedit afflictionem et curam superfluam, ut addat, et congreget, et tradat ei qui placuit Deo; sed et hoc vanitas est, et cassa sollicitudo mentis.]<n>[[Homini bono. ]]  ID. Corrigenti mores suos, etc., usque ad et spiritus præsumptione composita esse.</n><pb/>


text:
[Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa sub cælo.<n>[[Omnia tempus habent. ]]  HIER. Incertum et fluctuantem statum conditionis humanæ supra docuit, etc., usque ad nec loco nec tempore continentur.</n>


text:
Tempus nascendi, et tempus moriendi; tempus plantandi, et tempus evellendi quod plantatum est.<n>[[Tempus plantandi, ]]  etc. ID. Nulli dubium est, etc., usque ad quia perfecta charitas foras mittit timorem.</n>


text:
Tempus occidendi, et tempus sanandi; tempus destruendi, et tempus ædificandi.<n>[[Tempus destruendi, ]]  etc. Non possumus ædificare bona, nisi prius destruxerimus mala, sicut Jeremiæ dictum est a Deo, ut ante eradicaret et suffoderet et perderet, et postea ædificaret atque plantaret Jerem. 1..</n>


text:
Tempus flendi, et tempus ridendi; tempus plangendi, et tempus saltandi.<n>[[Tempus plangendi, ]]  etc. Plangendum est nunc ut in futuro saltemus, illam saltationem, quam David ante arcam testamenti II Reg. 6.. Saulis filiæ displicens, magis placuit Deo.</n>


text:
Tempus spargendi lapides, et tempus colligendi, tempus amplexandi, et tempus longe fieri ab amplexibus.<n>[[Tempus spargendi lapides, ]]  etc. HIER. Miror, etc., usque ad et ad pœnitentiam vocat. [[Tempus amplexandi. ]]  Tempus amplexandi sapientiam, et contemplationi strictius inhærendi; et tempus longe fieri a complexu, scilicet sapientiæ, ut curæ temporis, et his sine quibus vivere non possumus, serviamus.</n>


text:
Tempus scindendi, et tempus consuendi; tempus tacendi, et tempus loquendi.<n>[[Tempus tacendi et tempus. ]]  HIER. Docemus in Ecclesiis quod nescimus. Omnes artes absque doctore non discimus, sola hæc tam vilis et tam facilis, ut præceptore non egeat. Nihil nobis videtur esse rectum, nisi quod discimus, ut post multum silentium de discipulis efficiamur magistri. [[Tempus loquendi. ]]  Disciplina Pythagoræ est per quinquennium tacere, et postea eruditos loqui.</n>


text:
Tempus dilectionis, et tempus odii; tempus belli, et tempus pacis.]<n>[[Tempus dilectionis. ]]  Tempus amandi post Deum uxores, liberos, propinquos, et tempus odiendi eos, in martyrio. Vel, [[Quoniam nunc videmus per speculum in ænigmate]]  I Cor. 13., etc. Tempus erit diligendi præsentiam Dei, et tempus odiendi, quando, facie ad faciem cernentes, et in melius proficientes, incipiemus odisse et despicere quod amavimus. [[Tempus belli. ]]  Modo, non agentibus pœnitentiam; tempus pacis in futuro, quando omnis Isræl salvus fiet; [[Tempus belli, ]]  ne sis securus, accipe armaturam Dei.</n>


text:
Vidi afflictionem quam dedit Deus filiis hominum, ut distendantur in ea.<n>[[Vidi afflictionem quam dedit, ]]  etc. HIER. Dicitur quod propterea Deus, etc., usque ad usque ad finem sæculi fecerit crescere, manere et mutari.</n>


text:
Cuncta fecit bona in tempore suo, et mundum tradidit disputationi eorum, ut non inveniat homo opus quod operatus est Deus ab initio usque ad finem.


text:
Et cognovi quod non esset melius nisi lætari, et facere bene in vita sua;<n>[[Et cognovi. ]]  HIERON. Ideo colonus in mundo datus est homo, etc., usque ad hinc:</n>


text:
omnis enim homo qui comedit et bibit, et videt bonum de labore suo, hoc donum Dei est.<n>[[Omnis homo qui comedit et bibit, ]]  etc., Multæ enim nunc tribulationes justorum, in futuro autem non erit labor in Jacob. [[Didici, ]]  etc. ID. Nihil est in mundo novum, solis cursus, lunæ vices, terræ et arborum siccitas, vel viror, cum mundo condita sunt; et hæc idcirco Deus certa ratione temperavit, ut Dei Providentiam in his intelligamus, et timeamus a facie Dei. Vultus autem Domini super facientes mala.</n>


text:
Didici quod omnia opera quæ fecit Deus perseverent in perpetuum; non possumus eis quidquam addere, nec auferre, quæ fecit Deus ut timeatur.


text:
[Vidi sub sole in loco judicii impietatem, et in loco justitiæ iniquitatem:<n>[[Vidi sub sole. ]]  ID. Cum in hoc mundo judicium et veritatem requirerem, etc., [[usque ad, Omnia enim tempore suo requirentur. ]]</n>


text:
et dixi in corde meo: Justum et impium judicabit Deus, et tempus omnis rei tunc erit.<n>[[Dixi in corde meo. ]]  ID. Quasi, etc., usque ad et impleri terram pecoribus et armentis.</n>


text:
Idcirco unus interitus est hominis et jumentorum, et æqua utriusque conditio. Sicut moritur homo, sic et illa moriuntur. Similiter spirant omnia, et nihil habet homo jumento amplius: cuncta subjacent vanitati,


text:
Quis novit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum, et si spiritus jumentorum descendat deorsum?<n>[[Quis novit. ]]  ID. Non dicit, etc., usque ad et rei quasi dubiæ certus assertor sit. [[Deorsum. ]]  Ad inferos. Fieri enim potest ut cito mutentur, et sæpe qui docti videbantur, ad inferos ducuntur; et simplices rustici coronantur.</n>


text:
Et deprehendi nihil esse melius quam lætari hominem in opere suo, et hanc esse partem illius. Quis enim eum adducet ut post se futura cognoscat?]<n>[[Et deprehendi. ]]  Superiori errore turbatus, etc., usque ad quæ in mundo futura sunt postea.</n><pb/>


text:
[Verti me ad alia, et vidi calumnias quæ sub sole geruntur, et lacrimas innocentium, et neminem consolatorem, nec posse resistere eorum violentiæ, cunctorum auxilio destitutos,<n>[[Verti me ad alia. ]]  Plenius hunc locum David in psalmo LXXII, et Jeremias in suo volumine prosequuntur.</n>


text:
et laudavi magis mortuos quam viventes;<n>[[Et laudavi. ]]  HIER. Alii hunc locum ita intelligunt, etc., usque ad et tandiu eas esse beatas quandiu perfruantur choro angelico.</n>


text:
et feliciorem utroque judicavi qui necdum natus est, nec vidit mala quæ sub sole fiunt.<n>[[Et feliciorem. ]]  Quia nec vidit hæc mala, nec expertus est: nec secundum errorem eorum qui putant animas esse, antequam homines fiant. Melius est itaque omnino non esse quam male vivere: unde, [[Melius illi erat si natus non fuisset homo ille, ]]  etc. Matth. 14..</n>


text:
Rursum contemplatus sum omnes labores hominum, et industrias animadverti patere invidiæ proximi; et in hoc ergo vanitas et cura superflua est.


text:
Unus est, et secundum non habet, non filium, non fratrem, et tamen laborare non cessat, nec satiantur oculi ejus divitiis; nec recogitat, dicens: Cui laboro, et fraudo animam meam bonis? In hoc quoque vanitas est et afflictio pessima.]


text:
[Melius est ergo duos esse simul quam unum; habent enim emolumentum societatis suæ.<n>[[Melius est. ]]  ID. Post sollicitudines et miserias, etc., usque ad calorem vitæ æternæ accipere non valemus.</n>


text:
Melior est puer pauper et sapiens, rege sene et stulto, qui nescit prævidere in posterum.<n>[[Melior est puer. ]]  ID., [[usque ad finem cap. ]]</n>


text:
Quod de carcere catenisque interdum quis egrediatur ad regnum; et alius, natus in regno, inopia consumatur.


text:
Infinitus numerus est populi omnium qui fuerunt ante eum, et qui postea futuri sunt non lætabuntur in eo; sed et hoc vanitas et afflictio spiritus.]<pb/>


text:
[Ne temere quid loquaris, neque cor tuum sit velox ad proferendum sermonem coram Deo. Deus enim in cælo, et tu super terram; idcirco sint pauci sermones tui.<n>[[Ne temere, Deus. ]]  Quia omnia audit et videt, et stultitiam tuam arguit quamvis ipse in cœlo, et tu in terra.</n>


text:
Multas curas sequuntur somnia, et in multis sermonibus invenietur stultitia.<n>[[Multas. ]]  Quasi sicut qui multa cogitat, ipsa frequenter somniat, sic in stultitiam recidit, qui ultra se, de Deo disputat. Vel, quia modo videmus per speculum et in ænigmate, quasi per somnum, æstimamus nos tenere, quod non habemus, et tamen nihil habemus.</n>


text:
Si quid vovisti Deo, ne moreris reddere: displicet enim ei infidelis et stulta promissio, sed quodcumque voveris redde:<n>[[Cum votum voveris. ]]  HIER. Melius est non promittere, etc., [[usque ad, vapulabit multis plagis. ]]</n>


text:
multoque melius est non vovere, quam post votum promissa non reddere.<n>[[Multoque. ]]  Sicut Judæi qui dixerunt: [[Omnia quæcunque præcepit nobis Deus, faciemus]]  Exod. 24, 32.: et adoraverunt vitulum.</n>


text:
Ne dederis os tuum ut peccare facias carnem tuam, neque dicas coram angelo: Non est providentia: ne forte iratus Deus contra sermones tuos dissipet cuncta opera manuum tuarum.<n>[[Ne dederis os tuum. ]]  Quasi ne dicas te ex infirmitate carnis tuæ peccare, tanquam reflectens culpam in auctorem. [[Coram angelo. ]]  Qui astat unicuique, et omnia Deo nuntiat: ne putes omnia latere Deum.</n>


text:
Ubi multa sunt somnia, plurimæ sunt vanitates, et sermones innumeri; tu vero Deum time.]<n>[[Ubi multa sunt. ]]  Quasi, [[Ne dederis os tuum, ]]  etc., quia hæc vita est quasi somnia, et multa videntur vera, quæ sunt falsa; sic et excusatio tua.</n>


text:
[Si videris calumnias egenorum, et violenta judicia, et subverti justitiam in provincia, non mireris super hoc negotio: quia excelso excelsior est alius, et super hos quoque eminentiores sunt alii;<n>[[Si videris calumnias. ]]  Ac si dicat: [[Ne dicas coram angelo, non est Providentia: ]]  quod est contra eos qui omnia casibus agi putant, et Dei providentiam negant. [[Si]]  tamen [[videris calumnias egenorum, ]]  etc.</n>


text:
et insuper universæ terræ rex imperat servienti.<n>[[Universæ terræ, ]]  etc. Deus patiens et redditor, qui dicit, [[Cum accepero tempus, ego justitias judicabo. ]]</n>


text:
Ubi multæ sunt opes, multi et qui comedunt eas. Et quid prodest possessori, nisi quod cernit divitias oculis suis?


text:
Dulcis est somnus operanti, sive parum sive multum comedat; saturitas autem divitis non sinit eum dormire.]<n>[[Dulcis est somnus. ]]  HIER. Divitem avarum, etc., usque ad quoniam ipsi Deum videbunt.</n>


text:
[Est et alia infirmitas pessima quam vidi sub sole: divitiæ conservatæ in malum domini sui.<n>[[Est et alia infirmitas. ]]  Possumus hæc de philosophis, etc., usque ad cum scriptum sit: [[Perdam sapientiam sapientium, ]]  etc.</n>


text:
Miserabilis prorsus infirmitas: quomodo venit, sic revertetur. Quid ergo prodest ei quod laboravit in ventum?


text:
[Hoc itaque visum est mihi bonum, ut comedat quis et bibat, et fruatur lætitia ex labore suo quo laboravit ipse sub sole, numero dierum vitæ suæ quos dedit ei Deus; et hæc est pars illius.<n>[[Hoc itaque mihi visum est bonum, ]]  etc. Melius dicit esse, etc., usque ad quam inspirat Dei gratia in adjuvando bona opera.</n>


text:
Et omni homini cui dedit Deus divitias atque substantiam, potestatemque ei tribuit ut comedat ex eis, et fruatur parte sua, et lætetur de labore suo: hoc est donum Dei.


text:
[Est et aliud malum quod vidi sub sole, et quidem frequens apud homines:<n>[[Est et aliud malum. ]]  Describit, et aliter divitem avarum, qui cum omnia habeat bona, nihilominus nimia parcitate se cruciat, nesciens cui congreget.</n>


text:
vir cui dedit Deus divitias, et substantiam, et honorem, et nihil deest animæ suæ ex omnibus quæ desiderat; nec tribuit ei potestatem Deus ut comedat ex eo, sed homo extraneus vorabit illud: hoc vanitas et miseria magna est.<n>[[Vir cui dedit Deus divitias. ]]  HIER. Potest hoc de populo Isræl accipi, etc., usque ad ad judicium properabimus omnes.</n>


text:
Si genuerit quispiam centum liberos, et vixerit multos annos, et plures dies ætatis habuerit, et anima illius non utatur bonis substantiæ suæ, sepulturaque careat: de hoc ergo pronuntio quod melior illo sit abortivus.<n>[[Sepultura. ]]  ID. Adeo avarus, ut nec de sepultura cogitet, vel, sæpe pro divitiis occisus abjicitur insepultus: vel, quia nullam sibi memoriam relinquat, cum omnibus bonis affluat.</n>


text:
Etiam si duobus millibus annis vixerit, et non fuerit perfruitus bonis, nonne ad unum locum properant omnia?


text:
Omnis labor hominis in ore ejus; sed anima ejus non implebitur.<n>[[Omnis labor: ]]  hoc est, quod laborando didicit homo, id est rationalis, in ore habet, quia alios docet. [[Anima ejus non implebitur. ]]  ID. Quia semper cupit discere quod doceat: et hoc habet stulto plus, quia cum beato paupere tendit ad Christum, qui est vita et qui ait: [[Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum cœlorum. ]]</n>


text:
Melius est videre quod cupias, quam desiderare quod nescias. Sed et hoc vanitas est, et præsumptio spiritus.


text:
Qui futurus est, jam vocatum est nomen ejus; et scitur quod homo sit, et non possit contra fortiorem se in judicio contendere.<n>[[Qui futurus est. ]]  ID. Omnium hominum, qui futuri sunt corpore circumdandi, jam Deus vocabulum novit; ne possit homo respondere contra artificem, quare ita, vel ita sit factus. Quanto enim amplius quæsierimus, tanto magis ostenditur vanitas nostra et verba superflua; et non ex præscientia Dei tollitur liberum arbitrium, sed causæ ante præcedunt quare unumquodque sit factum.</n>


text:
[Quid necesse est homini majora se quærere, cum ignoret quid conducat sibi in vita sua, numero dierum peregrinationis suæ, et tempore quod velut umbra præterit? aut quis ei poterit indicare quod post eum futurum sub sole sit?


text:
Melius est nomen bonum quam unguenta pretiosa, et dies mortis die nativitatis.<n>[[Melius est nomen bonum. ]]  HIER. Memoria bonorum operum, quæ delectet auditorum corda, sicut nares unguenta: Unde, [[Memoria justorum in laude, nomen impiorum putrescet. ]][[Et dies. ]]  Hoc est, Melius est miseræ vitæ tormenta, et tribulationes, et labores moriendo evadere, quam ad hæc nasci et sustinere.</n>


text:
Melius est ire ad domum luctus quam ad domum convivii; in illa enim finis cunctorum admonetur hominum, et vivens cogitat quid futurum sit.


text:
Melior est ira risu, quia per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis.<n>[[Melior est ira, ]]  contra peccatum suum vel alienum, quia corrigis, non quia ultionem cupis Prov. 27..</n>


text:
Melius est a sapiente corripi, quam stultorum adulatione decipi;<n>[[Melius est a sapiente. ]]  Meliora sunt amici vulnera, quam fraudulenta inimici oscula. [[Verba adulantis magis insensata ad spinas, ]]  id est, sæculi curas moventia, quæ ducunt ad gehennæ incendia: sapiens perfectus nulla argutione indiget, nulla calumnia turbatur. Ergo de sapiente in profectu posito est accipiendum qui aliquando turbatur de iniquitate judicii, cum Deus statim non punit.</n>


text:
Melior est finis orationis quam principium. Melior est patiens arrogante.<n>[[Melior est finis. ]]  Perfectio. [[Qui perseveraverit salvus erit. ]]  Melior est consummata justitia, quam inchoata, et orationis epilogi quam exordia; hic certamen, ibi victoria. [[Arrogante. ]]  Huic arroganti contrarius est, qui in Evangelio pauper spiritu legitur Matth. 5..</n>


text:
Ne dicas: Quid putas causæ est quod priora tempora meliora fuere quam nunc sunt? stulta enim est hujuscemodi interrogatio.<n>[[Quid putas? ]]  Aliter: Sic debes vivere, ut semper præsentes dies sint tibi meliores, quam præteriti. Semper est enim tempus operandi, ne cum cœperis decrescere, dicatur: [[Currebatis bene, quis vos impedivit non obedire veritati? ]]  Gal. 5.</n>


text:
Sicut enim protegit sapientia, sic protegit pecunia; hoc autem plus habet eruditio et sapientia, quod vitam tribuunt possessori suo.


text:
Considera opera Dei, quod nemo possit corrigere quem ille despexerit.<n>[[Considera opera Dei. ]]  Quam magna, quam mirabilia; alium gratuita pietate elegit, alium justo judicio despicit, unde, [[Jacob dilexi, Esau odio habui]]  Mal. 1.. Et, [[Universæ viæ Domini misericordia et veritas. ]]</n>


text:
In die bona fruere bonis, et malam diem præcave; sicut enim hanc, sic et illam fecit Deus, ut non inveniat homo contra eum justas querimonias.<n>[[Malam diem]]  HIER. judicii, quæ mala videtur malis, unde, [[Dies illa dies iræ, ]]  etc. Vel, bona et mala, id est prospera et adversa, prout juste evenerint, sustine viriliter. Omnia enim juste, quamvis occulte, et hoc est [[non inveniat, ]]  etc.</n>


text:
Hæc quoque vidi in diebus vanitatis meæ: justus perit in justitia sua, et impius multo vivit tempore in malitia sua.


text:
Ne impie agas multum, et noli esse stultus, ne moriaris in tempore non tuo.<n>[[Et noli esse. Impii non dimidiabunt dies suos, ]]  quasi, Noli impœnitens provocare Deum, ut etiam viventi inferat supplicium, sicut fecit Dathan et Abiron.</n>


text:
Bonum est te sustentare justum: sed et ab illo ne subtrahas manum tuam; quia qui timet Deum nihil negligit.<n>[[Nihil negligit. ]]  Omnibus sine respectu personarum benefacit. Vel, in prosperis et in adversis providet.</n>


text:
Sapientia confortavit sapientem super decem principes civitatis;<n>[[Decem principes. ]]  HIER. Angelos, qui civitati nostræ, id est Ecclesiæ, tanquam custodes, id est auxiliatores, præsunt. Et decem dicuntur, quia denarius numerus est perfectus.</n>


text:
Sed et cunctis sermonibus qui dicuntur ne accomodes cor tuum, ne forte audias servum tuum maledicentem tibi;<n>[[Sed et cunctis. ]]  Docet sapientem maledicorum linguas non attendere, ne cum ipse idem faciat, sibi velit ignosci et alios reprehendi. Si enim hoc fecerit, semper curiosus et iratus erit, quia nec servorum linguas compescere valebit.</n>


text:
[Lustravi universa animo meo, ut scirem et considerarem, et quærerem sapientiam, et rationem, et ut cognoscerem impietatem stulti, et errorem imprudentium:


text:
et inveni amariorem morte mulierem, quæ laqueus venatorum est, et sagena cor ejus; vincula sunt manus illius. Qui placet Deo effugiet illam; qui autem peccator est capietur ab illa.<n>[[Venatorum, ]]  dæmonum, qui venantur animas nostras, quorum mulieres retia, et sagenæ hæretici.</n>


text:
Ecce hoc inveni, dixit Ecclesiastes, unum et alterum ut invenirem rationem,<n>[[Ecce hoc. ]]  Hoc inveni, etc., usque ad facilior ad casum est mulier. [[Ut invenirem rationem. ]]  Quamcunque rem vel discretionem inter homines et eorum mores: quis perfecte bonus nisi solus Christus?</n>


text:
quam adhuc quærit anima mea, et non inveni. Virum de mille unum reperi; mulierem ex omnibus non inveni.<n>[[Virum. ]]  Christum, qui caput est omnium bonorum, quod figuratur per millenarium qui perfectus numerus.</n><pb/>


text:
Ego os regis observo, et præcepta juramenti Dei.<n>[[Ego os regis observo. ]]  HIER. Videtur quidem præcipere juxta Apostolum, etc., usque ad hujus voluntati parendum.</n>


text:
Et sermo illius potestate plenus est, nec dicere ei quisquam potest: Quare ita facis?<n>[[Nec dicere ei quisquam potest, ]]  etc. ID. Præcepta Dei non sunt discutienda quare illa præceperit, sed facienda.</n>


text:
Qui custodit præceptum non experietur quidquam mali. Tempus et responsionem cor sapientis intelligit.


text:
Non est in hominis potestate prohibere spiritum, nec habet potestatem in die mortis: nec sinitur quiescere ingruente bello, neque salvabit impietas impium.]<n>[[Non est in hominis ditione. ]]  ID. Quasi, non debes moleste pati, si futura non scire potes, si a potentioribus impiis sæpe opprimeris, quia cito omnia finiuntur, et mors omnia æqualiter rapit.</n>


text:
[Omnia hæc consideravi, et dedi cor meum in cunctis operibus quæ fiunt sub sole. Interdum dominatur homo homini in malum suum.


text:
Vidi impios sepultos, qui etiam cum adhuc viverent in loco sancto erant, et laudabantur in civitate quasi justorum operum. Sed et hoc vanitas est.<n>[[Vidi impios sepultos, ]]  etc. Nec in morte pœnitet, quorum quanto accusatio rarior et difficilior, tanto peccandi libertas videtur eis esse major.</n>


text:
Etenim quia non profertur cito contra malos sententia, absque timore ullo filii hominum perpetrant mala.


text:
Attamen peccator ex eo quod centies facit malum, et per patientiam sustentatur; ego cognovi quod erit bonum timentibus Deum, qui verentur faciem ejus.


text:
Non sit bonum impio, nec prolongentur dies ejus, sed quasi umbra transeant qui non timent faciem Domini.


text:
Est et alia vanitas quæ fit super terram: sunt justi quibus mala proveniunt quasi opera egerint impiorum: et sunt impii qui ita securi sunt quasi justorum facta habeant. Sed et hoc vanissimum judico.<n>[[Sunt justi quibus mala proveniunt, ]]  etc. Ut filiis Aaron sacrificantibus secundum Hebræum, et Manasses post tanta mala a captivitate in regnum reductus feliciter vixit.</n>


text:
Laudavi igitur lætitiam; quod non esset homini bonum sub sole, nisi quod comederet, et biberet, atque gauderet, et hoc solum secum auferret de labore suo, in diebus vitæ suæ quos dedit ei Deus sub sole.


text:
Et apposui cor meum ut scirem sapientiam, et intelligerem distentionem quæ versatur in terra. Est homo qui diebus et noctibus somnum non capit oculis.


text:
Et intellexi quod omnium operum Dei nullam possit homo invenire rationem eorum quæ fiunt sub sole; et quanto plus laboraverit ad quærendum, tanto minus inveniat: etiam si dixerit sapiens se nosse, non poterit reperire.]<pb/>


text:
[Omnia hæc tractavi in corde meo, ut curiose intelligerem. Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei; et tamen nescit homo utrum amore an odio dignus sit.<n>[[Sunt justi, ]]  etc. [[Melior est canis. ]]  HIER. Canis vivus, pauper justus, leo mortuus, potens iniquus, qui nihil secum aufert de mundo.</n>


text:
Sed omnia in futurum servantur incerta, eo quod universa æque eveniant justo et impio, bono et malo, mundo et immundo, immolanti victimas et sacrificia contemnenti. Sicut bonus, sic et peccator; ut perjurus, ita et ille qui verum dejerat.]


text:
[Hoc est pessimum inter omnia quæ sub sole fiunt: quia eadem cunctis eveniunt. Unde et corda filiorum hominum implentur malitia et contemptu in vita sua, et post hæc ad inferos deducentur.


text:
Viventes enim sciunt se esse morituros; mortui vero nihil noverunt amplius, nec habent ultra mercedem, quia oblivioni tradita est memoria eorum.<n>[[Mortui vero. ]]  ID. Quidam asserunt etiam post mortem crescere, etc., usque ad creaturas rationales et promereri.</n>


text:
Amor quoque, et odium, et invidiæ simul perierunt; nec habent partem in hoc sæculo, et in opere quod sub sole geritur.


text:
Vade ergo, et comede in lætitia panem tuum, et bibe cum gaudio vinum tuum, quia Deo placent opera tua.


text:
Perfruere vita cum uxore quam diligis, cunctis diebus vitæ instabilitatis tuæ, qui dati sunt tibi sub sole omni tempore vanitatis tuæ: hæc est enim pars in vita et in labore tuo quo laboras sub sole.


text:
Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare, quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas.]<n>[[Erunt. ]]  Id est, valebunt tibi post mortem.</n>


text:
[Verti me ad aliud, et vidi sub sole nec velocium esse cursum, nec fortium bellum, nec sapientium panem, nec doctorum divitias, nec artificum gratiam; sed tempus casumque in omnibus.<n>[[Bellum. ]]  Victorum vel etiam imitatores belli, secundum illud: [[Sine me nihil potestis facere. ]][[Divitias. ]]  Bonorum operum.</n>


text:
Nescit homo finem suum; sed sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves laqueo comprehenduntur, sic capiuntur homines in tempore malo, cum eis extemplo supervenerit.<n>[[Sicut pisces capientur. ]]  Hæretici quoque habent sagenam suam missam, et laqueos quibus capiant simplices.</n>


text:
civitas parva, et pauci in ea viri; venit contra eam rex magnus, et vallavit eam, exstruxitque munitiones per gyrum, et perfecta est obsidio.


text:
Inventusque est in ea vir pauper et sapiens, et liberavit urbem per sapientiam suam; et nullus deinceps recordatus est hominis illius pauperis.<n>[[Vir pauper. ]]  Christus, de quo Psalmus: [[Ego sum pauper et dolens]]  Psal. 68.. Et in quo omnes thesauri sapientiæ et scientiæ sunt absconditi Col. 2.. [[Per sapientiam suam. ]]  Non per potentiam.</n>


text:
Et dicebam ego meliorem esse sapientiam fortitudine. Quomodo ergo sapientia pauperis contempta est, et verba ejus non sunt audita?


text:
Verba sapientium audiuntur in silentio, plus quam clamor principis inter stultos.<n>[[Verba sapientium. ]]  HIER. Qui favorem et plausum non quærunt, sed salutem audientium: nec clamant ut audiantur, sed cupiunt, ut exaudiantur. [[Inter stultos. ]]  Stulti qui non quærunt proficere, sed laudem sibi acquirere.</n>


text:
[Muscæ morientes perdunt suavitatem unguenti. Pretiosior est sapientia et gloria, parva et ad tempus stultitia.


text:
Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne demiseris, quia curatio faciet cessare peccata maxima.]<n>[[Locum. ]]  Stationem fidei retine, ne vincaris: et ne perficias si jam male cogitaveris. [[Qui fodit. ]]  Lacum aperuit, et effodit eum: et incidit in foveam quam fecit.</n>


text:
Si retusum fuerit ferrum, et hoc non ut prius, sed hebetatum fuerit, multo labore exacuetur, et post industriam sequetur sapientia.


text:
Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet qui occulte detrahit.<n>[[Si mordeat. ]]  HIER. Quasi, sicut serpens occulte mordens venenum infundit, sic et qui detrahit. Vel, serpens, id est diabolus, mordet in silentio, quando qui, diabolo suadente, peccavit, non vult confiteri.</n>


text:
Stultus verba multiplicat. Ignorat homo quid ante se fuerit; et quid post se futurum sit, quis ei poterit indicare?


text:
Beata terra cujus rex nobilis est, et cujus principes vescuntur in tempore suo, ad reficiendum, et non ad luxuriam.


text:
In risum faciunt panem et vinum ut epulentur viventes; et pecuniæ obediunt omnia.<n>[[In risu faciunt panem et vinum, ut epulentur bibentes. ]]  Prædicant, magis ut alliciant quam ut proficiant. [[Pecuniæ obediunt omnia, ]]  etc. Et sacerdotes in mercede docebant.</n>


text:
In cogitatione tua regi ne detrahas, et in secreto cubiculi tui ne maledixeris diviti: quia et aves cæli portabunt vocem tuam, et qui habet pennas annuntiabit sententiam.]<n>[[In cogitatione tua, ]]  etc. Simpliciter monet, ne vel ira vel levitate majoribus maledicamus, quia sæpe eis, etiam cum non timebamus, quæ diximus, nuntiantur, etiam si in cubili.</n><pb/>


text:
[Mitte panem tuum super transeuntes aquas, quia post tempora multa invenies illum.<n>[[Mitte panem. ]]  Aptos fructificationi.</n>


text:
Da partem septem necnon et octo, quia ignoras quid futurum sit mali super terram.<n>[[Da partes septem. ]]  HIER. Vetus Testamentum, cujus septima dies, scilicet sabbatum, præcipue honoratur; [[necnon et octo, ]]  quod est novum; sine altero enim non valet alterum.</n>


text:
Si repletæ fuerint nubes, imbrem super terram effundent. Si ceciderit lignum ad austrum aut ad aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit.<n>[[Si ceciderit lignum ad austrum, aut ad aquilonem, ]]  ID. quasi diceret: Locum quem hic tibi præparaveris, in futuro habebis.</n>


text:
Qui observat ventum non seminat; et qui considerat nubes numquam metet.<n>[[Qui observat ventum, non seminat. ]]  ID. Ac si dicat: Omnipotenti te tribue, vel corporale solatium, vel Dei verbum ne forte prætereas eum qui dignus est accipere; et omni tempore. [[Qui observat ventum. ]]  In media tempestate seminandum est, quia nescimus quæ sit voluntas spiritus, et hoc est, [[Quomodo, ]]  etc.</n>


text:
Quomodo ignoras quæ sit via spiritus, et qua ratione compingantur ossa in ventre prægnantis, sic nescis opera Dei, qui fabricator est omnium.


text:
Mane semina semen tuum, et vespere ne cesset manus tua: quia nescis quid magis oriatur, hoc aut illud; et si utrumque simul, melius erit.]<n>[[Mane semina semen tuum, ]]  etc. ID. Omni tempore, scilicet a mane in vesperum, et e converso: vel in pueritia et in senectute. [[Qui enim perseverat, salvabitur. ]]</n>


text:
Si annis multis vixerit homo, et in his omnibus lætatus fuerit, meminisse debet tenebrosi temporis, et dierum multorum, qui cum venerint, vanitatis arguentur præterita.


text:
Lætare ergo, juvenis, in adolescentia tua, et in bono sit cor tuum in diebus juventutis tuæ: et ambula in viis cordis tui, et in intuitu oculorum tuorum, et scito quod pro omnibus his adducet te Deus in judicium.<n>[[Lætare ergo juvenis, ]]  etc. ID. Hinc usque ad finem libri, etc., usque ad se judicandos sciant.</n>


text:
Aufer iram a corde tuo, et amove malitiam a carne tua: adolescentia enim et voluptas vana sunt.]<pb/>


text:
[Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuæ, antequam veniat tempus afflictionis, et appropinquent anni de quibus dicas: Non mihi placent;<n> Hinc usque ad finem capituli legitur tribus modis, scilicet de judicio, senectute, captivitate, et serviunt quædam glossæ quandoque duabus sententiis, quandoque vero inveniuntur secundum omnes sententias.</n>


text:
antequam tenebrescat sol, et lumen, et luna, et stellæ, et revertantur nubes post pluviam;<n>[[Antequam tenebrescant sol et lumen, et stellæ et luna, ]]  etc. HIER. Sol convertetur in tenebras, etc., usque ad nubes et pluviæ cessant ei.</n>


text:
quando commovebuntur custodes domus, et nutabunt viri fortissimi, et otiosæ erunt molentes in minuto numero, et tenebrescent videntes per foramina;


text:
et claudent ostia in platea, in humilitate vocis molentis, et consurgent ad vocem volucris, et obsurdescent omnes filiæ carminis:<n>[[Et claudent ostia in platea, ]]  ne videant lusus juvenum: omnia enim talia sunt eis importabilia. [[Et consurgent. ]]  Quia non possunt dormire refrigescente sanguine, siccato humore quibus alitur sopor.</n>


text:
excelsa quoque timebunt, et formidabunt in via. Florebit amygdalus, impinguabitur locusta, et dissipabitur capparis, quoniam ibit homo in domum æternitatis suæ, et circuibunt in platea plangentes.<n>[[Dissipabitur capparis. ]]  HIER. Capparis renibus valet, etc., usque ad in adversitate vero desistunt a bono.</n>


text:
Antequam rumpatur funiculus argenteus, et recurrat vitta aurea, et conteratur hydria super fontem, et confringatur rota super cisternam,<n>[[Antequam rumpatur funiculus. ]]  Redit ad superiora, ubi ait: [[Memento Creatoris tui, ]]  etc., simili fine sententiam concludit.</n>


text:
et revertatur pulvis in terram suam unde erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum.<n>[[Et revertatur. ]]  Antequam revertaris in Babyloniam unde es egressus in lumbis Abrahæ, et incipias in Mesopotamia conteri, unde profectus es.</n>


text:
Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes, et omnia vanitas.]<n>[[Vanitas vanitatum. ]]  Post descriptionem humanæ fragilitatis et mortis, pulchre quod proposuerat concludit: [[Vanitas vanitatum. ]]  Quasi, noli luxuriari, noli delicias quærere, cum scias te celeri fine transire et ad judicium festinare.</n>


text:
[Cumque esset sapientissimus Ecclesiastes, docuit populum, et enarravit quæ fecerat; et investigans composuit parabolas multas.


text:
Verba sapientium sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quæ per magistrorum consilium data sunt a pastore uno.<n>[[Verba sapientium. ]]  HIER. Ne videatur temere post legem per Moysen, ipso Deo præmonente, datam, nova præcepta cudere, dicit hæc verba sapientium esse.</n>


text:
His amplius, fili mi, ne requiras. Faciendi plures libros nullus est finis; frequensque meditatio, carnis afflictio est.


text:
Finem loquendi pariter omnes audiamus. Deum time, et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo,<n>[[Finem loquendi. ]]  Quia diversorum diversas sententias, tanquam concionator, induxerat: hoc fine omnes conciliat, scilicet [[Deum time. ]]  Hoc solum aiunt Hebræi in auctoritate habitum, quia hic intentionem suam ostendit, cum videatur in multis ad voluptates hortari.</n>


text:
[<i>Sponsa</i> Osculetur me osculo oris sui; quia meliora sunt ubera tua vino,<n>[[Præfatio]]  Salomon filius David regis Isræl juxta numerum vocabulorum suorum tria volumina edidit. Quorum primus est [[misle, ]]  quem Græci, Latini proverbia nominant, eo quod in ipso sub comparativa similitudine figuras verborum et imagines veritatis ostendit: ipsam autem veritatem ad intelligendum ingenio legentium reservavit. Secundum librum [[coheleth]]  vocavit, qui Græce vocatur, Latine [[concionator: ]]  eo quod conciones non solum spiritualiter ad unum, sicut in Proverbiis, sed ad universos generaliter dirigantur, docens, omnia quæ in mundo cernimus, vana esse et brevia: et ob hoc minime appetenda. Tertium librum [[sir hassirim]]  prænotavit: qui in Latinam linguam vertitur in Cantica canticorum. Ubi per epithalamicum carmen conjunctionem Christi et Ecclesiæ mystice canit. Dicitur autem Canticum canticorum, eo quod omnibus canticis præferatur. Sicut in lege quædam dicuntur [[sancta, ]]  quibus majora sunt [[sancta sanctorum. ]]  In his quidem tribus libris trium generum disciplinas composuit, quibus ad rerum scientiam pervenitur. In primis namque ethicam, id est moralem, post hoc physicam, quæ qualitatem naturæ comprehendit, ad ultimum theoricam, id est contemplativam. In Proverbiis enim moralia docens, per communem quemdam loquendi usum altiorem intelligentiam edidit, conservationemque mandatorum, et doctrinæ cœlestis institutionem succinctis verbis, brevibus sententiis coaptat. Sunt autem Proverbia sub verbis aliis res alias explicantia, quæ aliter quam dicuntur, intelliguntur: plus in virtute sententiarum, quam in sono verborum habent; quæ Græci vocant. Ecclesiastes rerum naturas discutiens, cuncta in mundo vana et caduca esse deprehendit, rerumque omnium fragilitate conspecta, renuntiari mundo admonuit. In Canticis canticorum supergressus visibilia, atque contemplans ea quæ sunt cœlestia, vel divina, sub specie sponsi sponsæque, Christi Ecclesiæque unitatem declarat, atque animam ad amorem cœlestium excitans, perveniendum ad consortium Dei provocat. Illud vero non est putandum, quod ab auditoribus nostris traditur, apud Hebræos hanc fuisse conversationem, ne cuiquam hunc librum legere permitterent, nisi viro jam perfectæ scientiæ et roboratæ fidei in peritia: ne tam erudiret cognitio lubricas mentes, quam textus ad concupiscentias corporales converteret. Salomon, id est pacificus, quia in regno ejus pax per quam futura pax Ecclesiæ figurabatur, [[Idida, ]]  id est dilectus, et significat illum de quo dicitur: [[Speciosus forma præ filiis hominum: propterea benedixit te Deus in æternum]]  Psal. 44.. Ecclesiastes, id est concionator, et significat illum, qui rationabiliter erat allocuturus, et congregaturus Ecclesiam. Juxta numerum vocabulorum, tres fecit libros: Proverbia, in quo libro docet parvulos non tam ætate quam sapientia, de æquanimi conversatione in mundo, scilicet qualiter licite possint uti temporalibus; Ecclesiasten, in quo instruit homines provectioris ætatis ad contemptum caducorum; Cantica canticorum, scilicet hoc opus, in quo virum consummatum docet de solo amore Dei, ut requiescat inter brachia sponsi. Unde et Canticum canticorum dicitur sua dignitate omnia alia excellens cantica. Per illa quippe vitantur vitia, cavetur hostis: per ista locupletamur virtutibus, Domino conjungimur. Simili ordine etiam philosophi institutiones suas ponunt. Primum ethicam docent, postea physicam, et quem in his profecisse vident, ad theoricam usque perducunt. Materia, sponsus et sponsa, id est caput et Ecclesia. Et modus, quali desiderio membra capiti cohæreant, et ei placere contendant, et quæ dona ab illo, vel in præsenti accipiant, vel in futuro exspectent, et quali affectione sponsus Ecclesiam diligat, eam laudans, et admonens, et confortans. Finis est dilectio Dei. Quatuor mihi in hoc opere invenisse videor personas, sponsum et sodales ipsius, sponsam et adolescentulas cum ea. Alia a sponso, alia dicuntur a sponsa: nonnulla a juvenculis, quædam a sodalibus sponsi. Congruum quippe est ut in initiis sit adolescentularum multitudo cum sponsa, juvenum turba cum sponso. Sponsum, Christum intellige, sponsam Ecclesiam sine macula et ruga. Angelos vero, et eos qui pervenerunt in virum perfectum, intellige amicos sponsi. Adolescentulæ, sunt sponsarum incipientium turbæ, juxta modum quemdam salutem adeptæ. Ex hoc autem libro Gentiles sibi epithalamium vindicarunt, et istius generis carmen assumptum est. Si vis ascendere ad Canticum canticorum, necesse est de Ægypto egredi, ut post transitum maris Rubri, submersis inimicis, primum possis canere canticum: [[Cantemus Domino, gloriose enim, ]]  etc. Exod. 15.. Sed quia adhuc longe es a Cantico canticorum, perambula terram deserti spiritualiter, et consequenter Jordanis ad ripam constitutus, secundum canticum canas, [[Audite cœli quæ loquor, ]]  etc. Deut. 31.. Et cum universa transieris, ad altiora conscende, ut possis anima decora cum sponso, et hoc canere Canticum canticorum. Notandum quod sponsa semper in domo, vel in lectulo, vel in aliquo interiori loco cum sponso manere concupiscit: quod mulieribus congruit. Ipse quod masculorum est, ad forinseca vinearum, vel ad hujusmodi opera amicam evocat: quia nimirum Ecclesia, si posset fieri in tranquillitate pacis Domino sobolem educare desiderat. At ipse in præsenti eam crebris persecutionibus exercet, quo mundior ad æterna perveniat, ne si prospera contingant, incolatu præsentis sæculi vel exsilii delectata, minus ad cœlestem suspiret patriam. Synagoga congregatio, quod et lapidum: Ecclesia convocatio, quod rationabilium. Utraque autem hæc portio justorum in eadem fide Christi et dilectione diversis temporibus, illa exspectando venturum, ista suscipiendo præsentem, consors effecta est. Omnes animæ motiones, universitatis conditor Deus creavit ad bonum: sed usu nostro sæpe fit, ut res quæ per naturam bonæ sunt, dum male his abutimur, nos ad peccatum deducant. Unus ex animæ motibus amor est, quo bene utimur si sapientiam amemus, et veritatem: Male autem si carnem aut sanguinem. Tu igitur ut spiritualis audi spiritualiter amatoria verba cantici cantari, et disce motum animæ tuæ et naturalis amoris incendium ad meliora transferre. [[Osculetur me osculo oris sui. ]]  Vox præcedentium adventum Christi qui orant ad patrem sponsi, id est Christi. In mediis precibus exauditur, et videns sponsum ad ipsum loquitur: Tangat me dulcedine præsentiæ suæ, quam a prophetis sæpius promissam audivi, et velut osculum afferens, etiam mei oris attactum suscipiat; id est, interrogantem me de via salutis audiat, et utraque unum faciens, osculum pacis afferat. Osculari pro pacificari ponitur, ad similitudinem illorum qui propter discordiam a dominis suis recesserunt, sed redeuntes se invicem osculantur, et perfecte pacificantur, sic Synagoga genus humanum a Deo per peccatum remotum, optat reconciliari per incarnationem Filii. Quot præcepta ex ejus prædicatione cognoscit, quasi tot oris ejus oscula suscipit. Loquitur more amantis, quæ præ fervore dilectionis ordinem loquendi non valet observare. Sicut enim in osculo duo corpora diversa junguntur, sic in incarnatione Filii duæ substantiæ divinitatis et humanitatis penitus diversæ inseparabili conjunctione uniuntur. [[Meliora sunt. ]]  Ubera sponsi Christi nominat, quod muliebre est, ut ipso carminis initio figurate se loqui manifestet. Ideo desidero osculum, quod est etiam redemptio mea; quia instructiones tuæ, quæ sunt lac et nutrimenta puerorum, sunt meliores aliis doctrinis, quæ non fovent, sed occidunt simplices: sicut vinum enecat parvulos. Unguentorum odoribus opinio solet signari virtutum.</n>


text:
fragrantia unguentis optimis. Oleum effusum nomen tuum; ideo adolescentulæ dilexerunt te.<n>[[Oleum effusum nomen tuum. ]]  Ideo etiam desidero osculum, quia nomen tuum est oleum, etc. Sponsus a patre ad sponsam venit unctus, ut et sponsam ungat. A chrisma Christus, id est, ab unctione unctus; quod nomen per gratiam Spiritus sancti in baptismate funditur in cunctos fideles. Nondum possum teipsum amplecti, nomen tuum interea ex desiderio tui mecum pernoctabit. Nomen Jesu venit in mundum, et statim prædicatur. [[Oleum effusum, ]]  id est, in universa terra Christi nomen prædicatur; nunc Moysi nomen auditur in gentibus, quod prius Judææ tantum claudebatur angustiis. [[Ideo adolescentulæ dilexerunt te. ]]  Hæc dicens, adolescentulas conspicit, quæ dum prius loqueretur, non aderant, sed in precibus mediis ingreditur adolescentularum chorus et sponsæ laudatur eloquiis. Universæ Ecclesiæ, quæ unam catholicam Ecclesiam faciunt, adolescentulæ sunt: non vetustæ per culpam, sed novellæ per gratiam, non senio steriles, sed ætate mentis ad spiritualem congruæ fecunditatem. Et quia oleo tuæ gratiæ omnes dolores criminum evacuasti, [[Ideo adolescentulæ, ]]  etc.</n>


text:
<i>Chorus Adolescentularum</i> Trahe me, post te curremus in odorem unguentorum tuorum. Introduxit me rex in cellaria sua; exsultabimus et lætabimur in te, memores uberum tuorum super vinum. Recti diligunt te.<n>[[Trahe me post te. ]]  Respondent adolescentulæ: [[Trahe me post te. ]]  Sponsa non post tergum sequitur, sed sponsi juncta lateri, famulæ post eam ingrediuntur. [[Trahe me post te. ]]  Hucusque vox exspectantium incarnationem Salvatoris, et dona ipsius commendantium: hinc subinfertur vox illorum, qui post tempora incarnationis ad fidem venerunt. Illa ut veniret, et osculum offerret rogabat; hæc non ad se ultra eum descendere taliter flagitat, sed ipsa potius ad cœlos sequi desiderat: quod quia per se non posse fieri conspicit, ejus ducatum implorat, ad quem venire desiderat. [[In odorem unguentorum. ]]  In consideratione miraculorum. [[Introduxit me rex, ]]  etc. Sponsa in penetrale sponsi ingressa revertitur ad juvenculas, et nuntiat illis: [[Introduxit me. ]]  Vel, per spem in æternam beatitudinem induxit, pluraliter, pro omnimoda bonorum copia, quasi jam dulcedinem regni cœlestis prælibavi, quæ mihi in cœlis parata sunt, ipso revelante cognovi: moxque ad eum conversa, qui sibi hoc revelat, gratias agit pro beneficiis. Quatuor sunt in domo: porta, ascensus, triclinium, cubiculum. Per portam, fidem: per ascensum, spem: per triclinium charitatem: per cubiculum, ipsam beatitudinem intelligimus. [[Exsultabimus et lætabimur. ]]  Quasi diceret: Non de perceptis muneribus ipsi nos extollimus, sed te: memores per omnia quanta pietate austeritatem legis, gratia fidei evangelicæ mitigare dignatus es: ideo non in nobis, sed in te exsultabimus, quia recti omnes diligunt te, et super omnia diligendum didicerunt. Rursus in penetrale sponsa ingressa, adolescentulæ, dum illius præstolantur adventum, læte concinunt pro sponsæ perfectione. [[Memores uberum. ]]  Et [[recti diligunt, ]]  ad sponsæ commendationem refertur. [[Memores uberum, ]]  etc. Illa quæ major est jam tuorum lacte uberum perfruitur. Nos quoque non quidem diligimus, sed diligemus. Deinde loquuntur ad sponsum, [[Recti diligunt te. ]]  Recti, omnes qui sunt recti corde super omnia te diligunt, nec recti sunt qui tuo amori aliquid præponunt, a quo solo habent quidquid boni habent. [[Recti diligunt. ]]  Frustra se conditorem diligere credunt, qui ejus monita contemnunt. Vere justi, nec actu, nec cogitatu, nec dicto Deum violant.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Nigra sum, sed formosa, filiæ Jerusalem, sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis.<n>[[Nigra sum. ]]  Postquam Ecclesia in cellaria est perducta, per cognitionem scilicet et per spem futurorum bonorum, postquam eum recto corde diligere, et in ejus gratia gaudere didicit, restat ostendere, quod pro amore illius et pro acquisitione bonorum, quæ gustavit, certamen subeat, et quid afflictionis toleret. [[Nigra. ]]  Quasi dicat: promittitis vos mecum ituras, et potest vos tribulatio deterrere quam patior: sed ne afflictio, nec infamia vos deterreant, quia hæc virtutum formositatem conferent, et post amorem restat patientia ad experimentum amoris. [[Nigra. ]]  Rursus adolescentulis sponsa respondet, et agitur de manifesta tentatione. [[Nigra. ]]  Vilis quidem in oculis persequentium appareo, sed ante Deum veritatis confessione gloriosa refulgeo. [[Sicut tabernacula Cedar. ]]  Hic [[sicut]]  ponitur non pro veritate, sed pro æstimatione insipientium, qui eam putant vitiorum, vel dæmonum mansionem; [[sicut pelles Salomonis]]  hic ponitur pro veritate. [[Cedar]]  Ismælis filius fuit, cujus manus contra omnes, et manus omnium contra eum, nullum inter homines habens locum, sed in tabernaculis pro nequitia, et ira semper habitans. Sic et justi pro meritis suis creduntur expelli et affligi, et quasi hostes omnium judicantur: unde dicitur, [[Eritis odio omnibus hominibus propter nomen meum]]  Matth. 10.. [[Sicut pedes. ]]  Ecclesia in se carnalia mortificans desideria, et decorata virtutibus, vero pacifico dignum fit habitaculum. Ideo caro Dominici hominis vocatur pellis, quia sicut tentorium super aliquem tenditur ne a sole uratur, ita caro Christi in cruce extensa fuit nobis obumbratio vitiorum.</n>


text:
Nolite me considerare quod fusca sim, quia decoloravit me sol. Filii matris meæ pugnaverunt contra me; posuerunt me custodem in vineis: vineam meam non custodivi.<n>[[Decoloravit me sol. ]]  Solis est urere et illuminare, sic verus sol exterius suos persecutionibus exurit, dando vires resistendi illuminat. [[Filii matris. ]]  Et quasi ad objectionem infirmorum dubitantium respondet: Ostendit unde primam persecutorum rabiem pertulerit, quæ gravior apparet, per hoc quod a contribulibus. [[Filii, ]]  id est, apostoli destruxerunt sectam nostram. Paulus Ecclesiæ persecutor filius fuit matris ejus secundum carnem et educationem: et pœnitentiam agens ad sororis signa conversus, prædicavit fidem quam ante destruebat. [[Posuerunt me. ]]  Una erat in Hierosolymis vinea Christi, scilicet primitiva Ecclesia, quæ in die Pentecostes adventu sancti Spiritus est constituta, cujus eo tempore apostoli custodes fuerunt: sed facta persecutione dispersi sunt in regionibus Judææ et Samariæ præter apostolos, et sic contigit ut plures essent vineæ, id est in pluribus locis. Et dum persecutores Judæi volebant Ecclesiam perturbare, seminarium verbi spargebant latius nolentes, et unam persequendo, multas constitui fecerunt. Cum ergo dixisset se afflictam parricidiali odio Synagogæ, mox subjicit, quantum per hanc afflictionem profecerit: addens ex persona illorum, quibus prædicandi cura commissa est: [[Posuerunt me custodem in vineis. ]]  GREG. [[Vineæ]]  nostræ, actiones sunt, quas usu quotidiani laboris excolimus. Sed [[custodes in vineis]]  positi, nostram vineam non custodimus: quia dum extraneis actionibus implicamur, ministerium actionis nostræ negligimus. Dum plures custodirem vineas, ut alios lucrifacerem, in quibusdam damna sustinui. Acerbitas persecutionis filiorum Synagogæ fecit me vineam meam non custodire, quia, relicta evangelica doctrina, ad legalium observationum differentias cogebant.</n>


text:
Indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie, ne vagari incipiam post greges sodalium tuorum.<n>[[Indica mihi, ]]  etc. Vox incipientis Ecclesiæ de gentibus ad sponsam, quia multi pseudoprophetæ exeunt in mundum, dicentes: Ecce hic Christus, ecce illic; exorat ut possit discernere, in quorum professione et opere possit inveniri. [[Indica mihi, ]]  pastorem meum, quem tota anima diligo, et in quibus requiem et pascua habeat, ne æstu turbata tentationum, per sodalium, id est hæreticorum conventicula eam quærere incipiam. Vel, in voce prædicatorum ad sponsum, ut discernere possint quibus vitæ verba ministrare debeant. Deinde conspicit sponsum, qui conspectus abscessit. Et frequenter hoc facit in toto carmine, quod expertus in se probavit, sæpe habitus sponsus, sæpe elabitur, donec vere tenebitur. [[In meridie, ]]  etc. Id est in splendore majestatis tuæ, quod perfectis convenit, non mane, vel vespere. Vel, [[meridie, ]]  id est in exustione tribulationum, quam immittit diabolus dolens mundum sibi subripi. Solet rerum qualitas ex tempore notari. Abraham meridie angelos suscepit. Joseph meridie cum fratribus epulatur. [[Sodalium tuorum. ]]  Hæretici sodales dicuntur, quia nominis ejus et confessionis mysteria circumferunt.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Si ignoras te, o pulcherrima inter mulieres, egredere, et abi post vestigia gregum, et pasce hædos tuos juxta tabernacula pastorum.<n>[[Si ignoras. ]]  Quia sponsa dum auxilia præsentiæ Dei requireret in tribulationibus, ex persona infirmantium subjunxerat, [[Ne vagari incipiam: ]]  statim eamdem trepidationem illius sponsus imploratus benigna increpatione redarguit, secundum illud Evangelii, [[Modicæ fidei]]  Matth. 14., quasi dicat, tu times in tribulatione a me deleri, et in fervore denigratam te conquereris: sed ego per tribulationes te pulchriorem efficere constitui. Quod si forte hoc ignoras, nec reminisceris quod nemo coronatur, nisi qui legitime certaverit, egredere a meo consortio. GREG., lib. XVI Moral, c. 21. Semetipsam cognoscit, quando animo inter peccatores posita, ad auctoris sui imaginem se conditam meminit et juxta perceptæ similitudinis ordinem incedit; quod si non cognoscit, egreditur a secreto cordis in exteriores concupiscentias, et ad latam viam ducta, sequitur exempla populorum. Dominus objurgans Ecclesiam paventem, admonet datæ sibi gratiæ adversus hostium insidias. [[Hædos tuos. ]]  Quia non juxta mandatorum meorum regulam, sed juxta tuos errores instituuntur. [[Juxta, ]]  in vestigiis pastorum novissima fies, non inter oves, sed hædos. Vel [[juxta, ]]  id est ut sis similis veris pastoribus, quia hypocritæ sequi bonos videntur viros.</n>


text:
Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te, amica mea.<n>[[Equitatui. ]]  Sicut priorem populum de Ægyptiaca servitute liberavi, sic te de persequentium manibus liberabo, elidens Pharaonem, si te sponsam meam cognoveris, liberans a servitute diaboli, in fonte baptismatis passione rubricati, submerso ibidem auctore peccati. [[Equitatui meo. ]]  Quia Dominus non vult Ecclesiam ignorare seipsam, sed diligenter attendere quid donorum acceperit, quid pati debeat, consequenter post comminationem blanditur ei, quasi dicat: Si vis intelligere quomodo te scire debeas, intellige cui te comparaverim, et tunc cognosces te talem per beneficia mea tibi collata, quæ turbari non debeas. [[Equitatui. ]]  Eques, sponsus, dicente propheta: [[Et salus ejus equitatio]]  Habac 3.. Quantum ergo differt meus equitatus ab equis Pharaonis, tantum melior es omnibus aliis filiabus. Sicut ille populus supervenientibus curribus Pharaonis perterritus est, sed cœlesti protectione salvatus, et per aquas submersis hostibus in terram promissionis introductus est: sic unda mortis, quæ cunctis occursura est mortalibus, pravos rapit in interitum, piis reserat iter ad salutem, et cætera omnia, quæ ibi corporaliter, hic complentur spiritualiter. Dubitantem benigne increpat, et ne desperet in sequenti fideli amore viriliter confortat, ubi Pharaonis curribus comparat. [[In curribus Pharaonis. ]]  Id est in tempore curruum. Et nota superbiam: Pharao, [[elidens]]  vel [[dissipans]]  interpretatur. Nec oportet ut vagari incipias, cum me consolatorem habeas, et prælatos quibus innitaris, per quos subsistas.</n>


text:
Pulchræ sunt genæ tuæ sicut turturis; collum tuum sicut monilia.<n>[[Pulchræ. ]]  Quoniam ostensum est quomodo Dominus Ecclesiam inter adversa protegat, restat ostendi quantum amorem ipsius Domini inter adversa servet Ecclesia. Unde sequitur, [[Pulchræ sunt genæ. ]]  Tanta te verecundiæ salutaris virtute decoravi, ut castitatem promissæ mihi fidei nulla pravorum doctorum doctrina vel suggestione corrumpas, a quibus timebas in errorem deduci. Pulchritudo mulieris in genis dicitur esse quamplurima.Allegorice.. In [[genis]]  notatur signum pudoris, sicut in prædicatoribus mos recte vivendi. Ecclesia, etsi sponsi sui morte viduata, tanta tamen ejus memoria tenetur, ut nullatenus externorum possit recipere consortium: et pro suis et aliorum peccatis gemit. In [[collo, ]]  doctores, in [[monilibus]]  opera illorum: quia ea quæ verbo docent, operantur. Quæ sit hujus sobrietatis custodiendæ gratia subdendo, demonstrat. [[Collum tuum sicut monilia. ]]  Per collum namque cibos trajicimus in corpus reficiendum, et verba proferimus, quibus secreta cordis proximis declaramus, id est, doctores qui et verbis instruunt, et cibum salutis in commissa sibi membra transfundunt. Qui monilibus comparantur, qui pulchri sunt moribus, et pectora virginum verbis et exemplis claudunt, ne adulter inserat manum.</n>


text:
Murenulas aureas faciemus tibi, vermiculatas argento.<n>[[Murenulas. ]]  Alia translatio. [[Similitudines auri fabrefaciemus tibi cum distinctionibus argenti, quoadusque rex in accubitu suo est. ]]  Quod est, aurum, id est, faciem meam in præsenti vita non poteris videre, sed similitudinem claritatis cœlestis, per illuminationem Scripturarum, videbis per speculum in ænigmate, donec omnibus appareat, quod nunc latet in Deitate. [[Murenulas. ]]  Pulchre describit sponsus ejus pulchritudinem: post hæc fit ei sponsus in recubitu. Interim, eo dormiente, ejus socii, id est, angeli consolantur eam; non habemus aurum, sed similitudinem auri fieri faciemus tibi, donec surgat cum stigmatibus argenti. [[Murenulæ. ]]  Quæcunque bonæ institutiones, quasi ornamenta aurium. In [[murenulis]]  Scriptura sancta, quæ [[auro]]  spiritualium sensuum fulget interius, et [[argento]]  cœlestis eloquii splendet exterius; per doctorum ædificationem fit custodia sobrietatis, et per divinæ Scripturæ meditationem. Auro divinæ sapientiæ et argento divini eloquii intus et exterius renitentes. [[Faciemus. ]]  Ego et mei opifices, quos plurimos ad eroganda semina verbi constitui.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum.<n>[[Dum esset. ]]  Acceptis Ecclesia tantis a conditore suo muneribus et promissis, qua hæc devotione operum susceperit, manifestat, dicens: [[Dum esset rex, ]]  quod est, cum Dei Filius in carne apparuit, Ecclesia per ipsum mysterium incarnationis in virtutum cœlestium fervorem excrevit. Vel, cum esset in humiliatione crucis humanum genus per crucem redemptum, exercitatio bonorum operum odorem suavitatis aspersit. Christo rege in beatitudine cœlestis secreti quiescente, sanctorum virtus in Ecclesia magna nobis gratiam suavitatis ministrat, qui quo eum, quem appetunt, non vident, tanto ardentius per desiderium flagrant. Vel, dum esset cum patre, [[nardus, ]]  id est dilectio, qua prior dilexit nos, [[dedit odorem, ]]  quia per dilectionem propter nos assumpsit carnem. Mirandus ordo verborum. Accubante rege nardus mea dedit odorem suum, dum propter nimiam charitatem, qua dilexit nos, filius factus est mulieris. [[Nardus, ]]  quæ dicitur expellere tumores, fugare frigus et afferre calorem; cui assimilatur homo Dominicus, qui carnem assumendo se humiliavit, et se humiliando omnem tumorem superbiæ abstulit, frigus infidelitatis removit, et fervorem charitatis intulit. Herba etiam hæc, quanto plus atteritur, tanto majorem reddit odorem, sic Christus.</n>


text:
Fasciculus myrrhæ dilectus meus mihi; inter ubera mea commorabitur.<n>[[Fasciculus. ]]  Mors dilecti mei, quam pro mea salute subiit, semper in mea memoria commorabitur. Item fasciculo myrrhæ comparatur, dum propter nos crucis injurias toleravit. Myrrha arbor est Arabiæ, altitudinis quinque cubitorum, similis spicæ quam acanthum dicunt, cujus gutta viridis atque amara, unde nomen accepit myrrha. Gutta ejus sponte manans, pretiosior est, corticis vulnere vilior, quæ medendis infirmitatibus est salubris: unde, et myrrhatum vinum a militibus accepit. [[Ubera mea. ]]  Castarum ubera non franguntur; sed meretricum, laxis pellibus irrugantur. Unde Ezechiel: [[In Ægypto fractæ sunt mammæ tuæ]]  Ezech. 23..</n>


text:
Botrus cypri dilectus meus mihi in vineis Engaddi.<n>[[Botrus cypri dilectus. ]]  Botrus cypri cum resurrexit: [[In vineis Engaddi]]  est, cum fidelibus spiritualia dona distribuit. Arbores balsami, quæ in Engaddi crescunt, quia in modum vinearum excoluntur, vineas appellat. Sponsus Christus igitur est in vineis Engaddi, quia in carne veniens Spiritu sancto plenus, credentibus ejusdem sancti Spiritus dona largitur per chrismatis unctionem, in cujus confectione oleum et balsamum commiscentur. Engaddi fons hædi propter charismata, quæ post resurrectionem largitus est in baptismo suis participibus. Engaddi, id est oculus meæ tentationis, et tentatio est vita hominis super terram. Quia morti Mediatoris mox resurrectionis gloria successit, recte subditur, [[Botrus, ]]  qui fuit fasciculus myrrhæ in amaritudine passionis, in dulcedine resurrectionis exstitit botrus cypri. Quod myrrha enim tristificat, vinum lætificat.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Ecce tu pulchra es, amica mea ! ecce tu pulchra es ! Oculi tui columbarum.<n>[[Ecce tu pulchra. ]]  Hactenus Ecclesia, quæ dilectionis pignora a sponso receperit, testatur, cui ipse mox remunerationis vice respondet: [[Ecce tu pulchra; ]]  quasi, ex hoc quod me diligis, pulchra efficieris. [[Amica mea. ]]  Alia translatio: [[Proxima mea; ]]  hoc est, in hoc quod proxima es speciosa es, et postquam cœperis esse speciosa, sine additamento pulchra es. [[Oculi tui. ]]  Alia laus sponsæ speciosæ, ut et nos laboremus speciosi fieri. [[Oculi tui columbarum, ]]  simpliciter Deum intueris quia nihil aliud nisi ipsum quæris. [[Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam]]  Matth. 5., non habet oculos columbæ; sed qui habet, castis intuetur oculis, et legem et Evangelium spiritualiter intelligit. In cujus columbæ specie Spiritus sanctus apparuit. Ideoque et spiritualis intelligentia, et omnia spiritualia dona nomine columbæ designantur. Columba felle caret, rostro non lædit, in cavernis petrarum nidificat, alienos pullos nutrit, juxta fluenta manet, meliora grana eligit, gemitum pro cantu reddit, gregatim volat, alis se defendit, visum recuperat. Ita sancti juxta fluenta doctrinæ sedentes meliores sententias eligunt, homines a Christo alienos nutriunt Deo, si quas bonas sententias in hæreticis inveniunt, non pervertunt, ira irrationabili carent, in fide plagarum Christi refugium habent, gemunt pro peccatis.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus ! Lectulus noster floridus.<n>[[Ecce tu pulcher es, dilecte mi et decorus. ]]  Audiens sponsa se per dilectionem sponsi meruisse, ut ab ipso sponso laudaretur, sponso vicem in laudibus tribuit: non quod ei, quod non habet, suo præconio largiatur, sed intelligens decorem ejus, per quem et ipsa decora facta est, ait: [[Ecce tu pulcher es, ]]  etc. [[Lectulus noster floridus. ]]  Aliquando Ecclesia quasi in lectulo cum sponso quiescit, tempore scilicet pacis, ubi Dei pulchritudinem liquidius aspicit, et prolem fidelium flore fidei redolentem, ex aqua et Spiritu sancto gignit. Aliquando cum sponso insurgente tentatione in acie consistit. Vel, [[lectulus, ]]  pusilli fideles, qui Deo sunt quies et magistris suis, per hoc, saltem, quod peccare mortaliter nolunt, qui florent initiis bonorum operum, per quod dant spem fructus, id est majorum operum. Quietam in sponso vitam agere volens quales domus sint, in quibus eum suscipere velit insinuat. Pax Ecclesiæ, virtutibus floret et spirituali prole multiplicatur.</n>


text:
[Ego flos campi, et lilium convallium.<n>[[Ego flos. ]]  Quia præsentis temporis statu labor magis quam requies convenit: recte sponsam otio delectatam ad laborum exercitia provocat. Quasi diceret: Tu quidem volens pulchritudinem tuam mihi commendabilem reddere, delectaris in quiete secretis florere virtutibus: sed scias quod ego alterius modi pulchritudinem requiro in præsenti, quia sum flos virtutum, a quo omnis fructus campi egreditur; quia odorem meum toti mundo innotescere cupio, quod non potest impleri, nisi intermissa quiete, qua delectaris, ad officium prædicationis accingaris. Et [[lilium convallium]]  magis quam montium, quia claritatem meæ humanitatis, vel splendorem æternæ lucis, vel Deitatis magis revelo humilibus et paratis ad patiendum. Quasi: Memento quod qui de virgine nasci potui, qui Deus sum, humiliter in mundo apparui, hominibus me socium esse exhibui, humiliter usque ad mortem veni. Ideo desiste quietis securitatem quærere, unde subdit, [[Sicut lilium. ]]  Sicut campus floribus ornatur, ita mundus mea notitia et fide decoratur.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias.<n>[[Sicut lilium. ]]  Laudato se, laudat sponsam, ita: [[Sicut lilium]]  non potest [[spinis]]  comparari, inter quas sæpe exoritur: eodem modo proxima mea super omnes [[filias lilium]]  est. [[Sicut lilium. ]]  Tu requiem quæris et laudes [[lectuli: ]]  sed scito quia candidior tribulationum aculeis efficieris, et major est fructus prædicationis quam quietis. [[Sic amica mea. ]]  GREG. In Ecclesia nec mali sine bonis, nec boni sine malis esse possunt: bonus non fuit, qui malos tolerare non potuit. Adversarum hæresum dogmatibus ejus integritas tanquam spinis pungitur, ut contra hostes suos vigilans exerceatur, donec eminens, tanquam lilium, in capite sponsi sui, candore ipso decoretur.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Sicut malus inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios. Sub umbra illius quem desideraveram sedi, et fructus ejus dulcis gutturi meo.<n>[[Sicut malus, ]]  etc. Sponsa laudata et exemplo sponsi ad patiendum admonita, reciproca laude sponsum attollit, quod inter bonorum opera [singulariter] similiter sanctus emineat, et se passuram promittit quod patitur, eo præsidente, qui est refrigerium et refectio. [[Sicut malus. ]]  Unguentorum odor, quamvis suaviter redolet, non est tamen ad edendum suave. Malum autem optimi saporis et odoris tale est, ut fauces dulcore delectet, et spiritum mulceat odoratus. [[Sub umbra. ]]  Ideo dilectum omnibus propono, quia in sola pietatis ejus protectione, cujus desiderio ardebam, refrigerium tribulationum me invenisse conspicio, et suavissimum donorum ejus fructum sentio, quo me perpetuo reficiendam confido. Desideraverat autem [[sub umbra]]  auctoris respirare, cum se sole persecutionem fuscatam querebatur, cum Dei auxilium implorans clamabat: [[Indica mihi quem diligit anima mea: ubi pascas, ubi cubes in meridie; ]]  cum non solum pressurarum tædio fatigata, sed recordatione pulchritudinis et decoris ejus illecta dicebat: [[Lectulus noster floridus; ]]  cujus desiderii se compotem factam ostendit, dicens: [[Sub umbra. ]]  Et notandum quod superius [[tigna cedrina et laquearia cypressina]]  prædicabat, non tamen horum sibi protectionem sufficere memorabat; sed solam vitæ arborem, in cujus umbra quiesceret, et fructu reficeretur quærebat, quia sancti exemplis, doctrina, et intercessione, suffragia ferunt: soli tamen Salvatori dicere habemus, [[Filii autem hominum in protectione alarum tuarum sperabunt]]  Psal. 35.. [[Sedi et fructus, ]]  etc. Non dicit sedeo, sed [[sedi. ]]  Hujusmodi profectus sunt Ecclesiarum, ut in exordio desideret quispiam in virtutum umbra consedere ut ad eum veniat corpus ejus, ex quo umbra nascitur: ideo et nativitas Jesu ab umbra cœpit, et in veritate finitur. Sicut dicitur: [[Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi]]  Luc. 1.. Sic postea ad meliora fit transitus. [[Dulcis. ]]  Quia in eo intelligit anima causam vitæ, dum et corporaliter percipit.</n>


text:
Introduxit me in cellam vinariam; ordinavit in me caritatem.<n>[[Introduxit me. ]]  Hæc refectio quantæ dulcedinis, quantæ sit virtutis, ostenditur, cum subdit, [[Introduxit me. ]]  Id est, spe futuræ gloriæ adeo lætificavit, ut jam sæculi non sentiam labores. [[Introduxit. ]]  AMBR. Quam cito guttur meum dulcedinem gratiæ ejus attigit, ita me recreatam spiritu et ab amore terrenorum in superna translatam sentio, ac si in cellam vinariam introducta, novi sim meri odore et poculo refecta. Typice per [[vinum]]  gratia Spiritus sancti notatur; [[Cella]]  vinaria est Ecclesia, in cujus unitate tantum dari solet et accipi Spiritus sanctus; quam Ecclesiam de toto orbe collectam, Deus in unam sibi domum fabricavit, quam Spiritus sanctus suis charismatibus consecravit. Quæ fabrica, quia in charitatis maximæ fundamento ipso operante consistit, recte subditur: [[Ordinavit in me charitatem. ]]  Multorum charitas inordinata est, quod in primo est, ponunt tertium, vel quartum. Primo, Deus diligendus est; secundo, parentes; inde filii, post domestici, qui etiam, si boni sunt, malis filiis præponendi sunt. Secundum hoc in Evangelio ad cujuscunque dilectionem, proprium ponit. [[Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et proximum tuum sicut teipsum]]  Marc. 12.. Inimicos non ex tota virtute, non sicut teipsum, sed simpliciter: sufficit enim quod diligimus, et non odio habemus. Vel, ipse prior dilexit me, et diligendo, ut eum amare nossem, donavit. Vel, ordinavit, id est, ordinata charitate, mea singula membra, id est, electos omnes, sibi copulavit; eminentiora ampliori affectu complectitur. Quantum charitas mentem quam perfecte absorbuerit ab amore infirmorum sustollat ostendit, cum subditur:</n>


text:
Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo.<n>[[Fulcite. ]]  Jam supradictis confortata, ita in amorem Dei ardet, ut præ nimio amore vel pœnis illatis languor carnis immineat. Vel, [[fulcite, ]]  id est, vos alii, vel perfectiores, vel incipientes bene operando, sitis mihi recreatio, ut in bonis operibus vestris quiescam, quæ adhuc non possum quiescere contemplando vultum Dei. Ideo [[fulcite, ]]  ut et præsens et futurum subsidium habeatis, sicut ego in languore meo habeo. Quanto se ad amorem sponsi accendit, tanto ab amore temporalium languescit: unde subdit: [[Langueo. ]]</n>


text:
Læva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.<n>[[Læva ejus. ]]  Noli aliunde capiti requiem quærere; si enim lævam ejus habueris, omnia tibi, quæ mea sunt tribuentur. [[Læva ejus sub capite meo. ]]  Cum corda fidelium in hac vita, per sacramentorum participationem, per pignus Spiritus, per Scripturarum solatia confortantur: quæ et ad subsidium peregrinationis dat Deus: [[dextera amplexabitur, ]]  cum post hanc vitam cœlestia præmia accipiemus. [[Læva]]  id est, præsens vita, et temporalia Dei dona, dum per spem mentem roborat, est [[sub capite]]  ad consolationem data: et [[dextera, ]]  id est æterna vita [[amplexabitur, ]]  sicut protegens, quando per remunerationem nos glorificabit. Quasi: Temporalia Dei beneficia quo a mundi cupiditatibus et perturbationibus aliquantulum quiescere queam adjuvant in hoc loco peregrinationis, et æternorum promissio amplius delectat.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Adjuro vos, filiæ Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, quoadusque ipsa velit.<n>[[Adjuro. ]]  Primitiva Ecclesia ad gentes conversa, et quasi in persona eorum hucusque locuta, cum ex amore interiori corporis defectum jam patiatur; monet sponsus novellam Ecclesiam, ne peccando inquietet eam. Quam amabilis sit Deo hujus Ecclesiæ et cujuslibet fidelis animæ pausatio, ex responsione sponsi declaratur. [[Per capreas. ]]  Id est, si velitis esse comparabiles [[capreis, ]]  vel [[cervis]]  in virtutum altitudine et pretiosioribus cibis, et in agnitione, quæ medela sit congrua vestris vulneribus, si vulnera habetis. Capreæ et cervi, munda animalia, venenorum inimica, ruminantia, opera spiritualium virtutum figurant, contra virulenti hostis insidias. Cervi tempore amoris discedentes a patria, alter clunibus alterius capite imposito se sustentant, ordinatim incedentes, primus fert, ultimus tantum fertur, primo fatigato, ultimus succedit, canibus insequentibus per dumeta cornibus dorso impositis illæsi evadunt. Caligantibus oculis serpentem comedunt, et hausto fonte visum recuperant, et deponunt superflua. Sic sancti amore Dei renuntiant terrenis: alter alterius onera supportant, minus enim onerati peccatis allevant oneratos, condonando, pro eis orando; robur datum per Spiritum sanctum menti suæ supponunt, dum urgentur ab impiis, et sic transeunt illæsi; diabolum comedunt, id est, annihilant in se, et potato fonte, id est, Christo, visum interiorem recuperant, et pellem ponunt, id est, immunes fiunt a peccatis. [[Ne suscitetis. ]]  GREG. Si subditi aliquid peccant, propter quod doctores a quiete surgere cogantur, non tantum pœnam illius peccati incurrunt, sed etiam puniuntur pro inquietatione doctorum, quia qui doctores cœlestibus intentos inquietare præsumit, etiam virtutes quas habere se credebat, perdit. Ad juramentum sponsi, sponsa libenter suscipit, et audiens determinationem istam appositam, scilicet donec ipsa velit, animadvertit sibi latenter præcipi, ut ipsa sponte surgere velit, promittit ergo se surrecturam et proponit talem sponsum, pro quo velit, et tempus congruum. Postquam enim apostoli in primitiva Ecclesia gentium positi, in tantam perfectionem se et alios induxerant, ut jam contemplationi vacarent, iterum intelligit sibi impositam necessitatem discurrendi per totum mundum et construendi novas Ecclesias.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Vox dilecti mei; ecce iste venit, saliens in montibus, transiliens colles.<n>[[Vox dilecti mei. ]]  Hac est quam audivi adjurantem filias Jerusalem ne me suscitarent: gaudeo consolatoriam ejus vocem audiens, cum ejus faciem nondum video; tamen sublevato ad cœlum animo, aliquam suavitatem futuræ beatitudinis prægusto, etiam in hoc præsenti. [[Saliens in montibus. ]]  Salit in montibus, et quasi pedes ponit, quo signo ibi fuisse dignoscitur, quia eum per passionem et vitæ conversationem imitatur. Saltum fecit de cœlo in uterum, de utero in præsepe, de præsepi in crucem, de cruce in sepulcrum, de sepulcro rediit in cœlum. Ipse est qui elevatus est super omnes montes et colles, id est, sanctorum tam majorum quam minorum altitudines. [[Transiliens colles. ]]  In [[collibus]]  non apparent signa pedum, sed umbram supervolantis susceperunt: quia etsi non ut illi majores, tamen aliquatenus imitantur et ab eo visitantur, [[Montes]]  et [[colles]]  sunt, qui generalem Ecclesiæ conversationem quasi floridam camporum planitiem, singulari mentis puritate transcendunt, et ab infimis recedentes vicinius superna contemplantur. In quibus [[salit, ]]  quia corda sublimium crebra visitatione illustrat; et non manet, sed [[salit]]  et [[transilit: ]]  quia hæc dulcedo contemplationis brevis est et rara, propter gravedinem carnis, quia terrena inhabitatio aggravat sensum multa cogitantem.</n>


text:
Similis est dilectus meus capreæ, hinnuloque cervorum. En ipse stat post parietem nostrum, respiciens per fenestras, prospiciens per cancellos.<n>[[Similis. ]]  Quia acute videt, et in altis montium habitat, velociter saltat. Unde et rarius a nobis videtur: semper ascendit a nativitate usque ad sinum patris. [[Similis. ]]  Et quamvis divinitate sua ita omnes transcendat, tamen factus est homo, pro me natus est de gentili et patriarcharum semine. In assumptione carnis et humanitate comparatur [[capreæ; ]]  in varietate virtutum et miraculorum [[hinnulo. ]]  Cervus flatu narium serpentem de cavernis extrahit, et superata pernicie veneni pabulo delectatur. Quoniam istis versiculis speculativæ vitæ sublimitas est expressa, restat activæ vitæ, quæ omni Ecclesiæ communis est, perfectionem ostendere. Unde sequitur. [[En ipse stat, ]]  etc. [[Post parietem. ]]  Paries, qui ab ejus aspectu nos seducit, mortalitatis conditio est, quam peccando meruimus, qui ita conditi sumus, ut si non peccaremus, omnes electi divinum lumen indefessi cerneremus: ad quod intuendum perpauci perfectiores, cum labore, fide purificati nunc pertingunt: sed in hoc pariete misericordia Dei fenestras et cancellos unde nos prospicere fecit, quia mentibus, quanquam oppressit, gratiam suæ cognitionis aperuit, et crebra nos suæ inspirationis luce respicit. Per cujus inspirationis prospectum, quia hoc maxime Deus agit, ut nos a temporalibus ad promerenda cœlestia provocet, recte subjungitur: [[En dilectus meus loquitur mihi, ]]  qui supra monuit filias Jerusalem ad custodiam meæ quietis: me ad colendas vineas mittit ostendens opportunitatem. [[Post parietem. ]]  Moraliter si feceris ædificationem tuam, Deus veniet [[post parietem]]  tuum, [[prospiciens per fenestras, ]]  id est, per quinque sensus sollicite contuetur; ubi enim non prospicit sponsus, mors ascendit: unde Jeremias: [[Ecce mors ascendit per fenestras nostras]]  Jer. 9.; [[per retia. ]]  Omnia retibus diaboli plena sunt, quibus capereris, nisi quia sponsus subjecit se retibus mundi qui eminenter, et conscindens viam faceret, ut dicas: [[Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium]]  Psal. 123.. [[Per fenestras. ]]  Sicut sol intrans per fenestras illuminat domum, ita Christus exemplo et admonitione apostolorum nos illuminavit. Sicut per [[cancellos, ]]  id est, per parva foramina parva lux intrat, sic obscura cognitio per prophetas.</n>


text:
En dilectus meus loquitur mihi. <i>Sponsus</i> Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni:<n>[[Surge propera. ]]  Id est, interrumpe contemplationem, et labora in acquisitionem aliorum; vel surge ab amore terrenorum. Surge, omnia tempus habent; qui modo adjurabat filias Jerusalem, ne inquietarent dilectam: ecce eam ad laborem invitat. [[Surge propera. ]]  GREG. Cum jam de corruptionis corpore educitur, ei imber transiit, quia præsentis vitæ torpor abscessit, et ad contemplandum Deum in substantia educitur, nec jam verborum guttæ sunt necessariæ, ut pluvia prædicationis debeat infundi. Nam quod minus audire potuit amplius videbit. Tunc enim [[apparent flores in terra, ]]  quando de æterna beatitudinis vita quædam suavitatis primordia prægustare anima cœperit quæ jam in floribus odoratur exiens, quæ postquam egressa fuerit, in fructu uberius habebit. [[Tempus amputationis advenit. ]]  Nostra amputatio tunc evenit, quando infructuosam ac noxiam corruptionem carnis deserimus, ut ad fructum animæ pervenire valeamus, qui fructus nobis est uberrimus. In amputatione quippe sarmenta sterilia rescinduntur, ut ea quæ valent, uberius fructum ferant. Ideo [[surge, ]]  quia ego patiens pro te fluctus sedavi. [[Veni. ]]  Ad impendendam etiam curam salutis proximis per studium sedulæ prædicationis, ut cum magno comitatu ad nuptias merearis recipi. Quasi: credis te venturam, si vacaveris contemplationi: sed venies melius per laborem hujusmodi. Oportet ut prædices, quia cum jam scientia est in te, est etiam in illis, ad quos te mitto, opportunitas recipiendi.</n>


text:
jam enim hiems transiit; imber abiit, et recessit.<n>[[Imber abiit. ]]  Ego a mortuis resurgens, tempestate compressa tranquillitatem reddidi. Modo facilius est prædicare, cum quidam jam conversi sint, quam prius, cum nullus adhuc crediderat.</n>


text:
Flores apparuerunt in terra nostra; tempus putationis advenit: vox turturis audita est in terra nostra;<n>[[Flores. Quasi: ]]  Istos, qui jam credunt, et jam bona operantur, potes dare in exemplum aliis: istos potes proponere aliis in exemplum qui jam patiuntur falcem vitia resecantem. Pro quiete tua non debes dimittere prædicationem, quia Christus, qui in magna quiete erat cum Patre, quietem quodammodo pro prædicatione intermisit. [[Tempus putationis. ]]  Jam inutilibus vanæ religionis amputatis sarmentis, futuro fidei fructu præparantur corda hominum, jam et vitia amputantur, quia venit tempus remissionis peccatorum. [[Vox turturis audita est. ]]  Spiritus sanctus, quando de occultioribus loquitur sacramentis, et quæ multi non capiunt, turturis appellatione signatur. Unde et Moysi apparet et uni: quando de humilibus quæ ad omnes usque perveniunt, per columbam assumitur, unde et circa Jordanem astantibus multis non in turture apparuit, sed in columba. [[Vox turturis, ]]  vox apostolorum, vel quorumlibet prædicatorum, qui suo cantu abscessum hiemis et veris adventum nuntiant, qui pro cantu humilem gemitum reddunt, qui pudicitiæ amatores sunt, qui semper in jugis montium, vel in verticibus arborum morantur, et conversationem fugiunt hominum, dum in mundo corpore positi, conversationem habent in cœlis, incolatus sui et patriæ sibi promissæ memores.</n>


text:
ficus protulit grossos suos; vineæ florentes dederunt odorem suum. Surge, amica mea, speciosa mea, et veni:<n>[[Ficus. ]]  Grossos vocat primitivas et immaturas ficus, quæ non sunt habiles esui, quæ etiam si concussæ fuerint, leni tactu cadunt: ergo sonante turture, id est, prædicantibus apostolis, Synagoga protulit grossos, id est, immaturam legalis observantiæ intelligentiam abjecit. Vel ita: Synagoga procreavit apostolos, qui dulcem cibum suis credentibus ministrarent. Et quia proferente Synagoga apostolos, totius orbis fides salusque secuta est, recte subditur. [[Vineæ florentes. ]]  Per floritionem initia multiplicium Ecclesiarum, de ea quæ Jerosolymis primo plantata est, de cujus flore succus expressus poculi genus conficit, saluti et voluptati accommodum, quod lætificat cor hominis.</n>


text:
columba mea, in foraminibus petræ, in caverna maceriæ, ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis: vox enim tua dulcis, et facies tua decora.<n>[[In foraminibus. ]]  In vulneribus Christi Ecclesia sedet et nidificat: cum in passione Domini spem suæ salutis ponit, et per hoc ab insidiis accipitris, id est, diaboli se tutandam confidit, et in eodem alios gignit. [[In foraminibus. ]]  In fide, vel in capacitate, in qua fideles locati ab hostibus sunt tuti. [[Maceries]]  est congeries lapidum, sine cæmento in unum compactorum, sic apostoli eadem fide et eisdem sacramentis sunt uniti. [[Ostende mihi. ]]  Necdum habebat fiduciam, ut revelata facie gloriam Dei contemplaretur; sed quia jam ornata est, dicitur: [[Ostende mihi faciem tuam; sonet vox tua in auribus meis. ]]  Ostenditur Domino [[facies, ]]  recte operando: ostenditur [[sonus vocis, ]]  salubriter prædicando. Ne erubescas prædicare crucem Christi, quamvis stultitia videatur incredulis, quam prædicaverunt Christi apostoli, qui sunt [[maceries]]  et munimentum Ecclesiæ. Vel, [[maceries]]  sunt prophetæ et patriarchæ, in quibus apostoli habent refugium. Quod intus pulchritudinis habes, et in secreto quietis didicisti, in publica actione ad utilitatem aliorum demonstra: nam mihi qui intima prospicio, tunc [[faciem tuam]]  ostendi æstimo, cum utilitati proximorum bonam actionem ostendi considero. [[Auribus meis. ]]  Non alienis, id est, meæ dilectioni, non alicui terreno, et opus et vocem expende. [[Vox enim tua. ]]  Non aliena, sed ea, quam in die desponsationis te mihi servire promisisti.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Capite nobis vulpes parvulas quæ demoliuntur vineas: nam vinea nostra floruit.<n>[[Capite nobis. ]]  Quoniam non sufficit nobis vitam nostram aliis in exemplum proponere, et bonam prædicationem facere, nisi etiam errantes corrigamus, et infirmos ab insidiis aliorum defendamus, recte dicitur [[capite]]  non vobis, sed nobis; in hoc mihi enim servitis, in hoc vos remunerabo. Vulpes in foveis abduntur, et cum apparuerint, nunquam directis itineribus currunt, sic hæretici. [[Nam vinea nostra. ]]  Pulchre, cum supra [[vineas]]  plurali numero, hic singulariter [[vinea, ]]  quia multæ vineæ per fidem et charitatem unam: et ideo sunt expellendi, qui eam volunt per hæreses scindere.</n>


text:
Dilectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur inter lilia,<n>[[Dilectus meus mihi. ]]  Tali affatui dilecti, mox amica columbini cordis simplicitate respondet, et injuncto officio se obedituram promittit; quasi dicat, non solum hortatur, sed etiam adjuvat. [[Dilectus meus mihi. ]]  Sincero amore mihi copulatur, et [[ego illi. ]]  Vel, [[dilectus]]  talem exhortationem [[mihi]]  facit, et [[ego illi]]  faciem et vocem ostendo. Vel, [[dilectus meus mihi, ]]  non alteri cuilibet, scilicet, gratiam præstabit et fructum rependet; et [[ego ei, ]]  non alteri cuiquam, non in alia turba hominum, sed integra obedientia et devotione conglutinabor. Cunctis his sensibus apte convenit quod sequitur: [[Qui pascitur inter lilia. ]]  Pascitur in nobis, quia corpus illius sumus et membra de membro; pascit nos ipse, qui caput est. [[Pascitur inter lilia, ]]  cum fideles, qui sunt membra ejus, exemplis priorum fidelium in supernorum amore perficiuntur. [[Lilia. ]]  Adustis membris mederi solent: sic sancti, si forte vident corda proximorum aduri flamma vitiorum, refrigerium consolationis et exhortationis adhibent. Quia hæc Domini pastio, quæ in sanctorum ejus profectibus agitur, usque ad finem sæculi pertingit. Nam ubi ad visionem pervenerint, in quo ultra proficiunt non habebunt, recte subditur: [[Donec aspiret dies. ]]</n>


text:
donec aspiret dies, et inclinentur umbræ. Revertere; similis esto, dilecte mi, capreæ, hinnuloque cervorum super montes Bether.]<n>[[Revertere, similis. ]]  In excelsis mentibus vestigia pone, et ab illis aliquando etiam condescendendo inferioribus appare, qui in valle sunt. [[Revertere, similis. ]]  Et quia ad ecclesias constituendas, et excolendas, et ad versutias vulpecularum abigendas provocas, et ut faciem meam tibi ostenderem, cum tuam faciem adhuc clare non videam, et per me non sufficiam, obsecro, illustra perfectius cor meum et corda illorum quibus prædicatura sum.</n><pb/>


text:
[In lectulo meo, per noctes, quæsivi quem diligit anima mea: quæsivi illum, et non inveni.<n>[[In lectulo. ]]  Orantibus prædicatoribus de Judæa, ecce gentilitas Spiritu divino afflata ad agnitionem suæ salutis advenit, et inventam firmo amore tenet. Unde sequitur: Vox ejus plene intrantis. [[In lectulo. ]]  GREG. Moraliter lectulum sibi sancta anima in nocte facit, dum omnes mundi perturbationes fugiens, secretum, in quo requiescit, comparat. In hoc lecto dilectum quærit: quia dum a sollicitudinibus vacat, in ejus inquisitione quomodo ad illum perveniat requiescit: sed dum in mundo vivit, tenebras mundi a se perfecte non excutit et quanto gravius patitur, eo frequentius quærit, et ferventius eum, quo invento tenebras amplius non patiatur. Sed quia in hoc mundo non invenit, ideo subditur: [[Quæsivi eum, et non inveni. ]]  Quia vero maximo desiderio æstuat, et quidquid tenet, ei non sufficit, donec delictum inveniat: ideo perseverantiam inquisitionis subjungit, [[Surgam, et circuibo civitatem. In lectulo. ]]  Ex quo Adam peccavit, cœpit homo in terrenis quiescere, et tamen duce ratione quasi per somnium veram beatitudinem intelligens, ipsam in terrenis putabat consistere. HIERON. Moraliter. In lectulo anima Deum quærit, quando in suo otio quidem appetit Deum videre, et ad eum de carcere carnis exire desiderat, sed non conceditur: et abscondit se sponsus, ut non inventus, ardentius quæratur. [[Et non inveni. ]]  GREG. Quia mihi gentilitati non angelus, non propheta, non quilibet doctor in dubiis lumen divinæ cognitionis ostendit, ideo non inveni, quod ubi comperi, quod in lecto non posset inveniri, proposui in animo meo de lecto carnalium voluptatum exsurgere, et ad laborem salutiferæ inquisitionis accingi, et terra et mari publice et privatim universorum, quos sapientes audirem, magisteria adire. [[Vici, ]]  sunt spirituales viri, qui dum ad cœlestia gradiuntur, angustam viam tenent. [[Plateæ, ]]  id est, sæculares, qui multas voluptates sequuntur, et alta via incedunt. Omnes ergo circumit, quia omnes sanctos, qui sunt vel fuerunt, mente conspicit et imitatur: etiam in sæcularibus aliquando invenit, quod valeat ad inquisitionem sponsi: sed postquam laborem geminatum inquisitionis ostendit, iterum difficultatem inventionis subdit: [[Quæsivi, et non inveni: ]]  sed dum quærit et non invenit, ipsa et quæritur et invenitur: Unde dicitur: [[Invenerunt me vigiles. Quæsivi. ]]  Plurimo labore mundo peragrato, sapientium verbis discussis, nil certum de via veritatis addiscere potui.</n>


text:
Surgam, et circuibo civitatem: per vicos et plateas quæram quem diligit anima mea: quæsivi illum, et non inveni.


text:
Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem: Num quem diligit anima mea vidistis?<n>[[Invenerunt me. ]]  Cum sic inquirerem, Dominus hanc instantiam inquisitionis videns, tandem se manifestare dignatus est et cui inspiraverat, ut quæreret, quærenti donavit ut inveniret. [[Num quem diligit. ]]  GREG. Illis volentibus docere, ista flagrans nimio amore prior alloquitur, [[Num quem diligit. ]]  Ecclesia interrogat vigiles, cum prædicationem intente suscipit, et in ea bonorum operum exhibitione fructificat.</n>


text:
Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea: tenui eum, nec dimittam, donec introducam illum in domum matris meæ, et in cubiculum genetricis meæ.<n>[[Cum pertransissem. ]]  ID. eos transit, quia in ipsis videt formam ejus, quem quærit; et tamen [[transit, ]]  quia Deum, qui est ultra, incipit imitari et intueri. Transit Petrus vigiles, dum contemnit prophetas, et Domino prophetarum dicit: [[Tu es Christus, Filius Dei vivi]]  Matth. 16.. [[Donec introducam illum, ]]  etc. Donec in fine mundi Synagogam, per quam auditum fide suscepi, et mysterium regenerationis ad fidem ejus revocare satagam. Ecclesia gentilis in fine revocabit Synagogam, quæ prius vocaverat illam per apostolos.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Adjuro vos, filiæ Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit.<n>[[Adjuro vos. ]]  Christus audiens se per hos introducendum, adjurat ne ei parent impedimentum. [[Adjuro vos. ]]  Ideo repetitur hic versiculus in cantico amoris, ut non minorem se Dominus Ecclesiæ de gentibus, quam de Judæis collectæ curam habere: sed æqualem pro utriusque pace sollicitudinem gerere designet. Non minus enim hæc regina austri capitur amore sponsi, quam prima amica de Judæis. [[Cervosque. ]]  Cervi est in senectute serpentem comedere, et pro siti a veneno concepta, ad fontem properare, et inde potando juvenescere, cadentibus pilis et cornibus: quod cuique fideli competit per lavationem baptismi.</n>


text:
<i>Chorus</i> Quæ est ista quæ ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhæ, et thuris, et universi pulveris pigmentarii?<n>[[Quæ est ista. ]]  Ulterius agit de Ecclesia de gentibus conversa, quomodo apostolis fundamento accepto, deinde per successus temporum et graduum promotiones sit multiplicata. [[Quæ est ista? ]]  Judæi conversi, videntes etiam gentes converti et in amorem sponsi pariter recipi; non ex invidia, sed quasi admirantes, et de societate fratrum congaudentes, inquirunt si salus sit promissa gentibus: quod multum fuerat dubium. [[Quæ ascendit. ]]  Eodem tempore, et dormit, cum a carnalibus desideriis se alienat Ecclesiæ, et bonis operibus ad visionem sui conditoris appropiat. [[Per desertum. ]]  Id est per medium gentium, quæ nulla erant virtutum fruge fecundæ, quas nullus propheta, vel angelus ad cultum Dei instituerat, vel: [[Per desertum sicut virgula fumi, ]]  quia a mundi illecebris separata, cœlestibus præceptis est dedita. Fumus eodem tempore partim oritur, partim, qui prius ortus fuerat, solet in sublimioribus disparere: sic Ecclesia, in quibusdam suis membris semper gignitur nova, in quibusdam, qui prius nati fuerunt, semper colligitur ad cœlestia. Fumus ex igne natus ad alta conscendens paulatim se humanis subtrahit aspectibus: sic Ecclesia igne sancti solius Spiritus in amorem Dei accensa ascendere non desinit, donec a terrenis abstracta ad invisibilia cœli rapiatur. [[Ex aromatibus. ]]  Nota quod aromata commemorans, primo [[myrrham, ]]  deinde [[thus, ]]  et postea [[universi pulveris pigmentarii]]  ponit, quia prius est mortificare concupiscentiam carnis, postea offere Deo placabilia vota cordis, et sic cum humilitate crescere in omni virtutum genere. [[Pigmenta. ]]  In pulverem redacta valent ad confectionem: sic virtutes cum non extollunt animum, sed quasi in pulverem, reputatione agentis, rediguntur, ad perfectionem perducunt. [[Pigmentarius, ]]  vel homo qui operam dat virtutibus: vel Deus, qui virtutes largitur.</n>


text:
En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israël,<n>[[En lectulum. ]]  Priori amice miranti respondet gentilitas determinans, quo ascendat, quia scilicet ad [[lectulum, ]]  et per quid ascendat, quia scilicet media [[fercula]]  sunt charitate constrata, et probat se in eamdem sponsi dilectionem accessisse, in qua prior est: quia similiter habet nuptialem apparatum, et prædicatores habet, quos Deus ad nos non misisset, nisi eos præelegisset. [[En lectulum. ]]  Lectulus veri pacifici, æterna beatitudo, in qua rex cum sanctis quiescit, ad quem Ecclesia per desertum partim quotidie pervenit, tandem perfecte perveniet. Vel etiam lectulus Dei est in præsenti quieta conversatio sanctorum. Utrumque lectum [[ambiunt fortissimi: ]]  quia et præsentem quietem, et pacem Ecclesiæ prædicatores contra incursus tuentur, et internam patriæ cœlestis quietem quique perfectiores fixa intentione speculantur. [[Isræl. ]]  Id est vir videns Deum, quo nomine juste vocantur omnes, qui ad divinæ visionis gaudia tendunt. Inter quos fortissimi sunt, qui vel cœlestis dono speculationis sublimantur, vel prædicationis ministerium suscipiunt.</n>


text:
omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi: uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos.<n>[[Omnes tenentes gladios. ]]  Qui indesinenter habent verbum Dei in promptu, et ad resecanda superflua et in se et in subditis, et ad repellendos hostes et conculcandos. [[Omnes tenentes gladios. ]]  Verbum Dei tenent, et periti sunt qualiter utantur illo, tam alios quam se quantum ad vitia expugnando. [[Ad bella doctissimi. ]]  Quia tot millibus annorum contra diabolum in carnis fragilitate pugnaverunt, ex assiduo usu docti sunt. [[Propter timores. ]]  Ne insidiæ tentatoris; si eos securos inermesque repererint sternant: et ne eis expugnatis lectulus quem custodire debuerunt, fœdetur, scilicet, ne præsens pax Ecclesiæ violetur, et sic futura beatitudo amittatur.</n>


text:
Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani;<n>[[Ferculum. ]]  Non solum per hoc, quod et in præsenti in lectulo Salomonis quiesco, et ad futurum lectulum festino, et fortissimos custodes habeo, apparet quod salus sit promissa gentibus: sed etiam per hoc, quod de nobis fecit quoddam ferculum, id est quod de loco ad locum ferret sui verbi dispensatores, vel in quibus ipse per mundum feratur. Vel ita: Pacificus, ad cujus lectulum propero, ita munivit me: et hoc fecit per ferculum, id est per apostolos, per quos, sicut in cathedra fertur, quos ad meam salutem vel nostram misit.</n>


text:
columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum; media caritate constravit, propter filias Jerusalem.<n>[[Reclinatorium aureum. ]]  Id est, sui speculatores plenos divina sapientia, vel [[reclinatorium]]  facit in ferculo, cum spem perpetuæ quietis fidelibus promittit. [[Aureum, ]]  quia requiem suæ visionis gloria coruscam præparat. [[Ascensum purpureum. ]]  Ascensus sunt illi, per quos aliquis potest scandere primum ad virtutes, postea ad sancta sanctorum: qui sunt [[purpurei, ]]  id est ad martyrium prompti. Vel, ipsæ virtutes, sunt [[ascensus, ]]  quæ sunt vera [[purpura: ]]  quibus decorantur animæ fideles. Vel, ipse Christus [[ascensus, ]]  per quem et in Ecclesiam et in cœlum intratur. [[Purpureus, ]]  quia lavit nos in sanguine suo: et nullus ingreditur Ecclesiam, nisi sacramentis Dominicæ passionis imbutus. [[Media charitate constravit. ]]  Vel charitate, qua pro nobis passus est. [[Media, ]]  id est, Ecclesiæ corda, instar strati paravit, ubi fideles animæ molliter quiescant: quia totam eam intrinsecus supernorum amore replevit: unde addit: [[Propter filias Jerusalem. ]]  Propter animas cœlestium desiderio æstuantes quia quanto magis nos dilexit, tanto magis ad patiendum pro eo nos accendit. [[Media]]  GREG. Ecce consolatio. Qui non potest sanguinem pro Domino fundere, diligat proximum [[propter filias Jerusalem, ]]  quia non sunt dicendi filii, id est firmi, sed filiæ, quæ per charitatem a Dei ædificio non alienæ sunt.</n>


text:
Egredimini et videte, filiæ Sion, regem Salomonem in diademate quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius, et in die lætitiæ cordis ejus.]<n>[[Egredimini et videte, ]]  etc. Pulchro ordine post enarrata regis dona, ipsam quoque speciem et ornatum ejus prædicare incipit, et ad videndum eum invitat. Et attendendus est ordo, et successus hujus Ecclesiæ, quæ de Judæorum primitiis instituta, prælatis, judicibus, aliisque gradibus illam primam, jam post apostolos tepidam admonet, ut successoribus et contribulibus eorum a quibus prædicata fuit, vicem mater reddat. [[In diademate. ]]  Quasi latentem in humanitate, qua vicit diabolum: et caro fuit causa hujus victoriæ nisi Deus carne obumbraretur, diabolus eum non aggrederetur. [[In diademate, ]]  id est, in illa spinea corona, qua coronavit eum Judæa sua. [[Qui coronavit eum. ]]  Qua humanitate honestavit eum mater: in hoc quod virgo est, non deturpans ut aliæ mulieres, sorde originalis peccati: et mittit nos ad historiam. Quasi: Credite nativitatem, passionem, resurrectionem. Hæc descriptio pro Ecclesiæ multiplicitate extenditur. [[Desponsationis illius. ]]  Si [[illius]]  referimus ad matrem, dicimus in tempore annuntiationis: si ad fidelium, resurrectionis, quæ præcipua lætitia fuit, quia tunc solutum est genus humanum.</n><pb/>


text:
[<i>Sponsus</i> Quam pulchra es, amica mea ! quam pulchra es ! Oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet. Capilli tui sicut greges caprarum quæ ascenderunt de monte Galaad.<n>[[Quam pulchra es. ]]  Cum sponsa de gentibus conversa jam tantæ sit perfectionis, ut Judæis versa vice prædicet et sponsum laudet: ipsa quoque dignam laudis recompensationem a sponso recipit. Hæc descriptio pro Ecclesiæ multiplicitate extenditur. [[Pulchra]]  actione, quia sicut virgula fumi per desertum ascendit, pulchra prædicatione, quia ad suum consortium proximas attrahit. [[Oculi. ]]  Id est, sensus tui contemplatione spiritualium rerum sunt excellentes et reverendi. Per partes intendit laudare. [[Absque. ]]  Magna est gloria aperti operis, sed longe incomparabiliter æterna retributio, quæ videri non potest. [[Capilli tui. ]]  Ut facilius cuncta liquescant, breviter singula percurramus. [[Capilli, ]]  sunt spontanei pauperes. [[Genæ, ]]  summi prælati. [[Dentes]]  vero genarum, alii inferiores prælati. [[Labia, ]]  sermocinatores. [[Capilli tui. ]]  Si in [[oculis]]  acumen spiritualium sensuum accipitur, in [[capillis]]  potest notari pluralitas cogitationum, quæ omnes ad unum finem cœlestis boni tendunt. Unde capreis æquantur, quæ animalia munda sunt, et ardua rupium quærunt gratia pastus. [[Quæ ascenderunt. ]]  Unam de naturis capreæ ponit, ut sic de aliis intelligatur, et illam magis virtutem prædicat qua auditores magis indigere perspicit. [[Quæ ascenderunt. ]]  De illo, qui est testimonium se imitantibus, sicut ipse promisit: Qui [[me confessus fuerit coram hominibus, ]]  etc. Luc. 12.</n>


text:
Dentes tui sicut greges tonsarum quæ ascenderunt de lavacro; omnes gemellis fœtibus, et sterilis non est inter eas.<n>[[Dentes tui sicut greges tonsarum. ]]  Sicut in capillis, fragiliores Ecclesiæ populi, qui numerositatem præstant, signantur: sic in dentibus fortiores quique et ad regendam Ecclesiam apti, qui firmitate prævalent. [[De lavacro, omnes. ]]  Omnium est, baptismo purificari: perfectorum est, et maxime eorum, quibus cura ovium est commissa, renuntiare omnibus quæ possident. [[Gemellis fetibus. ]]  Id est consimilibus fetibus, quia tales alios reddunt quales ipsi sunt. Vel, duplices fetus, opera geminæ charitatis, ut fideles conversi de utroque populo. Vel, fides et opus. [[Et sterilis non est. ]]  Nec illi inter steriles deputantur, qui abluti statim ex hac vita rapiuntur. Habuerunt enim sobolem fidei quam vel ipsi pro se, vel alii pro ipsis confessi sunt. Habuerunt etiam votum bonæ operationis, quod inter oves Christi, si exspectati fuissent, socialiter exercerent, unde dicitur: [[Consummatus in brevi explevit tempora multa]]  Sap. 4..</n>


text:
Sicut vitta coccinea labia tua, et eloquium tuum dulce. Sicut fragmen mali punici, ita genæ tuæ, absque eo quod intrinsecus latet.<n>[[Sicut vitta. ]]  Prædicatores [[vitta]]  dicuntur, quia fluxas cogitationes in cordibus hominum suis prædicationibus restringunt, ne diffluant et cordis oculos premant. [[Coccinea. ]]  Quia Dominici sanguinis, quo redempta est Ecclesia, pretium prædicare non cessat: vel quia prædicatio sancta charitatis ardore flammescit. [[Labia tua. ]]  Dentes qui terunt: labia quæ trita aperiunt. [[Eloquium tuum dulce. ]]  Dum, quæ dicunt faciunt suas prædicationes hominibus quasi sapidas escas apponunt. [[Sicut fragmen mali punici, ita genæ. ]]  In colore exterius [[puniceo, ]]  voluntas martyrii: in albis granis quæ cortice fracto videntur, candor virtutum: qui augetur, dum caro colliditur: candor etiam, cum impleta passione miraculis nitent. In [[genis]]  verecundia, in malo [[punico]]  passio Christi. Habet ergo ruborem Ecclesia in genis, cum sacramentum Dominicæ passionis fatetur verbis, et ostendit candorem cum pulsata pressuris, castitatem puri cordis probat, et factis, quid gratiæ salutaris crux habeat, pandit. [[Absque eo. ]]  Licet sint magna, quæ exterius apparent: majora tamen in occulto retinent, quæ divini oculi soli vident. [[Latet. ]]  Confessionem vivificæ crucis possunt omnes in Ecclesia audire, pressuras Ecclesiæ videre, vel etiam miracula quæ ipsi Ecclesiæ sunt divinitus collata, possunt infideles cum fidelibus intueri: ipsa autem sola anima novit quanto teneatur amore vitæ invisibilis, quanto amore erga Deum et proximum flammescat.</n>


text:
Sicut turris David collum tuum, quæ ædificata est cum propugnaculis; mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium.<n>[[Sicut turris David. ]]  Turris est expugnabilis prædicatorum constantia, quæ ad defendenda fidei ædificia, et ad repellenda hostium tela, forti manu Dei, et desiderabili rege constructa est [[cum propugnaculis: ]]  id est, cum divinarum Scripturarum notitia, quando aperit sensum, ut intelligant Scripturas, et dictis præcedentium suam confirmant prædicationem, [[propugnacula]]  etiam, miraculorum dona, quibus prædicatio astruitur. Nam sanatis morbis corporalibus, ad salutem animæ facilius pervenitur. [[Collum tuum. ]]  Collum extendimus, quando longius prospicimus: Sic prædicatores, collum, propter hostium de longe speculationem: [[Turris, ]]  propter fortitudinem et propter excelsam cœlestium gaudiorum contemplationem. Vel, [[collum, ]]  quia cibos in corpus demittunt, vel quia corpus capiti jungunt: unde, Dominus dat panes, discipuli autem turbis apponunt. Propter aliud prædicatores, [[oculi; ]]  propter aliud, [[dentes: ]]  propter aliud, [[genæ: ]]  propter aliud [[collum]]  vocantur. [[Propugnacula]]  sunt in divinis Scripturis infringibiles sententiæ, in quibus tuti sunt, qui de longe ab incursantibus se defendunt. [[Mille clypei. ]]  Clypeus, ista firmissima ratio est, qua freti sponte contra hæreticos prodeunt, et se muniunt, dum illos percutiunt. [[Omnis armatura. ]]  Id est, omnis instructio, vel operationis, vel doctrinæ cœlestis, per quam sancti non solum evadunt, sed etiam acies superant malignorum: dum quosdam et ab errore vel vitiis retrahunt: quæ omnia a prælatis dependent, quia ab eis resistendi exemplum et vincendi accipimus.</n>


text:
Duo ubera tua sicut duo hinnuli, capreæ gemelli, qui pascuntur in liliis.<n>[[Duo ubera. ]]  Multis figuris eadem Ecclesiæ mysteria repetuntur; sed repetita novi semper aliquid afferunt, et per ipsam novitatem animos audientium amplius delectant. [[Duo]]  igitur [[ubera, ]]  prædicatores de duobus populis, qui [[oculi]]  dicuntur quia occulta proficiunt. [[Dentes, ]]  quia improbos corrigunt, et in corpus Ecclesiæ trajiciunt: [[Collum, ]]  quia vitalem flatum, æterna gaudia prædicando, ministrant, et cibos doctrinæ. [[Ubera, ]]  quia lac parvulis in Christo infundunt, qui sunt [[hinnuli capreæ, ]]  quia acute, quæ sunt agenda, discernunt, veloci cursu operationis de valle lacrymarum avolant. [[Gemelli, ]]  quia eamdem fidem, eadem sacramenta prædicant: qui ne lac quod erogant in eis deficiat, pascuntur floribus Scripturarum et exemplis sanctorum ea semper recolendo. [[Duo hinnuli]]  Duo populi, qui per humilitatem parvos se et peccatores intelligunt, sed charitate currentes, omnia obstacula mundi transeunt, et saltibus contemplationis ad superna conscendunt. [[Qui pascuntur. ]]  Quia in his refectionem habent, qui florent virtutibus et splendent, dum ipsum Deum, quem desiderant, adhuc de vicino videre non possunt.</n>


text:
Donec aspiret dies, et inclinentur umbræ, vadam ad montem myrrhæ, et ad collem thuris.<n>[[Donec aspiret dies illa. ]]  Postquam, nec docendi ultra nec discendi tempus erit, sed consummatis omnibus hujus mundi tenebris, omnes fulgebunt sicut sol. [[Vadam ad montem. ]]  Et quia Ecclesia per singula talis est. [[Vadam, ]]  id est, addam gratiam, tam inferioribus quam majoribus. [[Vadam. ]]  Quia novos populos quotidie congregabo. Et quia sermo est ad Ecclesiam de gentibus, potest non incongrue videri promissa vocatio Synagogæ, quæ in fine mundi est futura: seu vocatio quarumcunque gentium. Unde mox de amplissima pulchritudine unius ejusdemque Ecclesiæ, quæ vel de Judæis vel quibuscunque gentibus per totum orbem est congreganda, subditur, [[Tota pulchra es. ]]</n>


text:
Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te.<n>[[Tota pulchra es. ]]  Non solum in electioribus membris, quæ enumeravi, sed etiam in illis qui pusilli et fragiles videntur.</n>


text:
Veni de Libano, sponsa mea: veni de Libano, veni, coronaberis: de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum.<n>[[Veni de Libano. ]]  GREG. Et quia vado ad te, tu debes venire ad me, cogitatione, locutione, opere. Vel, primus gradus est in carne pro bono opere: secundus in absolutione carnis ad percipiendam beatitudinem in anima: tertius recepto corpore quando in resurrectione duplices recipient stolas. [[Veni]]  fide, [[veni]]  opere, [[veni]]  alios adducendo: vel ter veni propter fidem Trinitatis. [[Libanus]]  mons Phœnicis, Hebraïce interpretatur [[candidatio, ]]  Græce [[thus: ]]  unde supra, [[Vadam ad montem myrrhæ et ad collem thuris. ]]  Dum prædicatores convertunt tales ad salutem, crescit corona de principibus victis certamine eorum. [[Veni. ]]  Quasi: ne timeas, ne sola venias: quia multos tibi addam. [[De capite Amana. ]]  Amana mons est Ciliciæ, Sanir et Hermon montes Judææ, in quibus leones habitant, per quos dæmones notantur, qui contra nos sæviunt: et quia illi convertuntur, quorum corda fuerunt cubilia leonum, dum vicissim eorum confessione Dominus creditur, quasi de leonum cubilibus coronantur, de quibus leo pellitur. Per Amana habemus illos, quos ipse, et per quos alios diabolus per magni studii vigilantiam decipit et conterit. Per Sanir, eos ad quos ignorantia talis deceptionis volat. Per Hermon, tales qui quasi in natura prompti sunt ad nequitiam, non quod diabolus designat. Per [[cubile leonum, ]]  illos quibus, et per quos aliis persecutoria dominatur sævitia. Per [[pardos]]  hæreticos, quorum distinctis dolis decipit, de quorum singulorum principalibus Deus suis victoriæ confert coronam. [[De cubilibus leonum. Leones, ]]  propter superbiam, vel violentiam. [[Pardi]]  propter crudelitatem vel variationem malignarum artium. [[Montium]]  nomine superba infidelium corda designantur.</n>


text:
Vulnerasti cor meum, soror mea, sponsa; vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum, et in uno crine colli tui.<n>[[Vulnerasti cor. ]]  Ideo debes venire, et de acquisitione aliorum laborare, quia diligo te. Vel, ideo dabo tibi coronam de hominibus illis, quia præparasti mihi in te locum dilectionis. Omnis tua pulchritudo mihi placet, sed maxime placet unitas catholica, quam et in prælatis et in subditis video.</n>


text:
Quam pulchræ sunt mammæ tuæ, soror mea sponsa ! pulchriora sunt ubera tua vino, et odor unguentorum tuorum super omnia aromata.<n>[[Quam pulchræ, ]]  etc. Supra sponsa in dilecto ubera laudabat, hic dilectus ubera commendat: in quo notatur unitas Christi et Ecclesiæ, quia sunt duo, ut ait Apostolus, in carne una: ideo simili laude alter alterum laudat. Doctrina est Christi, quia data est Ecclesiæ, quia ministrat. Et merito amo te, quia doctrina tua, quæ continetur in superioribus uberibus, est pulchra ad consolationem infirmorum et sustentationem parvulorum. [[Mammæ, ]]  dilectio Dei et proximi: per quas mens sancta sensus suos nutrit, dum Deo charitate conglutinatur, et proximis, quod potest, impendit. Quas mammas quantum sponsus diligat, in repetitione laudis manifestat dicens: [[Pulchriora sunt ubera, ]]  etc. [[Odor. ]]  Id est suavissima fama fidei dispersæ per totum orbem, latior est quam lex patrum, quæ in sola Judæa coangustaretur. [[Super omnia aromata. ]]  Id est, super omnia bona opera, quæ faciunt improbi, quæ etsi aliquando hominibus placent, tamen Deo nunquam, quia ex charitate non procedunt. Vel, super institutiones Veteris Testamenti, quæ fuerunt figura horum.</n>


text:
Favus distillans labia tua, sponsa; mel et lac sub lingua tua: et odor vestimentorum tuorum sicut odor thuris.<n>[[Favus distillans. ]]  Superius per [[labia, ]]  doctores, hic per labia ipsa vox doctorum. Unde et melli congrue comparantur. [[Favus, ]]  mel in cera. Mel in cera est spiritualis eloquiorum sensus divinorum in littera distillans, quia pene singulæ sententiæ multos habent sensus. Vel aliter: In favo mel latet, cera videtur: labia ergo favus vocantur, quia dum in carnis fragilitate sapientia magna habetur, quasi mel in cera absconditur. [[Mel et lac sub lingua. ]][[GREG. ]]  Tanta est spiritualis dulcedo in verbis, quanta corporalis est in [[melle et lacte: ]]  et hoc [[sub lingua, ]]  id est, non cuilibet patens, sed tantum bonis. Qui peccantem aspere corripit et inter aspera dulcedinis quiddam admiscet, habet mel, non in lingua, sed sub lingua. [[Odor vestimentorum. ]]  Id est fama bonorum operum, quibus vestiuntur, ne nudi inveniantur, et quibus turpitudo præcedentium delictorum operitur, est sicut thus, quia in omnibus operibus suis orat, cum bene operatur, cum intentione perveniendi ad Deum, unde: [[Sine intermissione orate]]  I Thess. 5.. Supra nomine [[unguentorum, ]]  infusio sancti Spiritus ostenditur, quibus corda fidelium illustrantur et ad spirituale certamen præparantur: Vocabulo [[vestimentorum, ]]  facta justorum notantur, quæ foris sunt. Unde et pulchra distinctione, quæ per homines fiunt opera, [[thuri]]  comparantur; quæ vero divina largitione fiunt dona, modum comparationis excedunt. Consulte postquam singula Ecclesiæ membra Dominus sigillatim prædicavit, etiam [[unguenta]]  quibus tota esset delibuta, digna laude commendat. Nulla sunt quippe membra, vel magna vel parva quæ non hujus unctionis spiritualis sint infusione consecrata. Laudavit et [[vestimenta, ]]  id est opera justitiæ, quia et hic omne corpus ejus ornatur. Nemo quippe in ea vitam meretur, nisi operibus justis indutus, quæ vel ipse fecit, vel si infans erat, alii pro eo fecerunt, et in illo.</n>


text:
Hortus conclusus soror mea, sponsa, hortus conclusus, fons signatus.<n>[[Hortus. ]]  Assimilaverat eam mulieri pro perfectione, pro speciositate, pro singulorum dispositione graduum, pro decentis unitatis compositione. Sed quia parum videtur amanti singulas partes sponsæ singulis rebus pretiosis coæquare, totum pariter plurimis et maximis speciebus comparat. Comparat igitur horto, pro copiosis operum fructibus in quo fieri quatuor contingit: in primis fons baptismi, sine quo nullus sequitur fructus; deinde unguenta, id est dona Spiritus sancti, qui sunt prima fomenta, ut etiam arbores crescant et fructus ferant, scilicet illa in cordibus rudium adhuc et tenerorum proposita, quando deliberant per Spiritum sanctum, quia mundo renuntiabunt et adversa sustinebunt, et similia; postea arbores, illi eisdem, vel alii jam crescentes, jam florentes; tandem fructus maturi, quorum operum perfectione jam reficitur Christus. Sed hic non ordinat, secundum quod alterum sequitur post alterum, sed a digniori incipit, ut istius sponsæ commendatio sit captabilior illi alii sponsæ, cui istam intendit commendare. Duos hortos ponit, in quo status duo contemplativorum et activorum signantur, quorum uterque conclusus; quia ab adversario colligi non possunt, vel fructu privari. Multi inter fideles conversantur in quibus hostis habet locum, sed hi in horto fructifero non sunt computandi, sed ut palea ejiciendi. [[Fons signatus. ]]  Quia Ecclesia, quæ fontis nomine designatur, primum parva in Judæa, postea dilatata est per orbem terrarum, recte subditur. [[Emissiones tuæ: ]]  quia illa parva Ecclesia de Judæis adjuta fonte paradisum emisit ex se. [[Ecclesia fons, ]]  quia doctrina salutari redundat, unde proximos irrigat. [[Signatus, ]]  quia spiritualis sensus indignis absconditur, nulla incursatione turbatur.</n>


text:
Emissiones tuæ paradisus malorum punicorum, cum pomorum fructibus, cypri cum nardo.<n>[[Emissiones. ]]  Id est fructus horti, scilicet opera quæ post plantationem et irrigationem baptismi prodeunt, sunt mihi [[mala punica, ]]  id est matura refectio, ita me delectans ut paradisus. [[Cypri. ]]  Id est directi, et in altum crescentes, in humanitate graciles et attenuati, quorum operibus juncta charitate inungitur princeps. [[Cyprus]]  divinam gratiam, [[nardus]]  Dominicam passionem, [[crocus]]  charitatem exprimit. Cyprus est in Ægypto aromatica arbor, semine candido et odorifero, quod coquitur in oleo et exprimitur, inde unguentum regale quod cyprus dicitur paratur. Sic in tenebris hujus mundi divinæ gratiæ benedictio in pinguedine charitatis suscipitur et flammis tentationum probatur, quibus sociatur nardus herba humilis, id est fides Dominicæ passionis et imitatio. Conjungitur ergo [[cyprus nardo, ]]  cum divina gratia confortat nos compati Christo. Item nardus croco jungitur: cum in charitate Christi mortem libenter accipimus. [[Nardus]]  est redolens et calens, et significat charitatem. [[Crocus]]  est aurei coloris et significat divina sapientia imbutos.</n>


text:
Nardus et crocus, fistula et cinnamomum, cum universis lignis Libani; myrrha et aloë, cum omnibus primis unguentis.<n>[[Fistula et cinnamomum. ]]  Fistula quæ et [[casia, ]]  arbor aromatica, sed parva: est autem robusti corticis et purpurei, quæ ad curandas viscerum molestias valet, quæ pro sui brevitate a quibusdam inter herbas odoriferas reputatur, quæ humiles spiritu significat, quæ Dominicæ passionis memores, ad patiendum pro Domino sunt parati. [[Cinnamomum]]  est brevis arbor, sed odorifera et dulcis, cinerei coloris ad medicinæ usum fistulæ duplo præstans. Et significat illos qui se infirmos reputant, quorum humilitas apud Deum dulcedinem habet et laudem. Et bene post fistulam purpuream ponitur cinnamomum cinerei coloris; quia per recordationem Dominicæ passionis oritur nobis despectus nostræ virtutis. Fistula et cinnamomum in horto cum lignis Libani prodeunt: quia in Ecclesia, qui humiles et patientes sunt, cum illis, qui Ecclesiam prædicando vel virtutes faciendo muniunt, palmam retributionis exspectant. [[Cum universis lignis. ]]  Sicut fistula et cinnamomum, humiles sanctorum cogitationes: sic et ligna Libani, quæ alta et robusta sunt, demonstrant sublimes sanctorum actiones et orationes. Myrrha imputribile reddit corpus, et significat illos qui amaritudine et patientia corpus suum reddunt securum a motibus carnalibus et ab omni adversa parte. Alœ non tantam vim habet, quantam myrrha, sed tamen valet contra putredinem. [[Primis. ]]  Id est, cum charismatibus virtutum excellentioribus. Et pulchra conjunctio herbarum et arborum cum unguentis: quia dum carnem a lascivia refrenamus, consequens est ut majora dona spiritus suscipiamus. In horto Domini concluso, inter alia nascitur.</n>


text:
Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quæ fluunt impetu de Libano.<n>[[Fons hortorum. ]]  Qui de primitiva Ecclesia processit in mundum doctrina cœlestis, quæ plures ecclesias, scilicet hortos procrearet. De quo fonte bene subinfertur: [[Puteus aquarum viventium, ]]  quia eadem doctrina Ecclesiæ, et [[fons hortorum]]  est, quia spirituales fructus gignit, in his quos instruit: et [[puteus]]  est propter occulta mysteria quæ solis sanctis per revelationem sancti Spiritus panduntur. [[Aquarum viventium, ]]  propter divina eloquia, quæ de invisibilibus divinæ gratiæ thesauris procedunt, atque in vitam æternam ducunt. [[De Libano, ]]  id est, de ipsa Ecclesia, quæ et candida est per munditiam fidei, et alta per virtutum gratiam.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Surge, aquilo, et veni, auster: perfla hortum meum, et fluant aromata illius.]<n>[[Surge. ]]  Et cum talis sit hortus, [[surge, ]]  id est, discede vel impugna. [[Surge. ]]  Horto consito et irrigato, restabat ut omnibus firmiter et ordinate compositis, nequaquam adversariis illius, tentandi negaretur accessus, sed potius monstraretur, quia quo amplius flagellantur, eo amplius interna fluctuum illius suavitas panditur. In [[aquilone, ]]  mundi adversa; in [[austro, ]]  blandimenta intellige, quia gemina expugnatione probatur Ecclesia. [[Surge, ]]  permittentis est, non imperantis. [[Perfla. ]]  Alter vexando, alter recreando. [[Perfla, ]]  id est, infer tribulationem, vel persequendo, ut Ecclesia in utroque pulsata et probata mirum odorem constantiæ suæ et abundantioris virtutis ubique diffundat, et in fine mundi positos inenarrabili fragrantia suæ suavitatis satiabit.</n><pb/>


text:
[Veniat dilectus meus in hortum suum, et comedat fructum pomorum suorum. <i>Sponsus</i> Veni in hortum meum, soror mea, sponsa; messui myrrham meam cum aromatibus meis; comedi favum cum melle meo; bibi vinum meum cum lacte meo; comedite, amici, et bibite, et inebriamini, carissimi.<n>[[Veniat dilectus. ]]  Qui promisit se futurum [[mecum usque ad consummationem sæculi, ]]  modo cum magis indigeo majori gratia, me visitet. [[Veniat dilectus. ]]  Audiens Ecclesia se tentationibus probandam, provisioni dilecti non contradicit: sed ne superetur, auxilium illius quærit, qui [[non patitur nos tentari supra id quod possumus. ]]  I Cor. 10. Vel, potest ex voce perfectorum sic intelligi. [[Veniat dilectus. ]]  Quasi: Sicut eum semper diligimus, ei et servire curamus: sic ipse in tentationibus non sinat nos usque ad defectum concuti, sed jam reddet nobis mercedem piæ devotionis. [[Veni in hortum. ]]  Sponsus desiderio Ecclesiæ respondens, eadem quæ petebantur, se jam fecisse testatur: unde extranei multum in amorem ipsius possunt accendi. [[Veni, ]]  errantes corrigendo, infirmos sublevando, bona agentes confirmando, maturos mecum in requie collocando. [[Messui. ]]  Quadam falce mortis ab hac vita præcidi, et in cellaria beatitudinis perduxi. [[Comedi favum. ]]  Per [[favum, ]]  qui in Scripturis dulcedinem spiritualis intelligentiæ quærunt, et aliis dilucidant; per [[mel, ]]  qui epulas divini verbi sibi appositas libenter gustant, et his insatiabiliter vesci desiderant; per [[vinum, ]]  fortes cœlestium prædicatores; per [[lac, ]]  infirmi adhuc auditores, qui licet diversis studiorum modis discrepent, una tamen supernæ retributionis spe communes, supernus arbiter approbat. [[Comedite, amici. ]]  Non solum ipse piis electorum actibus delectatur: sed etiam hortatur fideles ad congaudendum super tali convivio, ut amplius inter se mutuam dilectionis curam exhibeant, et minores quod in majoribus viderint, memoriter imitari satagant. [[Inebriamini, charissimi. ]]  GREG. Post potum gaudii, ipsas virtutes bonorum retractando, torporem mentis discutite, et ad amorem æternorum accensi, temporales pœnas non sentiatis; sicut ebrius, qui obliviscitur omnium temporalium; comedit, nec satiatur: qui epulas Scripturarum didicit, justorum exempla novit, nec tamen vitam correxit; bibit, et non inebriatur, qui præcepta vitæ lætabundus audit, sed ad implenda piger remanet.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Ego dormio, et cor meum vigilat. Vox dilecti mei pulsantis: <i>Sponsus</i> Aperi mihi, soror mea, amica mea, columba mea, immaculata mea, quia caput meum plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium.<n>[[Ego dormio. ]]  Ecclesia gentilium multipliciter commendata ne secura prædicationem dimittat, et soli contemplationi intendat, injungitur ei de aliorum confirmatione. Et hic agit de illa successione Ecclesiæ, quæ est in hoc præsenti sæculo, ab illo scilicet tempore, quo plenitudo gentium intraverat usque ad finem mundi, quando Judæi intrabunt; et hic non, videtur mitti ad omnimodos infideles, sed potius ad eos exhortandos, qui sunt tepidi in Ecclesia, et dicit itaque ipsa Ecclesia: [[Ego dormio. Aperi mihi, soror mea, ]]  etc. Surge ab otio et quiete contemplationis, et aperi corda, ut remotis vitiorum obstaculis lucem veritatis perspicue admittant. De sanguine meo, [[soror mea; ]]  accessu meo, [[proxima mea; ]]  de spiritu meo, [[columba mea; ]]  de sermone meo quam plenius ex otio didicisti, [[perfecta mea. Caput meum. ]]  Id est fides mea, et amor mei in cordibus eorum excæcatis amore terrenorum refrixit, et quasi prorsus defecit. [[Cincinni mei. ]]  Id est amor proximorum, qui sunt mei capilli capiti adhærentes: [[sunt pleni guttis noctium, ]]  id est, patiuntur grave frigus persecutionis tenebrosorum, id est eorum qui et erga me sunt infideles, et proximos persequuntur; et causa horum corrigendorum oportet te dulcedinem contemplationis interpolare interponere.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Expoliavi me tunica mea: quomodo induar illa? lavi pedes meos: quomodo inquinabo illos?<n>[[Exspoliavi me. ]]  Ecclesia non inobediens de injuncto officio, sed metuens in assumenda fratrum cura, ne corruat in peccata, sine quibus non transigitur hæc vita, respondet: [[Exspoliavi me. ]]  Quomodo fieri potest ut de culmine contemplationis egrediens, rursus mundi sordibus polluar, quia recepta sollicitudine temporalium subsidiorum, quamlibet eximius doctor, difficile vitat peccatum. GREG. Qui ad sollicitudinem regendarum animarum se accingit, restat ut quibus æterna prædicat, ad providenda quoque eis temporalium necessitatum subsidia invigilet.</n>


text:
Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus.<n>[[Dilectus meus. ]]  Ecclesia timente casum, quia Dominus amorem erga se nostrum, in proximorum maximo amore vult cognosci, apte subditur: [[Dilectus meus, ]]  quasi: Pertimesco quidem sæculi conversationem; sed intelligo, quod charitas operit multitudinem peccatorum; et confido in dilecti mei auxilio, a quo jam sunt compuncta corda eorum. [[Manum suam. ]]  Operantem compunctionem, vel, ad memoriam nostram reduxit operationem, quam operatus est in nobis, quia nullius egens, de sinu patris egrediens, in terra pro nobis conversari voluit. [[Manum suam]]  mittit, cum virtute sua animum per subtilem intellectum pulsat. [[Et venter. ]]  Potest per ventrem intelligi mollities et fragilitas illorum qui prædicationis officium suscipiunt, quia se minus idoneos recognoscunt, et timent. [[Venter. ]]  Id est molles et fluxa pars inter nos; vel, ventris nomine cor designatur, qui sicut cibi in ventre, ita cogitationes in corde excoquuntur. Cor contremiscit, si facere recusat pro proximis, quod Deus fecit pro inimicis. Et venter intremiscit, quia infirmitas gaudens de cœlesti intellectu in sua exsultatione turbatur, et timet ne perdat, quod tenere nescit.</n>


text:
Surrexi ut aperirem dilecto meo; manus meæ stillaverunt myrrham, et digiti mei pleni myrrha probatissima.<n>[[Surrexi, ut aperirem. ]]  Surrexi a dormitione ad laborem; quia necesse est ut qui veritatem prædicare disponit, prius ad agenda ea quæ prædicat assurgat, ne aliis prædicans ipse reprobus efficiatur; cui subjuncta verba conveniunt, [[Manus meæ distillaverunt, ]]  etc. [[Et digiti mei pleni sunt myrrha. ]]  Digiti, id est discretio, ut solo contuitu supernæ retributionis, non pro humano commodo ostendantur operari. Sicut enim in manu sunt discreti digiti: sic in operibus oportet discretionem adhiberi, alioquin non valent.</n>


text:
Pessulum ostii mei aperui dilecto meo, at ille declinaverat, atque transierat. Anima mea liquefacta est, ut locutus est; quæsivi, et non inveni illum; vocavi, et non respondit mihi.<n>[[Pessulum ostii. ]]  Causam peccati, id est incredulitatem, et quamlibet aliam: quia ut pessulum, ostium; sic causa detinet peccatum, qua remota removetur, et sublato peccato patet via Christo. Dixerat, quia dilectus manu missa per foramen se tetigerit ac tremore concusserit: cujus tactu vehementer inflammata, cupit jam non per angustiam foraminis ejus manu contingi, sed patefacta cordis janua felicissimo ejus amplexu perfrui, id est suavitate divinæ illustrationis, quam raptim senserat, plenius satiari, sed quia nulli electorum in hac vita conceditur perfecta visio æternorum, quæ in alia vita reservatur, subditur recte: [[At ille declinaverat. Anima mea, ]]  etc. Ecce jam tertius gradus: primitiva fuit ex Judæis conversa; per quam, et postquam hæc gentilis, de qua hactenus actum est; quæ Gentilis ut diximus, hanc tertiam instituit, de qua modo exsequitur: quæ usque ad novissimam intrationem reliquiarum Isræl durabit successu prælatorum et subditorum. Transi quidem, sed tamen locutus est mihi mandata sua relinquens, ut patienter eum exspectarem: et postquam locutus est, [[Anima mea liquefacta est. Quæsivi et non inveni illum: vocavi, ]]  etc. Vox ejusdem Ecclesiæ, quæ aperuit, secundum illos quos aperuit: quæ prius erat venter vel vox ipsorum.</n>


text:
Invenerunt me custodes qui circumeunt civitatem; percusserunt me, et vulneraverunt me. Tulerunt pallium meum mihi custodes murorum.<n>[[Tulerunt pallium. ]]  GREG. Pallium tollunt prædicatores, quando, si quid pompæ sæcularis residuum erat, ab anima auferunt, vel, si quod peccatum per ignorantiam inerat, detegunt.</n>


text:
Adjuro vos, filiæ Jerusalem, si inveneritis dilectum meum, ut nuntietis ei quia amore langueo.<n>[[Adjuro vos, filiæ Jerusalem, si inveneritis, ]]  etc. Adolescentulæ jam ad aliquam cognitionem promotæ, ad famulos Dei, quos angelicam in terris vitam agere credunt, devote veniunt et eos exorant, ut in tempore suæ orationis Domino se commendent. Vos filiæ Jerusalem supernorum spirituum, qui jam cum Deo regnant. Vel, per filias Jerusalem possumus accipere etiam inferiores in Ecclesia, quos etiam admonent superiores, ut secum quærant: quia quod a pluribus quæritur, quandoque citius reperitur, et, ut ubique charitas dilectionis ostendatur.</n>


text:
<i>Chorus</i> Qualis est dilectus tuus ex dilecto, o pulcherrima mulierum? qualis est dilectus tuus ex dilecto, quia sic adjurasti nos?<n>[[Qualis est dilectus. ]]  Hæc sponsa recolens intima conscientiæ, expavescit, et pigritiam suam accusans ex humilitate ad laborem festinat, dicens: Obsecro, quia sic adjurasti nos fervore divinæ charitatis, quam habes, me quoque fac ardere, et salutari admonitione in ejus amore me confirmes. Apta et præconia virtutum ac potentiæ ejus congrua laude decantans, denuo interrogatur, in qualium mentibus ejus soleant vestigia reperiri.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Dilectus meus candidus et rubicundus; electus ex millibus.<n>[[Dilectus meus candidus et rubicundus. ]]  Condigna quærentibus a parte sponsæ responsio. [[Dilectus meus. ]]  Primo, mundus et sanctus venit in mundum, postmodum passione cruentus exivit de mundo. Per [[candidum, ]]  amorem Divinitatis; per [[rubicundum, ]]  carnem passam accipe, ut Deum et hominem notet, et in utroque [[electus. Electus ex millibus. ]]  Quia unus Mediator de omni numero angelorum, vel hominum acceptus; unde dicitur: [[Hic est Filius meus dilectus, ]]  etc. Matth. 3. Quia non est [[inventus alius, neque in cœlo, neque in terra qui acciperet librum]]  Apoc. 5..</n>


text:
Caput ejus aurum optimum; comæ ejus sicut elatæ palmarum, nigræ quasi corvus.<n>[[Caput ejus aurum optimum. ]]  Alia translatio: [[Crines ejus abietes. ]]  Abies, Græce vocatur. Ude hic elate, non Latinum, sed Græcum videtur. Vel caput, id est Divinitas, quia [[caput Christi Deus]]  Cor. 2.. [[Comæ ejus, ]]  id est, cogitationes ejus sanctæ et rectæ, et tamen stultis despicabiles. [[Nigræ quasi corvus. ]]  Despicabiles mundo, quasi illa clamosa et improba avis. Vel, [[quasi corvus, ]]  ut nulli sacramenta Ecclesiæ committant, donec sibi, vel matri similari videant, vel, quia cum pulchri sunt, se fuisse nigros intelligunt ex natura sua.</n>


text:
Oculi ejus sicut columbæ super rivulos aquarum, quæ lacte sunt lotæ, et resident juxta fluenta plenissima.<n>[[Oculi ejus sicut columbæ. ]]  GREG. Solent columbæ juxta fluenta aquarum residere, ut volantium avium in aqua umbram videant, et sic ungues vitent: sic sancti in Scripturis fraudes dæmonum prospiciunt, et ex deceptione, quam attendunt, quasi ex umbra hostem cognoscunt, et fugiunt, quæ fluenta plenissima dicuntur, quia de quibuscunque in Scriptura consilium quæritur, per illam ad plenum invenitur. Potest in rivulis, veteris legis eruditio; in fluentis, evangelica perfectio intelligi: quia prædicatores et nova et vetera proferunt. [[Oculi ejus. ]]  Id est, dona sancti Spiritus, quæ ipse dat, quæ amatores suos, non in cœno more porcorum volvi permittunt, sed in similitudine aquarum claros et perspicuos reddunt, nil tenebrosum habentes. Unde et rivulis et mundis aquis, non stagnis turbulentis comparantur, quia Deum vident, et divinorum charismatum luce replentur. Quæ charismata, quia sola gratia dantur, subditur: [[Quæ lacte sunt lotæ. ]]  Quia sicut mater sola naturali dilectione lac filiis ministrat, sic Deus sola gratia dona charismatum filiis donat. Quæ resident juxta fluenta plenissima aquarum: quia quanto de Deo clarius vident, tanto magis ad altiora cognoscenda intendunt.</n>


text:
Genæ illius sicut areolæ aromatum, consitæ a pigmentariis. Labia ejus lilia, distillantia myrrham primam.<n>[[Genæ. ]]  Id est, modestia et pietas Salvatoris, quæ in illo singulariter refulsit. [[Sicut areolæ. ]]  Quemadmodum ordinatæ sunt areolæ ab hominibus exspectantibus odoris suavitatem et aspectus gratiam, ita Mediator in carne apparens, doctrinæ modestia et dulcedine delectabat præsentes, attrahebat absentes: [[consite a pigmentariis; ]]  hoc est, apostolis et prophetis, qui concordi voce, non solum ejus sermones, sed etiam mores sacris paginis descripsere, in futura ejus arcana incarnatione, ex modestia Lazarum flevit, sicut agnus obmutuit, et talia. [[Labia ejus lilia distillantia myrrham. ]]  Verba doctrinæ ejus [[lilia]]  quæ claritatem regni cœlestis promittunt, gravia patientibus, [[primam myrrham, ]]  quia contemptum voluptatum prædicant.</n>


text:
Manus illius tornatiles, aureæ, plenæ hyacinthis. Venter ejus eburneus, distinctus sapphiris.<n>[[Manus illius. ]]  Id est, opera Christi: quæ enim verbo docuit, opere complevit, ut de doctrina sua mirantes, operibus confirmaret. [[Tornatiles, ]]  quia in promptu habet facere quod vult, sicut tornatura cæteris est promptior artibus: et quia in se omnem justitiæ regulam tenet, unde dicitur: [[Oportet in me impleri omnem justitiam]]  Matth. 3.. [[Aureæ, plenæ hiacynthis. ]]  Quia virtutes quas in homine gessit, divinitatis gratia perfecit: quæ nos ad spem et ad amorem cœlestium excitant. Hiacynthus enim ærei coloris est. [[Venter ejus eburneus, ]]  id est, fragilitas humanitatis: [[eburneus]]  pro decore castitatis, quia ab omni peccato immunis. [[Distinctus, ]]  scilicet, non totus eburneus, nec totus sapphirinus. Sapphirus sublimitatem cœlestium significat. [[Distinctus]]  ergo, quia partim humana fragilitas esurie, tentatione, fatigatione, morte, partim divina celsitudo, miraculis, resurrectione et ascensione intelligitur. Sapphirus habet speciem sereni cœli.</n>


text:
Crura illius columnæ marmoreæ quæ fundatæ sunt super bases aureas. Species ejus ut Libani, electus ut cedri.<n>[[Crura illius columnæ, ]]  id est, itinera passionis, incarnationis, quæ [[columnæ]]  dicuntur propter rectitudinem et firmitatem, quia quidquid per eum gestum est, ante tempora a Deo dispositum est. [[Fundatæ super bases. ]]  Id est super prophetas, quia talis apparuit, qualis prædictus ab illis in divina dispositione legentibus. Vel [[bases]]  ipsa dispositio Dei, quæ ordinavit. [[Species ejus ut Libani. ]]  Quid per singula ipsius Redemptoris membra laudo, totum brevi comprehendam: quomodo [[Libanus]]  altitudine et amplitudine est insignis; ita Dominus inter omnes qui de terra orti sunt, antecellit. Et sicut ille mons nobilium ferax est arborum, ita ille omnes sanctos in se radicatos extollit et conservat; et sicut [[cedrus]]  pulchritudine, fortitudine, sublimitate, odore, omne decus silvarum antecedit: sic dilectus [[speciosus forma præ filiis hominum]]  Psal. 44., quia ipse non accepit ad mensuram, et de [[plenitudine ejus omnes accepimus]]  Joan..</n>


text:
Guttur illius suavissimum, et totus desiderabilis. Talis est dilectus meus, et ipse est amicus meus, filiæ Jerusalem.<n>[[Guttur illius suavissimum, ]]  etc. Id est, internus sapor et dulcedo verborum Christi, quam pauci gustant: qui autem gustant, amplius esuriunt, Aliter: Sicut per guttur ad labia vitalis flatus, ut loqui valeant, procedit, sic in labiis Domini verba quæ dicebat. In gutture vero potest occulta dispositio bonitatis ejus intelligi, qua factum est, ut nobis foras loqueretur. [[Totus, ]]  id est Deus et homo; [[desideralibis, ]]  non solum secundum divinitatem, sed etiam secundum humanitatem ab ipso initio conceptionis, usque ad triumphum passionis, resurrectionis, ascensionis. [[Talis est dilectus. ]]  Quasi: Et necesse est si amas eum, et vis ab eo amari, ut eum intelligas talem, et tali affectione ei cohæreas. [[Filiæ Jerusalem. ]]  Pro decore carminis variantur personæ colloquentium: sed eadem Christi Ecclesia notatur et nomine sponsæ, et nomine filiarum. Cum ad patriam cœlestem suspirat, filia: cum nihil nisi Deum curat audire vel loqui, sponsa dicitur.</n><pb/>


text:
[<i>Sponsa</i> Dilectus meus descendit in hortum suum ad areolam aromatum, ut pascatur in hortis, et lilia colligat.<n>[[Dilectus meus. Descendit]]  irrigans fonte baptismi, de alto veniens in humili positos visitavit. Ut nos sursum ascenderemus, Dominus in montem descendit, Moyses in montem ascendit. Cum dixisset. [[Descendit in hortum, ]]  addit qualiter sit idem hortus constitutus, qua fruge fecundus, cum dicit, [[ad areolam aromatum. ]]  Hortus Ecclesia: hortus quælibet fidelis anima. [[Areola]]  est mens fidelis, quæ disciplina rectæ fidei edocta, quasi æquis lateribus hinc inde est composita: et quasi solerti fossorio creberrime reversata, et a superfluis graminibus expurgata. Respondet piis sanctorum desideriis ac fructuosis operibus eum delectari, ac perfectos quosque castimoniæ virtutibus ad æterna gaudia colligere. [[Lilia colligit, ]]  dum ad perfectorum meritorum candorem pervenientes, de statu ubi erant prius, educit et ad cœlestia regna perducit.</n>


text:
Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi, qui pascitur inter lilia.<n>[[Ego dilecto meo. ]]  Hunc versiculum apponit exaggerando stimulum immensæ charitatis, quæ interius exardescit. Quasi: In me descendit, in me potes habere formam ejus, quem quæritis. [[Ego nepoti meo et nepos meus mihi, qui pascit inter lilia. ]]</n>


text:
<i>Sponsus</i> Pulchra es, amica mea; suavis, et decora sicut Jerusalem; terribilis ut castrorum acies ordinata.<n>[[Pulchra es, amica mea. ]]  Hactenus vox Ecclesiæ Dominum suum laudantis et quærentis: qui quoniam a suis amatoribus non longe est, sequitur quid quæsitus respondeat: et declarat se illis loquentibus adfuisse, et quid loquerentur audisse; devotionemque erga se remunerat digna illorum laudatione. [[Terribilis, ut castrorum acies ordinata. ]]  Quia per unitatem charitatis compacta, nullum locum aperit per malum discordiæ hostibus, id est, hæreticis vel immundis spiritibus. Castra Romanorum terribilia erant, quia totum mundum premebant: sed non erant suavia, quia veram pacem non habebant. In Ecclesia nec terror suavitatem, nec suavitas terrorem aufert: quæ in terra cœlestem vitam agit, et barbaros diversarum nationum animos ad suum ritum trahere satagit. Quæ tamen quia necdum faciem dilecti, quam maxime quærit, cernere meretur: hic subsequenter audit:</n>


text:
Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt. Capilli tui sicut grex caprarum quæ apparuerunt de Galaad.<n>[[Averte oculos tuos a me. ]]  Quasi: Oculos columbinos tibi dedi, quibus semitas justitiæ discerneres: sed tamen in tempore tuæ peregrinationis ne quæras me perfecte cognoscere. [[Non enim videbit me homo et vivet]]  Exod. 33.. Ne quæras in via præmium, quod tibi in patria reservatur. [[Quia ipsi me. ]]  Non a desiderio cognoscendi desistas, sed de cognoscendi facultate ne præsumas: unde dicitur, [[Magnitudinis ejus non est finis]]  Psal. 144.. [[Avolare fecerunt. ]]  RAB. Quo intensius me agnoscere quæris, eo intensius me incomprehensibilem esse intelligis, et non est tua culpa, si me non cognoscis: sed est infirmitas humanæ conditionis. [[Capilli tui sicut grex caprarum, ]]  etc. Hi versiculi supra positi, et expositi, sed non pigeat nos iterando exponere quod auctorem non piguit scribendo iterare, ut novi aliquid addatur. Ne Ecclesia graviter ferret quod a cognitione dilecti suspenditur, sequitur descriptio, qua assimilatur illi primitivæ Ecclesiæ Jerusalem, de qua non dubitatur, quin amica Dei fuerit. [[Omnes gemellis fetibus, et sterilis non est in eis. ]]  Consimilibus fetibus quia tales alios reddunt, quales ipsi sunt. Vel duplices fetus, opera geminæ charitatis, vel, fi deles de utroque populo conversi: vel, fides et opus.</n>


text:
Dentes tui sicut grex ovium quæ ascenderunt de lavacro: omnes gemellis fœtibus, et sterilis non est in eis.


text:
Sicut cortex mali punici, sic genæ tuæ, absque occultis tuis.<n>[[Sicut cortex mali punici, sic genæ tuæ, ]]  etc. GREG. Cum multi mira agunt, ventura prophetant, mundum perfecte relinquunt, cœlestibus desideriis arden: sicut cortex mali punici sanctæ comparantur Ecclesiæ. Sed hæc omnia nihil sunt ad comparationem rei de qua scribitur: [[Quod oculus non vidit nec auris audivi, ]]  etc. Isa. 64. Unde convenienter subdit: [[Absque occultis tuis, ]]  quasi dicat, magna quidem sunt, quæ in te non latent, sed valde ineffabilia quæ latent.</n>


text:
Sexaginta sunt reginæ, et octoginta concubinæ, et adolescentularum non est numerus.<n>[[Sexaginta sunt reginæ et octoginta concubinæ, ]]  etc. Reginæ et concubinæ pariter ad thronum regis accedunt, pariter generant, sed non utræque diadema regni habent. Reginæ sunt, quæ intuitu regni cœlestis doctrinæ inserviunt; concubinæ, quæ amore temporalium Christum annuntiant. Ideo illæ sexaginta, quia sola dilectione præceptorum Dei perfectionem operum habent, quod per multiplicationem duodenarii per quinarium potest intelligi: vel quia quinque corporeos sensus ad regulam apostolicæ doctrinæ temperant. Octogenarius autem cum in malo accipitur, temporalium curas et implicamenta designat: quia et sæculi cursus quatuor circumagitur temporibus, et mundus ipse quatuor climatibus oriente, occidente, aquilone et austro dirimitur, vel ex quatuor elementis compositus.</n>


text:
Una est columba mea, perfecta mea, una est matris suæ, electa genetrici suæ. Viderunt eam filiæ, et beatissimam prædicaverunt; reginæ et concubinæ, et laudaverunt eam.<n>[[Una est columba mea, perfecta mea. ]]  Quamvis multæ et diversæ personæ, tamen fides una est in eis, unum baptista, unus Deus, unum opus; non alia ante legem, alia sub lege, alia sub gratia: sed in una pace, uno timore constituta. Mater nostra regeneratrix gratia est, quæ elegit simplices, et electos custodit et sublevat. Vel mater superna Jerusalem, [[quia omne donum optimum desursum descendit]]  Jac. 1., quæ superna Jerusalem hoc solum de humana conversatione approbat, quod in unitate suæ fidei et dilectionis Deo servire desiderat. [[Viderunt. ]]  Magna laus catholicæ unitatis, quam et gratia mater, quæ genuit, in perpetuum eligit; et filiæ, quas ipsa per Spiritum genuit et nutrit, mox viderunt, id est castitatem vitæ ejus didicerunt. [[Prædicaverunt. ]]  Sive illi, qui vere sunt participes regni; sive etiam illi, qui nomine tenus adhærent, et si spes eorum sit in terrenis, laude dignam fatentur.</n>


text:
Quæ est ista quæ progreditur quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata?<n>[[Quæ est ista. ]]  Ecclesia gentium ita firmiter instituta, et usquequaque multiplicitate sui diffusa et producta per gradus et successiones suas usque ad novissima tempora, illis novissimis temporibus jam intuens Synagoga, tam bene operatam, operantemque ipsam sanctam Ecclesiam, tam diffusam, tot sapientissimos sine schismate sequi unam fidem: præterea vivorum et mortuorum miracula, et multa alia Christianæ fidei argumenta; jam conjuncta, pœnitens, et compuncta, dicit admirative, [[Quæ est ista, ]]  etc. [[Quasi aurora consurgens. ]]  Tunc Ecclesia fit [[aurora, ]]  cum mortalitatis atque ignorantiæ tenebras funditus amittit. In judicio ergo adhuc [[aurora, ]]  sed in regno [[dies]]  erit, ubi plenum visum veri solis habebit. [[Pulchra ut luna. ]]  In nocte vitæ præsentis, ubi variantur status temporalium, comparatur [[lunæ: ]]  quia nunc clara mundo, nunc despecta; nunc virtutum candore plena, nunc pravorum dehonestata vitiis. In futura beatitudine, ubi idem status erit, [[sicut sol]]  fulgebunt justi. [[Terribilis ut castrorum acies ordinata. ]]  Habent tales prælatos sibi ordinatos, qui probabilibus sententiis fidem nostram evacuant, et terrorem nobis incutiunt. Quo perfectius ordinem in se virtutum collocat, eo terribilior est Ecclesia æris potestatibus, vel quæque fidelis anima.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Descendi in hortum nucum, ut viderem poma convallium, et inspicerem si floruisset vinea, et germinassent mala punica.<n>[[Descendi in hortum nucum, ]]  etc. Judæa admirante agones Ecclesiæ, et inquirente; ipse sponsus perhibet testimonium Ecclesiæ. Vel, dicantur esse verba Ecclesiæ, quæ annuit Synagogæ se laudanti, et continuo insinuat, quæ sit sibi causa apparatus militaris, respondens ex voce doctorum, ducum videlicet suæ spiritualis militiæ.</n>


text:
Nescivi: anima mea conturbavit me, propter quadrigas Aminadab.<n>[[Nescivi, anima mea. ]]  Dum sic spon sus, vel ipsa Ecclesia, labores suos evangelicos Synagogæ miranti prædicat: illa salubri pœnitudine compuncta, profitetur se causa profanæ cæcitatis diutius aberrasse. [[Conturbavit me. ]]  Propter evangelicam Ecclesiæ prædicationem, per quatuor mundi partes velociter discurrentem, et quatuor rotis fidei innitentem: unde et a quatuor personis scriptum fuit; sed illi quatuor equi eodem spiritu ad bellum unum currum trahunt.</n>


text:
[<i>Sponsa</i> Quid videbis in Sulamite, nisi choros castrorum? <i>Chorus</i> Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia principis ! Juncturæ femorum tuorum sicut monilia quæ fabricata sunt manu artificis.<n>[[Quid videbis in Sulamite. ]]  Dum Ecclesia monet Synagogam, ipse Redemptor annuens hortamentis illius, se effectum daturum promittit. Elias enim et Enoch in illis convertendis non laborarent, nisi divinis Scripturis et apostolicis testimoniis certitudinem conversionis eorum haberent. [[Quid videbis. ]]  Quasi diceret: Doles de incredulitate Synagogæ; sed scias in proximo convertendam, ut in ea jam non appareat infidelitas, sed opera spiritualium agonum, et virtutum. [[Quam pulchri sunt gressus. ]]  In præmissis descriptionibus est descensus a superioribus ad inferiora, et superiorum tantum fit commendatio membrorum. In hac commendantur etiam inferiora, et ab inferioribus ascenditur ad superiora; ut ostendatur, quod illa Ecclesia in novissimo, ex illis ante reprobis convocata, habebit tamen membra superioribus non imparia; in qua fit mentio gressuum, quia non in otio futura, sed ad certamen processura, primam pulchritudinem ex certamine ostenditur habitura. [[Quam pulchri sunt. ]]  Primo operum constantiam et mortificationem voluptatum in ea laudat: [[Quam pulchri sunt. ]]  Hæc dicens ad laudem ipsius Ecclesiæ conjunctæ ex dulcedine se convertit, ut Judæi facilius convertantur, et Ecclesia de illis convertendis plus laboret. [[Juncturæ femorum. ]]  Recte post gressus calceatos, junctura femorum laudatur: quia per ministerium prædicantium perficit unanimis conjunctio credentium populorum. [[Monilia. ]]  Mundissima, cum jam non dissentiant hi ab illis, sed in omnibus conveniant: et operum attestatione clarescant. [[Quæ fabricata sunt. ]]  Quæ conjunctio, arte inscrutabilis consilii ordinata est: quis enim novit quare Deus usque ad illud tempus Judæos excæcaverit. [[Quæ fabricata sunt manu. ]]  Id est, ineffabili largitate firmata conditoris. [[Umbilicus tuus. ]]  Illi etiam inter molles, qui gignunt, etsi mundo licite hærent, tamen bene annuntiant.</n>


text:
Umbilicus tuus crater tornatilis, numquam indigens poculis. Venter tuus sicut acervus tritici vallatus liliis.<n>[[Umbilicus. ]]  Id est, infirmitas nostræ mortalitatis fit [[crater, ]]  quando infirmitatem nostram in nobis experti, ut alii per nos recognoscant, laboramus, vel aliquando eleemosynas damus. [[Tornatilis, ]]  id est rotundus et perfectus: qui enim ob id dat potum sitienti, vel calicem divini verbi porrigit erranti, ut a Deo remuneratore vel terrenam sapientiam exspectet: hujus crater non est torno factus, quia opus misericordiæ, quod fecit, non causa suæ fragilitatis erigendæ ad Deum fecit, sed terrenam mercedem requirit. [[Venter tuus. ]]  Venter noster [[acervus]]  est [[tritici, ]]  cum memores nostræ fragilitatis, fructus bonorum operum, quibus perpetuo reficiamur, in præsenti vita nobis præparamus. [[Venter tuus. ]]  Quamvis sit inferior gradus, tamen triticea refectio erit Deo, quia in imo multi, in superiori pauci, non tamen dicimus in imo, id est, in peccato. [[Acervus. ]]  In imo latior, in summo angustior crescit. Sic et in nostris actionibus, quæ quanto altioris sunt meriti, tanto pauciores sui operarios inveniunt. In inferioribus plures sunt operarii. Multi de possessionibus eleemosynas tribuunt, pauci sunt qui possessiones relinquunt. Possunt in [[acervo tritici]]  eleemosynæ, quas pauperibus erogamus, intelligi, et bene post [[craterem]]  membra sponsæ acervo tritici comparantur, ut et potum et panem pauperibus dare signetur, quod et de corporali et spirituali refectione æque potest accipi. In apertis est doctrina poculum, in mysteriis est panis. [[Vallatus liliis. ]]  Cum omnia bona, quæ agimus, gratia videndæ æternæ claritatis gerimus. Et per hoc insidianti inimico aditum nostri cordis circumquaque obstruimus.</n>


text:
Duo ubera tua sicut duo hinnuli, gemelli capreæ.<n>[[Duo ubera. ]]  Quia doctores rudium non sua prædicant, sed ex eloquiis utriusque Testamenti sumunt quæ ab uno auctore sunt edita: ut ipse unus pastor ex duobus gregibus ovium unum ovile impleat; qui [[capreæ]]  comparantur, quia mundum est animal, visu et cursu insigne, et findens ungulam, quod ad discretionem boni et mali pertinet; et ruminat, quod post discretionem est faciendum; gemelli propter unam concordiam.</n>


text:
Collum tuum sicut turris eburnea; oculi tui sicut piscinæ in Hesebon quæ sunt in porta filiæ multitudinis. Nasus tuus sicut turris Libani, quæ respicit contra Damascum.<n>[[Collum tuum. ]]  Id est, illi per quos vox exit, et esca in corpus trajicitur, qui sunt [[turris, ]]  quia et exemplo vitæ muniunt alias, et decorant. In [[ebore]]  enim candor notatur. [[Oculi tui. ]]  Qui arcana inspiciunt, ut possint in aperto proloqui, qui fluenta doctrinæ auditoribus non cessant, sicut in civitate [[Hesebon piscinæ]]  semper aquis abundantes, copiose populo in introitu ipsius civitatis aquam ministrant. Et bene dicuntur aquæ esse [[in porta]]  civitatis, quia nemo potest Ecclesiam ingredi, nisi prius aspersus aqua doctrinæ et baptismi. Unde in introitu templi Salomonis erat mare æneum, ubi sacerdotes intraturi lavabant manus et pedes. [[Piscinæ. ]]  Continentes multas aquas sapientiæ et doctrinæ, ad potandum eos qui erunt in [[cingulo mœroris, ]]  persequente Antichristo, quæ piscinæ sunt in illa plenaria introitione utriusque multiplicitatis, quæ erit [[filia multitudinis. Nasus. ]]  Cautissimi discretores boni et mali, sicut et per nares odor vel fetor discernitur, quos nulla fallit hypocrisis, et eminentissimum tenent locum. [[Sicut turris Libani. ]]  In monte idcirco ad speculandum ponitur, ut hostes, qui veniunt, longe videantur: sic prædicatoris vita semper in alto debet firma permanere, ut incursus malignorum longe prospiciat, ut culpam, priusquam veniat, deprehendat. [[Contra Damascum. ]]  Damascus metropolis Syriæ, quæ multa mala intulit Isræli, et etiam captivavit: per hanc omnis multitudo dæmonum, vel nequam hominum signatur.</n>


text:
Caput tuum ut Carmelus; et comæ capitis tui sicut purpura regis vincta canalibus.<n>[[Caput tuum. ]]  Mens tua, quia regit totum corpus cogitationum, est alta, ut mons per conversationem vitæ, et talis mons, qui habet scientiam circumcisionis, non in ablatione carnis, sed superfluitatum cordis. Cochleæ maris ferro circumcisæ, lacrymas purpurei coloris emittunt, quibus collectis tinctura purpurei coloris conficitur. [[Canales, ]]  qui purpuram regis suspiciunt, sunt præcordia fidelium. Lana quæ intingitur, ut indumentum regis efficiatur, est humilitas in patiendo, quæ [[juncta est canalibus, ]]  quando constanti corde virtus humilitatis, et continua Dominici cruoris memoria ad tolerantiam animatur. Semper purpuram veri regis, id est passionem, in memoria habentes, et ad imitandum parati, ut cum Christo resuscitentur.</n>


text:
Statura tua assimilata est palmæ, et ubera tua botris.<n>[[Statuta tua. ]]  Quia Ecclesia in certamine præsentis vitæ gaudia futuræ vitæ prægustat, subditur: [[Assimilata est palmæ. ]]  Hæc est rectitudo bonæ operationis, quæ ad terrena despicit incurvari, totam se ad cœlestia erigit, et in certamine posita tendit ad bravium, quo finito agone, victrix donanda est palma. In inferioribus aspera est, sed desuper pulchra est, et fructum gerit. Sic Ecclesia in terra asperos tolerat labores, sed sperat in cœlo se accepturam præmium. Palma conservat folia: sic Ecclesia, variante sæculi statu, eadem tenet fidei sacramenta. [[Ubera. ]]  Id est, magistri, qui pro capacitate audientium suam temperant doctrinam, et unumquemque ad sublimia [[ab ubertate domus Dei inebriant]]  Psal. 35., et corda exhilarant.</n>


text:
Dixi: Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus; et erunt ubera tua sicut botri vineæ, et odor oris tui sicut malorum.<n>[[Dixi: Ascendam. ]]  Quasi diceret: Et quod tales habet doctores, tam discrete prædicantes, non est tui meriti, sed donum meum, quia [[ascendi in palmam, ]]  id est, dedi Ecclesiæ augmentum virtutum, donec ad perfectum veniat, et [[apprehendam fructus ejus; ]]  id est, ita confortabo et multiplicabo virtutes in eis, ut nullo modo possint decidere, donec ad maturitatem perveniant, et per hoc [[ubera tua]]  erunt [[sicut botrus]]  cypri, quia illi, qui parva norunt, si benivole nuntiant interdum potiore sapientia debriabuntur. [[Dixi. ]]  Quasi, insistendum est ad conversionem Judæorum, quia tam pulchra conjunctio est secutura, et quia pro eis maxime passus sum, quia eos salvandos provideram. [[Fructus ejus. ]]  Fructus Crucis, potest dici resurrectio, et ascensio, adventus Spiritus sancti, et salus mundi: et per hæc doctores sunt debriati et confortati. [[Et odor oris. ]]  Odor malis, guttur vino comparatur: quia mala, ex novitate, vinum ex vetustate laudem consequitur. Sicut vinum malo præstat, ita præstat præsens allocutio Ecclesiæ ipsi famæ quam de illa potest audientium sermo disseminare. Odor in gutture, vox præsentis doctrinæ. In odore fama absentis designatur: et ideo vino illa propter fragantiam virtutum, hæc malis ob suavitatem absentis famæ comparatur.</n>


text:
Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum.<n>[[Dignum dilecto meo. ]]  Verbum, quod in ore meo dilectus posuit, tantæ est sublimitatis, quod non per alium quam per ipsum sponsum mundo debuit prædicari: quia non est alius inventus, [[qui solveret librum, ]]  et ab illo susceperunt alii, Christus quasi potavit, quia, docente divinitate, cito in perfectione scientiæ profecit, et libenter passionem sustinuit, membra non eodem modo. Dum sponsus laudat guttur sponsæ, illa intelligens in gutture verbum, per quod salus datur mundo, designari: ex magno amore verbum dispensare volens, rapit verba ab ore sponsi, ille vino optimo eam comparavit, hæc subjecit, [[Dignum dilecto meo. Ad ruminandum. ]]  Non ita facile ad potandum, quod ille prius orans aliis porrexerit, sed cum labore et studio meditandum.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Ego dilecto meo, et ad me conversio ejus.<n>[[Ego dilecto. ]]  Totum studium meæ servitutis et devotionis ad ipsum refero, et in præsenti vita, ne laborando deficiam, me adjuvat: et in fine secum ad gaudia recipiet. Ego prius exsul a Deo, ab omni errore ad Deum conversa sum, ut civis et domestica, et ipse prius humano generi iratus ad me est conversus, naturam meæ mortalitatis indutus.</n>


text:
Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum, commoremur in villis.<n>[[Veni, dilecte. ]]  Qui assumptam pro me humanitatem in cœlo locasti, per præsentiam divinæ gratiæ visita me: ut in agrum mundi semen verbi tui possim spargere, et villas cohabitationis in unam fidem constituere. [[Veni. ]]  Ecclesia videns quod nec ad bene operandum, vel egrediendum per se sufficit, nec in bono persistere, vel auditores quantum profecerint discernere, implorat auxilium. In [[agro, ]]  Christiani; in [[villis, ]]  pagani; in [[vineis, ]]  Ecclesiæ; in [[floribus, ]]  fides; in [[fructibus, ]]  virtutes; in malis Punicis, martyrium designatur. In his singulis sponsa dilecti sui præsentiam quærit.</n>


text:
Mane surgamus ad vineas: videamus si floruit vinea, si flores fructus parturiunt, si floruerunt mala punica; ibi dabo tibi ubera mea.<n>[[Mane surgamus. ]]  Quia nox infidelitatis transiit, et lux fidei apparet, procedens ex matutina resurrectione Christi: ab ipso mane resurrectionis laboremus, in inspirando, et ego prædicando. [[Videamus. ]]  Ut ego, qui pædagogus sum parvulorum, possim discernere eos, qui acquisiti sunt, quomodo se habeant, quantum proficiant: ut qualiter nutriendi sint, intelligam. Non est intuendum, si vineæ florent, sed si flores ad partum fructum convalescant; quia mirum non est, si quis bona inchœt, sed valde mirabile est, si intentione recta in bono opere perseveret. [[Ibi dabo tibi ubera. ]]  Id est ubi ad videndas vineas, et mala si floreant, venerimus in tuum obsequium: et facta et dicta meorum prædicatorum exhibebo ad similitudinem sedulæ nutricis.</n>


text:
Mandragoræ dederunt odorem in portis nostris omnia poma: nova et vetera, dilecte mi, servavi tibi.]<n>[[Mandragoræ. ]]  Merito invocat sponsum ad auxilium prædicationis, ubi prædicatores præcipuis flagrant virtutibus. [[Portæ, ]]  apostoli et eorum successores. [[Mandragoræ, ]]  id est virtutes illorum, quæ sunt aptæ medicamentis: quæ contra sollicitudines mundi adducunt quietem, quæ nauseam verbi Dei excludunt, quæ vitia ab hominibus sine dolore excidi faciunt, quæ proferunt [[mala, ]]  id est Ecclesias, suaviter redolentia in confessoribus, similia malis Punicis in martyribus: [[dederunt odorem, ]]  quia exemplis majorum minores confirmantur. [[Servavi tibi. ]]  Vel servavi, id est intellexi omnia præcepta et testimonia, vel promissiones utriusque Testamenti a te esse datas, vel, omnia poma, id est justos utriusque Testamenti per te solum incarnatum justificatos cognovi.</n><pb/>


text:
[Quis mihi det te fratrem meum, sugentem ubera matris meæ, ut inveniam te foris, et deosculer te, et jam me nemo despiciat?<n>[[Quis mihi. ]]  Introducitur Judæa jam inspirata et edocta, et summo desiderio Deum investigat. [[Foris. ]]  Intus erat dilectus, dum [[in principio erat Verbum: ]]  foris, dum [[Verbum caro factum est]]  Joan. 1.. [[Deosculer te, ]]  etc. Id est facie ad faciem videam, et ore ad os loquar.</n>


text:
Apprehendam te, et ducam in domum matris meæ: ibi me docebis, et dabo tibi poculum ex vino condito, et mustum malorum granatorum meorum.<n>[[Ibi me docebis. ]]  Tu augebis gratiam in me, et ego non ingrata augebo servitium.</n>


text:
Læva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.<n>[[Læva. ]]  Id est mysterium incarnationis, et dona quæ dat in præsenti, erit sub capite: quia per ea sustentata in præsenti contra perturbationes mundanas quiescit, et quodammodo cum eo dormit; [[et dextera: ]]  id est futura bona, id est plena ipsius visio, [[amplexabitur me, ]]  id est, ita undique circumdabit, ut nullus turbo miseriæ possit intervenire.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Adjuro vos, filiæ Jerusalem, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit.<n>[[Adjuro vos. ]]  Audiens sponsus illam ultimam Ecclesiam, et in præsenti velle dormire, et quandoque requiescere; et videns multos gigni ab Ecclesia, qui alios perturbant; admonet illos, ut a perturbationibus desistant. [[Donec ipsa velit. ]]  Donec, completis divinæ servitutis obsequiis, ipsa ad communem redire curam humanæ fragilitatis necessitatibus admonita consentiat.</n>


text:
<i>Chorus</i> Quæ est ista quæ ascendit de deserto, deliciis affluens, innixa super dilectum suum? <i>Sponsus</i> Sub arbore malo suscitavi te; ibi corrupta est mater tua, ibi violata est genitrix tua.<n>[[Quæ est ista? ]]  Judæa in tantam sponsi agniti charitatem exardescente, gentilis admirando et congratulando dicit: [[Quæ est ista? Sub arbore. ]]  Gentilibus admirantibus respondet, ille, qui est pax nostra, qui fecit utraque unum: et admonet meminisse gratiæ, per quam ipsa erepta est, et aliorum congaudere saluti. [[Suscitavi. ]]  Quod fuit effectus magnæ benignitatis, quia in illa arbore interius excæcata fuit mater tua, ex quo dixit: [[Sanguis ejus super nos, et super filios nostros]]  Matth. 27..</n>


text:
<i>Sponsa</i> Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum, quia fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus æmulatio: lampades ejus lampades ignis atque flammarum.<n>[[Pone me. ]]  Ponimus Christum [[ut signaculum super cor, ]]  cum ea quæ dixit, ita discimus, quasi divinæ veraciter sint verba sapientiæ. Solemus signum aliquod digito, vel brachio alligatum circumferre, quo admoneamur illius rei, cujus frequentiorem habere volumus memoriam. Ponimus, ut signum, super brachium, cum ea quæ fecit ita audire et sequi studemus, quasi veræ sint exempla virtutis. [[Quia fortis est ut mors dilectio. ]]  Post corruptionem matris, apte subjungit de dilectione, ut non ex meritis ostendatur data Ecclesiæ. [[Ut mors. ]]  Sicut mors separat animam a corpore, sic amor Dei a temporalium amore. [[Dura sicut infernus, ]]  etc. Quia nullis hostium tentamentis a nostræ salutis cura revocari potuit: sicut infernus nullis miserorum cruciatibus mitigatur, nec a severitate suæ sententiæ mutatur. Quanto austerior comparatio, eo acrior zelantis nos Domini commendatur affectus. [[Lampades ejus. ]]  Id est corda fidelium, in quibus dilectio continetur, ut in vase, sunt [[ignis: ]]  quia intrinsecus fervent Dei et proximi dilectione. Sunt etiam [[flamma, ]]  quia exterius lucent operibus justitiæ. Hæ lampades non exstinguuntur in adventu sponsi.</n>


text:
Aquæ multæ non potuerunt extinguere caritatem, nec flumina obruent illam. Si dederit homo omnem substantiam domus suæ pro dilectione, quasi nihil despiciet eam.<n>[[Aquæ multæ, ]]  etc. Quia domus, quæ supra petram charitatis fundata est, irruentibus fluminibus non potest cadere. [[Flumina. ]]  Tentationum, quæ vel visibiliter vel invisibiliter tentant corda fidelium. [[Si dederit. ]]  Quia ubi abundat amor æternorum, mox vilescit possessio labentium, recte subditur, [[Si dederit homo. ]]  Apostoli, et alii sancti, omnibus dimissis, nihil visi sunt sibi perdidisse, dummodo vera bona possent habere, unde Paulus: [[Omnia detrimenta arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam]]  Philip. 3..</n>


text:
<i>Chorus Fratrum</i> Soror nostra parva, et ubera non habet; quid faciemus sorori nostræ in die quando alloquenda est?<n>[[Soror nostra, ]]  etc. O vos ministri et commilitones mei, nova est hæc Ecclesia et tenera ad novam dilectionem retinendam. [[Soror nostra parva. ]]  Ecclesia, antequam crescat per incrementa virtutum, infirmis auditoribus non potest præbere ubera prædicationis; adulta dicitur, quando verbo Dei copulata, sancto repleta Spiritu, per prædicationis ministerium in filiorum conceptione fœdatur, quos exhortando parturit, convertendo parit. [[Quid faciemus sorori, ]]  etc. Ac si aperte dicat: Parva quidem numero est Ecclesia gentium, et necdum ad subeundum verbi ministerium sufficit. Quid ergo tibi videtur, o Synagoga, erga curam ejus, sororis videlicet nostræ, esse faciendum tempore illo, quo illam per apostolos meos, apostolorumque successores alloqui cœpero? Utrum quasi parvulæ adhuc, parva illi secretorum cœlestium arcana committamus, an jam majorem eam per augmenta reddamus, quatenus bene proficiens, perfectiorum possit capax esse virtutum? Cui tacenti, et quid ipse velit potius auscultanti, continuo quid fieri deceat aperit, ita subjiciens:</n>


text:
Si murus est, ædificemus super eum propugnacula argentea; si ostium est, compingamus illud tabulis cedrinis.<n>[[Si murus est, ]]  etc. Si inventus fuerit aliquis, qui ab incursionibus errantium possit alios defendere, armis nequitiæ fortiter resistendo, vel naturæ ingenio munitus, vel philosophica scientia imbutus: divinis Scripturis eum informemus. [[Si ostium. ]]  Si quis est non adeo imbutus ad repellenda hæreticorum sophismata, sed tamen simplicitate fidei, intrare volentibus in atria patriæ cœlestis, potens pandere rectam viam prædicando, et parvulos imbuendo: proponamus ei immarcessibilia priorum virorum exempla, quibus suum melius impleat officium.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Ego murus, et ubera mea sicut turris, ex quo facta sum coram eo, quasi pacem reperiens.<n>[[Ego murus. ]]  Jam loquitur communiter de tota Ecclesia ex apostolorum fundamento incepta, quia extunc fuerunt ubera in Ecclesia, usque ad novissima tempora. [[Ego murus. ]]  Audiens Ecclesia hæc consilia, vel promissa sui Redemptoris, jam non alter alterum exspectat, sed quisque pro se respondet voce devota. [[Ex quo. ]]  Hæc omnia non a me habere potui, sed ex quo mihi donum suæ pacis, per verbum suæ reconciliationis largitus est. [[Quasi pacem reperiens. ]]  Bene dico pacem reperiens, quia in ea pace, quam dixi, fuit [[pacifico]]  Christo vinea instituta: quæ olim a lege et prophetis est prænuntiata. Quæ pax non unam tantum gentem Judæorum continet, sed habet multos populos de toto mundo collectos, non aliquibus hominum meritis, sed sola pace, quam inter Deum et hominem facere venit: cujus vineæ, quia Domino cura est, et quia utile est hominibus, ut ejus participes fiant, recte subditur:</n>


text:
<i>Chorus Fratrum</i> Vinea fuit pacifico in ea quæ habet populos: tradidit eam custodibus; vir affert pro fructu ejus mille argenteos.<n>[[Tradidit eam custodibus. ]]  Sequitur vox ipsius pacifici, quæ ostendit, quantam curam habeat de hac vinea, et quid sua relinquentibus in æternum conservet, et quid singularis præmii doctoribus ejus disponat.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Vinea mea coram me est. Mille tui pacifici, et ducenti his qui custodiunt fructus ejus.<n>[[Mille tui pacifici. ]]  Pretium perfectum quidquid habet. Per [[mille, ]]  perfectio; per [[argentum, ]]  omne mundanum accipitur: quod quidem aliquando parvum est in te, sed magnum devotione. [[Mille, ]]  etc. Eadem perfectio quæ per [[mille]]  significatur, etiam per [[centum]]  notatur, quia uterque numerus perfectus, et idem valet [[ducenti, ]]  quam si diceret duo millia. [[Mille, ]]  etc. Idem est [[argentei]]  et [[pacifici: ]]  quia pecunia pro Deo erogata, pacem inter Deum et hominem conciliat.</n>


text:
<i>Sponsus</i> Quæ habitas in hortis, amici auscultant; fac me audire vocem tuam.<n>[[Quæ habitas in hortis. ]]  Ecclesia, vel quælibet fidelis anima, in hortis habitat; quæ jam viriditate spei et bonorum operum est repleta. Sicca quippe est spes hujus mundi, quia omnia, quæ hic amantur, cum festinatione arescunt: [[Quæ ergo in hortis habitat, ]]  oportet ut sponsum [[vocem suam audire faciat, ]]  id est in tantum bona prædicationis emittat in quantum ille delectatur, quem desiderat; quia [[amici auscultant, ]]  videlicet omnes electi, qui ut ad cœlestem patriam reviviscant, verba vitæ audire desiderant. [[Quæ habitas. ]]  Et quandoquidem unicuique apud me reservatur pro meritis præmium, et duplex retributio doctoribus: ergo dum adest tempus merendi, dum differtur dies nuptialis, quantum valet unusquisque, in cultura hujus vineæ persistat. [[Amici. ]]  Id est angeli, quos adjutores tibi dedi; et spiritus justorum, qui jam cum Deo sunt, et pro fratribus orant. [[Fac me audire. ]]  Exigo a te ut habites, nullo tumultu discessura; postea etiam exigo ut vocem tuam me audire facias.</n>


text:
<i>Sponsa</i> Fuge, dilecte mi, et assimilare capreæ, hinnuloque cervorum super montes aromatum.]<n>[[Fuge, dilecte. ]]  Annuens Ecclesia, respondet: Quandiu vis, abesto: differ præsentiam tuam; ego spe longanimi quidquid præceperis, patiar vel faciam. [[Fuge, dilecte. ]]  Non optando loquitur, quis enim oportet eum, quem diligit, fugere? sed memor suæ conditionis, illius voluntati consentit. [[Fuge, dilecte. ]]  Quasi: Tu quidem, qui ex carne comprehensibilis factus es, ex divinitate tua intelligentiam nostri sensus excede, et in teipso nobis incomprehensibilis permane. Hoc clamat Ecclesia Domino spiritu prophetico, postquam mortem et resurrectionem Domini ascensionemque descripsit. Fugere nos dicitur, quando id quod reminisci volumus, non occurrit: quando id quod volumus, memoria non tenemus. [[Assimilare. ]]  Ita fuge, ut creberrime per gratiam compunctionis fidelium cordibus appareas; qui sunt [[montes aromatum, ]]  quia despectis omnibus cupiditatibus, et purgatis vitiis, amore cœlestium tenentur, et virtutum odore fragrant, et bonus odor Christi sunt.</n>


text:
Visio Isaiæ, filii Amos, quam vidit super Judam et Jerusalem, in diebus Oziæ, Joathan, Achaz, et Ezechiæ, regum Juda.<n>[[Incipit]]  Ex Epiphanio, lib. de Vitis prophetarum. Isaias in Jerusalem nobili genere ortus est, ibique prophetavit: sub Manasse rege, sectus in duas partes, occubuit. Sepultusque est sub quercu Rogel, juxta transitum aquarum, quas olim Ezechias rex jacto obstruxerat pulvere. Fontem quippe Deus Siloam causa Prophetæ efficit, quoniam priusquam moreretur, pusillum precatus est, uti undas illic effingere dignaretur. Et confestim demisit illi cœlitus aquam viventem, unde sortitus est locus ille appellationem Siloam, quod si quis interpretetur, sonat demissum. Sub Ezechia quoque rege, antequam stagnum piscinasque fabricasset, precibus Isaiæ effectum, ut exigua lympha scaturiret, quod populus in obsidione hostium teneretur, et ne ipsa periret undis destituta civitas. In cujus rei perennem memoriam, populus accurate Prophetam isthic solo cum gloria et honore reddidit, ut per ejusdem intercessiones in consummationem usque sæculi, aquæ ejusmodi fructus impetretur, cui scilicet usum referebant acceptum. Exstat autem monumentum Isaiæ, finitimum sepulturæ principum, post sepulcra sacerdotum versus Nothum partemque meridionalem. Salomon enim Jerosolymam construens, regum excitavit mausolea, prout illa David descripserat. [[Incipit]]  HIERON. in Isa. Isaias, vir nobilis et urbanæ eloquentiæ, nihil in eloquio rusticitatis habens, non tam propheta dicendus est quam evangelista: Ita enim liquide Christi et Ecclesiæ mysteria prosequitur, ut de præteritis putetur historiam texere. Prophetavit autem in Hierusalem et Juda, nondum decem tribubus captivatis: et de utroque regno nunc mixtim, nunc separatim, texuit oracula. Et cum interdum ad præsentem respicit historiam, et post Babylonicam captivitatem reditum populi significet in Judæam, in advocationem tamen gentium et Christi adventum omnem intendit curam. [[Visio Isaiæ, ]]  etc. Tria sunt genera visionis: primum corporale, quo videmus cœlum et terram et hujusmodi; secundum spirituale, quo videmus, sicut in somnis, imagines hominum et hujusmodi; tertium intellectuale, quod est in ratione, per quod Creatorem cognoscimus, et, Spiritu sancto revelante, intelligimus quodlibet. Videre quoque sæpe pro intelligere ponitur: unde sæpe interrogamus, dicentes: Vides, id est, intelligis? Prophetæ quoque hinc videntes dicuntur, id est, intelligentes. Hanc visionem vidit Isaias Spiritu sancto, scilicet intimante, quæ superventura erant intellexit. Unde in principio non ponit visiones sicut Daniel, neque dicit quid viderit; sed statim dicit: Audite, cœli, et auribus percipe, terra. HIER. in Isa., tom. 4.. Non solum Isaias, etc., usque ad non ergo ignorabant, secundum Montanum, qui sic videbant. ID., Ibid. Isaias interpretatur, etc., usque ad et cum omnia fecerit, dicit: [[Servus inutilis sum; quod debui facere, feci. ]][[Filii Amos. ]]  ID., ibid. Amos, pater Isaiæ, non duodecim Prophetarum tertius est, etc., usque ad Prophetas fuisse contendunt. [[Super Judam et Jerusalem. ]]  ID., ibid. Isaias principaliter de duabus tribubus, etc., usque ad ad correctionem duarum tribuum hæc prædicta esse. [[Visio Isaiæ, ]]  etc. HIER., ibid. Pro Juda, in quo signantur duæ tribus, etc., usque ad de qua: [[Surge, illuminare, Jerusalem, quia venit lumen tuum. ]][[In Diebus Oziæ. ]]  ID., ibid. Ozias ipse est qui et Azarias, etc., usque ad ut nostræ historiæ appareant antiquiores quam gentiles.</n>


text:
[Audite, cæli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est. Filios enutrivi, et exaltavi; ipsi autem spreverunt me.<n>[[Audite, cœli, ]]  etc. ID., ibid. Supra quis Propheta, etc., usque ad cum hoc potestatis Dei sit, nec terrenæ intelligentiæ. [[Dominus locutus est. ]]  ID., ibid. Non vobis, sed mihi, ut quod in spiritu audivi referam vobis, qui ipsum audire non meremini. [[Filios enutrivi. ]]  ID., ibid. Quod dicit: Ego eos adoptavi in filios, etc., usque ad unde: [[Dedit eis potestatem filios Dei fieri. ]]</n>


text:
Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui; Israël autem me non cognovit, et populus meus non intellexit.<n>[[Cognovit bos, ]]  etc. ID., ibid. Unde: [[Non arabis in vitulo simul et asino]]  Deut. 22.. Sicut Ebion, etc., usque ad cui dicitur: [[Venite ad me, qui laboratis et onerati estis. ]][[Asinus. ]]  Gentilis vel conversus lascivus, ante immundus, peccatis oneratus, qui incarnationem Christi credidit, qui natus statim reclinatus est in præsepio, ut carnis suæ freno reficeret universos. [[Isræl. ]]  HIER., uti supra. Scribæ et Pharisæi clavem scientiæ et legis habentes. Unde Isræl, Deum videntes, appellati sunt. [[Non cognovit me. ]]  Cujus scilicet diem vidit Abraham et lætatus est Joan. 8.; cujus adventum chorus Prophetarum exspectando vaticinatus est.</n>


text:
Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis ! dereliquerunt Dominum; blasphemaverunt Sanctum Israël; abalienati sunt retrorsum.<n>[[Væ genti, ]]  etc. HIER., ibid. In hoc titulo, personam, causam, tempusque commemorat; secundo, attentos facit; tertio, narrat quid locutus Dominus; quarto, quasi in excessibus gentem increpat peccatricem. [[Væ genti. ]]  etc. Æternum minatur interitum, quia respuunt Filium, qui salutem attulit. [[Iniquitate. ]]  ID. ibid. Unde: [[Iniquitas sedet super talentum plumbi]]  ZACH. 5.; unde alibi: [[Quasi onus grave, gravatæ sunt super me]]  Psal. 37.. [[Nequam. ]]  Alii, pessimorum, ut non seminis sit vitium, sed malitiæ eorum, qui voluntate propria Deum dereliquerunt. Non enim boni et mali diversa putanda est natura. [[Blasphemaverunt. ]]  Dicentes: [[Dæmonium habes, ]]  et [[Samaritanus es tu]]  Joan. 8.; et [[Non habemus regem nisi Cæsarem; ]]  et [[Nonne hic est Filius fabri? ]][[Abalienati sunt. ]]  HIER., ibid. Qui dicebantur pars et filii Dei Joan. XIX; Matth. 13.. Dicitur de eis: [[Filii alieni mentiti sunt mihi]]  Psal. 17., unde: [[Nemo mittens manum suam ad aratrum, ]]  etc. Luc 9., unde Apostolus: [[Ad priora se extendens, posteriorum oblitus]]  Philip. 3..</n>


text:
Super quo percutiam vos ultra, addentes prævaricationem? omne caput languidum, et omne cor mœrens.<n>[[Super quo percutiam vos, ]]  etc. ID. ibid.. Quasi dicat, etc., usque ad quod autem jam non sit locus medicinæ aptus ostendit sic: [[Omne caput languidum]]  etc. [[Omne caput languidum. ]]  ID., ibid. Sicut lætitia animi aliquando dolores corporis mitigat, etc., usque ad unde: [[A planta pedis, ]]  etc.</n>


text:
A planta pedis usque ad verticem, non est in eo sanitas; vulnus, et livor, et plaga tumens, non est circumligata, nec curata medicamine, neque fota oleo.<n>[[Vulnus et livor. ]]  ID., ibid. Quasi dicat, etc., usque ad et pium medicum ad se missum occiderunt. [[Nec curata medicamine. ]]  ID., ibid. Unde: [[Curavimus Babylonem et non est curata, ]]  urbem, scilicet confusionis et vitiorum, etc., usque ad et irremediabilem Judæorum captivitatem expressit.</n>


text:
Terra vestra deserta; civitates vestræ succensæ igni: regionem vestram coram vobis alieni devorant, et desolabitur sicut in vastitate hostili.<n>[[Terra vestra deserta, ]]  etc. ID., ibid. Hæc sub Babyloniis partim completa sunt, etc., usque ad unde: [[Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat, ]]  etc.</n>


text:
Et derelinquetur filia Sion ut umbraculum in vinea, et sicut tugurium in cucumerario, et sicut civitas quæ vastatur.<n>[[Filia Sion, ]]  etc., ID., ibid. Affecta piissimi patris. Et: [[Omnes enim natura filii Dei sumus]]  Joan. 14., sed nostro vitio alieni efficimur. Unde Babylon sæpe [[filia]]  nuncupatur.</n>


text:
Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus.<n>[[Nisi Dominus. ]]  ID. Hoc ex persona Prophetæ, etc, usque ad sic Omnipotens, Filius Omnipotentis est.</n>


text:
Audite verbum Domini, principes Sodomorum; percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhæ.<n>[[Audite verbum. ]]  ID. Salvatis reliquiis, etc., usque ad et nunc mente cernitur, quando invisibilis creditur.</n>


text:
Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? dicit Dominus. Plenus sum: holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum, nolui.<n>[[Plenus sum. ]]  ID. Quasi dicat: Putatis me indigere his vel delectari? Ego autem plenus sum, id est, nullo indigeo. [[Mea enim est terra et plenitudo ejus. ]]  Vel plenus sum, id est, tædio affectus, quia non bene offertis. [[Holocausta arietum, ]]  etc., usque: [[Judicare pupillo, ]]  etc. Sacrificia Judæorum respuit, obedientiam Evangelii commendat: [[Holocausta arietum, ]]  etc. Ultimam templi destructionem indicat, quæ in perpetuum perseverat. Post Babylonicam enim captivitatem, a Zorobabel templum ædificatum est, et in eo diu sacrificatum est. ID. [[Holocausta arietum. ]]  Potest et de illis accipi, qui, cum Dei præcepta despiciant, volunt illum multitudine sacrificiorum placare, et peccandi licentiam emere. Vel qui rapinam et avaritiam altari offerunt, et pauperibus tribuunt. [[Nolui. ]]  Præterito utens, ostendit se nunquam Judæorum sacrificia amasse, sed propter significatum ad tempus sustinuisse: et vero sacrificio impleto, pro nihilo reputasse.</n>


text:
Cum veniretis ante conspectum meum, quis quæsivit hæc de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis?<n>[[Cum veniretis. ]]  ID. Hæc sacrificia non quæsivit Deus, quasi indigeret; sed ne dæmonibus immolarent, et ut per carnalia et typica ad spirituale et verum sacrificium facilius pervenirent. [[Quis quæsivit? ]]  Audiant hoc Ebionitæ, qui post Christi passionem putant legem esse servandam audiant hoc eorum socii, qui Isrælitico tantum generi custodiendam decernunt.</n>


text:
Ne offeratis ultra sacrificium frustra: incensum abominatio est mihi. Neomeniam et sabbatum, et festivitates alias, non feram; iniqui sunt cœtus vestri.<n>[[Neomeniam, ]]  etc, Festum novæ lunæ, quod celebrabant in principio mensium: [[Neos, ]]  novum, [[mene, ]]  luna; unde: [[Buccinate Domino in neomenia tuba]]  Psal. 80.. [[Iniqui sunt cœtus vestri, ]]  etc. ID. Quia spirituales hostias non offerunt; unde: [[Sacrificium Deo spiritus contribulatus]]  Psalm. 50.. Vers. 14</n>


text:
Calendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea: facta sunt mihi molesta; laboravi sustinens.


text:
Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam: manus enim vestræ sanguine plenæ sunt.<n>[[Manus enim vestræ plenæ sunt sanguine, ]]  etc. ID. Prophetarum et tandem Domini eorum, etc., usque ad in oratione dies noctesque invigilant.</n>


text:
Lavamini, mundi estote; auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis: quiescite agere perverse,<n>[[Lavamini, ]]  etc. Quasi dicat: Hoc odivi: placet veritas Evangelii: [[Lavamini, ]]  sanguine Christi, aqua baptismi. [[Mundi estote, ]]  manentes in innocentia vitæ. Baptismus enim solum potest in remissionem peccati, unde: [[Nisi quis renatus]]  Joan. 3., etc. Et alibi: [[Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, ]]  etc. HIER., ubi supra. Ordo præcipuus, etc., usque ad sed etiam in conspectu Dei, quem nihil potest celari. [[Quiescite agere perverse. ]]  ID. Illud Evangelii sonat, etc., usque ad quem sequuntur in Apocalypsi qui splendent candore virginitatis.</n>


text:
discite benefacere; quærite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam.]<n>[[Discite benefacere. ]]  ID. Non confisi naturæ, etc., usque ad magistrorum terenda sunt limina. [[Quærite judicium, ]]  etc. ID. Victimis Judæorum Evangelica succedunt mandata. Pupillis et viduis providetur, ut securi de conjugibus et liberis martyres ad bella procedant.</n>


text:
[Et venite, et arguite me, dicit Dominus. Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur; et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt.<n>[[Ut coccinum, ]]  etc. ID. Idem est coccus et coccinum, et vermiculus, grande scilicet peccatum, et homicidium et adulterium, etc. Quod autem per nivem, hoc per lanam significatur purgatio, scilicet et ablutio peccatorum. [[Quasi nix. ]]  Quia frigidi erunt contra incentiva vitiorum: [[Et velut lana, ]]  quia vestiti contra frigus perfidiæ. [[Lana alba, ]]  etc. ID. De qua fiat vestis Christi.</n>


text:
Si volueritis, et audieritis me, bona terræ comeditis.<n>[[Si volueritis et audieritis, ]]  etc. ID. Liberum arbitrium reservatur, etc., usque ad ad laudem Dei transiret religio. ID. Moraliter; anima fidelis et plena judicii, dum Deo obedit, Deus in ea habitat, qui est justificans justitia; si autem a Deo recedit non loco, sed merito, habitatur a malignis spiritibus, qui sunt homicidæ animarum.</n>


text:
Quod si nolueritis, et me ad iracundiam provocaveritis, gladius devorabit vos, quia os Domini locutum est.


text:
Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? justitia habitavit in ea, nunc autem homicidæ.<n>[[Justitia. ]]  ID. Justitia, in Hebræo [[sedek]]  quod magis justum significat, ut intelligamus Dominum commoratum ea, de quo: [[Justus autem, quid fecit? ]]  quod in Ezechiele per Oolibam significatur, quod interpretatur [[tabernaculum, ]]  vel [[tabernaculum meum in ea. ]]</n>


text:
Argentum tuum versum est in scoriam; vinum tuum mistum est aqua.<n>[[Argentum, ]]  etc. Clari scilicet et lucidi ad vitia sunt reversi. [[In scoriam. ]]  ID. Scoria, Hebraice [[siggim]] : quod est rubigo metallorum, vel purgamenta et sordes quæ igne excoquuntur. [[Vinum tuum, ]]  etc. Alii: [[Caupones tui miscent vinum aqua. ]]  Symmachus: [[Vinum tuum mixtum est aqua. ]]  Moraliter: [[Vinum tuum mixtum est aqua: ]]  quia præcepta sanctæ Scripturæ, quibus corrigere debent auditores, ad illorum voluntatem emollit, sensu suo admisto vinum corrumpit. [[Vinum tuum, ]]  etc. Hæretici quoque Evangelium corrumpunt, pessimi caupones, de vino aquam facientes, cum aquam in vinum verterit Dominus, quod miratur architriclinus: Et regina Saba, in convivio Salomonis collaudans pincernas et ministros vini.</n>


text:
Principes tui infideles, socii furum. Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. Pupillo non judicant, et causa viduæ non ingreditur ad illos.<n>[[Socii furum. ]]  ID. Accipientes a Scribis et Pharisæis munera, quæ pauperibus auferebant. In passione quoque Domini, infideles fuerunt, nolentes credere in Christum; et socii furum, Scribarum scilicet et Pharisæorum et Judæ proditoris, [[Socii furum, ]]  etc. Nos quoque debemus cavere ne ab illis accipiamus munera, qui de lacrymis pauperum congregant divitias, ne simus socii furum, et ne dicatur de nobis: [[Si videbas furem, currebas cum eo, ]]  etc. [[Sequuntur retributiones. ]]  ID. Quia amicos non putant, etc., usque ad id est, patienter tolera.</n>


text:
Propter hoc ait Dominus, Deus exercituum, Fortis Israël: Heu ! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis.<n>[[Fortis Isræl. ]]  ID. LXX: [[Væ fortes Isræl, ]]  etc., usque ad vel moribus. [[Heu ego. ]]  ID. Affectu pii patris eos licet inimicos plangit et percutit, quia pereunt et pœnitere nolunt. [[Consolabor, ]]  etc. ID. Ultione consolatur, etc., usque ad in quo significat eos tormenta passuros.</n>


text:
Et convertam manum meam ad te, et excoquam ad puram scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum.<n>[[Stannum tuum. ]]  ID. Falsam doctrinam Scribarum et Pharisæorum, quæ est similis veræ, sicut stannum argento. Et dabo puram et perfectam legis et Evangelii scientiam.</n>


text:
Et restituam judices tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus; post hæc vocaberis civitas justi, urbs fidelis.<n>[[Et restituam judices, ]]  etc. ID. Non solum post captivitatem, ut Zorobabel, Esdram, et alios, qui usque ad Hircanum præfuerunt populo; sed et post adventum Domini, Apostolos et alios Ecclesiæ doctores. [[Civitas justi, urbs fidelis Sion, in judicio redimetur. ]]  Ecclesia in qua revocantur ad juste vivendum. Est enim civitas congregatio hominum ad juste vivendum.</n>


text:
cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, et velut hortus absque aqua.<n>[[Velut quercus defluentibus. ]]  ID. Sicut a quercu ariditate concussa, etc., usque ad nec olera quidem affert, quæ infirmus manducet.</n>


text:
Et erit fortitudo vestra ut favilla stuppæ, et opus vestrum quasi scintilla, et succendetur utrumque simul, et non erit qui extinguat.]<pb/>


text:
[Et erit in novissimis diebus: præparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles; et fluent ad eum omnes gentes,<n>[[In novissimis. ]]  HIER. De quibus Jacob, etc., [[usque ad: crevit in montem magnum. ]][[Mons. Montes, ]]  angeli, prophetæ, patriarchæ, apostoli, martyres, et alii qui miraculis effulserunt. [[Colles, ]]  minores, a majoribus lumen accipientes. [[Et elevabitur. ]]  ID. Super omnes sanctos, quia de plenitudine ejus omnes accipiunt de quibus: Montes in circumitu ejus qui a monte Christo montes dicuntur.</n>


text:
et ibunt populi multi, et dicent: Venite, et ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob; et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus, quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem.<n>[[Domum. ]]  ID. Quod ideo dicitur, ut Vetus Testamentum suscipiamus, non secundum Manichæum aliam quam domum Dei Jacob quæramus. [[Vias suas, ]]  quas alii triverunt. Dominus quoque ascendens in montem docebat discipulos suos. Prius ergo discendæ viæ, post ambulandum in semitis. [[De Sion. ]]  HIER. Non de Sina petra, sed de monte Sion, in quo Jerusalem, in qua templum et religio Dei. Dominus quoque in templo docuit quod non oportuit Propheta mori extra Jerusalem. [[Lex et verbum. ]]  Sicut supra, verbum et legem simul posuit, ut principes audirent verbum, legem populus aure perciperet. Qui enim fecerit legem, perveniet ad verbum Dei; exibit lex de verbo quasi de fonte, ut alios irriget.</n>


text:
Et judicabit gentes, et arguet populos multos; et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces. Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad prælium.<n>[[Et constabunt gladios suos. ]]  ID. Omne studium bellandi vertetur in pacem, etc., usque ad manducemus in tempore messionis, scilicet mortis.</n>


text:
Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini.]<n>[[Domus Jacob, ]]  etc. ID. Post vocationem gentium et ostensionem montis Dei, invitat populum suum, qui est de Jacob, ut, exiens de tenebris infidelitatis, suscipiat lumen Christi. [[In lumine. ]]  ID. [[Dum lucem habetis, credite in lucem. Accedite ad eum, et illuminamini, ]]  etc. Quasi dicet: [[Qui male agit, odit lucem: sed venite mecum, ambulemus in luce Domini, qui dicit: Ego sum lux mundi, ]]  etc. Vers. 6</n>


text:
[Projecisti enim populum tuum, domum Jacob, quia repleti sunt ut olim, et augeres habuerunt ut Philisthiim, et pueris alienis adhæserunt.


text:
Repleta est terra argento et auro, et non est finis thesaurorum ejus.<n>[[Repleta est terra. ]]  ID. Et Romanorum et Judæorum avaritia suggillatur; Græcæ enim et Latinæ testantur historiæ nihil utraque gente avarius esse: inter idola, avaritia condemnatur.</n>


text:
Et repleta est terra ejus equis, et innumerabiles quadrigæ ejus. Et repleta est terra ejus idolis; opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum.<n>[[Equis et innumerabiles. ]]  ID. Et hoc contra Dominum, qui multiplicari currus prohibuit et equos: hæc enim animalia data sunt ad adjuvandum, non ad superbiendum, unde et jumenta dicuntur.</n>


text:
Et incurvavit se homo, et humiliatus est vir; ne ergo dimittas eis.<n>[[Incurvavit se. ]]  Ubi quondam templum et religio Dei, ibi statua Adriani et idolum Jovis. [[Non ergo. ]]  Non maledicit Isaias, sed benedicit, etc., usque ad et repleti sunt idolis, etc. [[A facie timoris Domini. ]]  Ab ira judicii. [[Et a gloria majestatis ejus. ]]  Quia [[veniet cum potestate magna et majestate. ]]</n>


text:
Ingredere in petram, et abscondere in fossa humo a facie timoris Domini, et a gloria majestatis ejus.


text:
Oculi sublimes hominis humiliati sunt, et incurvabitur altitudo virorum; exaltabitur autem Dominus solus in die illa.<n>[[Oculi sublimis, ]]  etc. Hier. Nec divitiæ, nec potentia, nec nobilitas generis quemquam salvabit, omnibus superveniet una captivitas. Possunt et de judicii die hæc accipi, cum omnis creatura in conspectu Dei humiliabitur, et nihil se esse sentiet comparatione ejus. [[Exaltabitur autem solus Dominus in die illa. ]]</n>


text:
Quia dies Domini exercituum super omnem superbum, et excelsum, et super omnem arrogantem, et humiliabitur;<n>[[Domini exercituum. ]]  Ubicunque de victoria, vel vindicta Domini loquitur; Dominum exercituum eum commemorat, ne dubitemus de ejus victoria, cujus tanta est potentia.</n>


text:
et super omnes montes excelsos, et super omnes colles elevatos,<n>[[Montes excelsos. ]]  HIER. Pro varietate virtutum, alii bonorum montes, alii colles appellantur. Pro diversitate vitiorum, alii impiorum montes, allii colles, quibus dicitur: [[Ego inducam super vos gladium, ]]  etc. [[Et super omnem turrim. ]]  ID. Ad litteram: venientibus Romanis, et turres et muri funditus eversi sunt, etc., usque ad ne dogma perversum prævaleat veritati.</n>


text:
et super omnes naves Tharsis, et super omne quod visu pulchrum est,<n>[[Naves. ]]  ID. Habuit Josaphat naves quas mittebat in Tharsis, etc., usque ad sunt et naves bonæ de quibus dicitur: [[Qui descendunt mare in navi, ]]  etc. [[Tharsis. ]]  ID. Cujuslibet maris, etc., usque ad si aliter dicitur, Syrum est.</n>


text:
et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa;<n>[[Incurvabitur omnis. ]]  ID.Allegorice.: humanus sermo rationabilis videtur, etc., usque ad ab eo quoque quo conficta erant penitus conterentur.</n>


text:
et idola penitus conterentur;<n>[[Et idola penitus. ]]  Hoc in captivitate Chaldæorum, etc., usque ad hoc specialiter ad priorem sensum referendum est. BED. Ædificavit Salomon rem in Jerusalem Astaroth idolum Sydoniorum, etc., ubi ni fallor ostenditur quia Salomon nunquam perfecte pœnituit, quia idola quæ ædificaverat non delevit.</n>


text:
et introibunt in speluncas petrarum, et in voragines terræ, a facie formidinis Domini et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram.


text:
In die illa projiciet homo idola argenti sui, et simulacra auri sui, quæ fecerat sibi ut adoraret, talpas et vespertiliones.<n>[[Ut adoraret talpas. ]]  HIER. Non in re, sed sicut talpæ, etc., usque ad quibus ad veritatem pervenitur.</n>


text:
Et ingreditur scissuras petrarum et in cavernas saxorum, a facie formidinis Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram.


text:
Quiescite ergo ab homine, cujus spiritus in naribus ejus est, quia excelsus reputatus est ipse.]<n>[[Quiescite ergo. ]]  Quia hæc evenient nisi quiescatis. Quiescite ergo ne sæviatis in Christum, qui purus homo videtur: quia spirat naribus et vivit sicut alii homines. [[Excelsus. Excelsus super omnes gentes Dominus. Et ipse fundavit eam Altissimus]]  Psal. CXII, 89.. Hebræum tamen [[excelsum]]  significat, non [[excelsus. ]]  Ipse est enim ipsa altitudo, non tantummodo altus.</n><pb/>


text:
[Ecce enim Dominator, Dominus exercituum, auferet a Jerusalem et a Juda validum et fortem, omne robur panis, et omne robor aquæ;<n>[[Ecce enim. ]]  Hucusque de judicio dici putant, etc., usque ad postquam omnes gratiæ donationes a Judæis ablatæ sunt.</n>


text:
fortem, et virum bellatorem, judicem, et prophetam, et ariolum, et senem;<n>[[Virum bellatorem. ]]  HIER. Non est apud Judæos qui pro lege bellet qui secundum eam judicet: omnes enim vani et stulti sunt. [[Et ariolum. ]]  Quia aliquando vera ariolantur ut Balaam, et divini quinque urbium Palæstinorum, quorum consilio arca Domini remissa est, quasi diceret: Et veri prophetæ et falsi auferentur a Judæis. [[Senem. ]]  Quem LXX presbyterum transtulerunt, etc., usque ad quia presbyteros audire noluit.</n>


text:
principem super quinquaginta, et honorabilem vultu et consiliarium, et sapientem de architectis, et prudentem eloquii mystici.<n>[[Prudentem. ]]  Doctorem vel auditorem, etc., usque ad qui discernerent quo spiritu prophetæ loquerentur. [[De architectis. ]]  Ipse Christus fabri Filius dicitur: et in Paralipomenonis vallem artificum legimus. Ibi quippe erant artifices quos non inflabat scientia, sed humilem Christum sequebantur.</n>


text:
Et dabo pueros principes eorum, et effeminati dominabuntur eis;<n>[[Et dabo. pueros. ]]  HIER. Cum cætera in persona, etc., usque ad prohibet Apostolus episcopum eligi neophytum, ne superbiat sicut diabolus. [[Effeminati. ]]  LXX, illusores, etc., usque ad sanctus Ecclesiæ status confunditur.</n>


text:
et irruet populus, vir ad virum, et unusquisque ad proximum suum; tumultuabitur puer contra senem, et ignobilis contra nobilem.


text:
Apprehendet enim vir fratrem suum, domesticum patris sui: Vestimentum tibi est, princeps esto noster, ruina autem hæc sub manu tua.<n>[[Apprehendet. ]]  ID. Ad litteram, etc., usque ad et ruina nostra tuo sustentetur auxilio.</n>


text:
Respondebit in die illa, dicens: Non sum medicus, et in domo mea non est panis neque vestimentum: nolite constituere me principem populi.<n>[[Respondebit. ]]  ID. Hoc in Hebræo non est, sed de LXX hoc additur. Secundum Hebræum enim ita jungitur: [[In die illa dicet: ]][[Non sum medicus. ]]  Non statim multitudinis judicio acquiescamus, etc., [[usque ad: Ne quæras judex fieri, ne forte non possis offerre iniquitates]]  Eccl. 7..</n>


text:
Ruit enim Jerusalem, et Judas concidit, quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus.<n>[[Ruit enim Jerusalem. ]]  Ex persona Prophetæ. Quasi dicat: Ideo non invenient qui velit eis subvenire, quia Dominum blasphemaverunt, dicentes: [[Dæmonium habes]]  Joan. 8., et hujusmodi. [[Quia lingua. ]]  Quamvis Romani quantum ad se pro tributo quod negabatur, in obsidionem venerunt, tamen præcipue mors Domini causa fuit.</n>


text:
Agnitio vultus eorum respondit eis; et peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt, nec absconderunt. Væ animæ eorum, quoniam reddita sunt eis mala !<n>[[Agnitio. ]]  Agnoscent propter peccata sua hoc contigisse, vel ante oculos mentis semper peccata sua habebunt. [[Væ animæ eorum. ]]  ID. LXX: [[Væ animæ eorum, quoniam cogitaverunt consilium pessimum contra semetipsos, dicentes: Alligemus justum, quoniam inutilis est nobis]]  Sap. 1.. ID. Caveamus ergo ne simus exactores in populo; ne juxta impium Porphyrium matronæ et mulieres sint noster senatus, quæ dominentur in Ecclesiis, et de sacerdotali gradu favor judicet feminarum.</n>


text:
Populum meum exactores sui spoliaverunt, et mulieres dominatæ sunt eis. Popule meus, qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant.<n>[[Et viam gressuum, ]]  etc. ID. Ille est ergo doctor ecclesiasticus, etc., usque ad de qua: [[Ego sum via, veritas, et vita]]  Joan. 14..</n>


text:
Stat ad judicandum Dominus, et stat ad judicandos populos.<n>[[Stat ad judicandum. ]]  ID. Jam quasi iratus, etc., usque ad contra principes et presbyteros venit ut judicet, dans eis locum defensionis.</n>


text:
Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui, et principibus ejus; vos enim depasti estis vineam, et rapina pauperis in domo vestra.<n>[[Vos enim depasti. ]]  ID. Reor hoc fuisse inter senes et principes veteris populi, quod inter presbyteros et episcopos nostri temporis. [[Vineam meam. ]]  ID. Vineam de Ægypto transtulisti. [[Vinea Domini Sabaoth domus Isræl est]]  Psal. 79..</n>


text:
Quare atteritis populum meum, et facies pauperum commolitis? dicit Dominus Deus exercituum.]<n>[[Quare atteritis populum meum? ]]  Nostri quoque principes, etc., usque ad suas vel suorum divitias esse faciunt.</n>


text:
[Et dixit Dominus: Pro eo quod elevatæ sunt filiæ Sion, et ambulaverunt extento collo, et nutibus oculorum ibant, et plaudebant, ambulabant pedibus suis, et composito gradu incedebant;<n>[[Pro eo quod elevatæ. ]]  Hoc ad uxores Scribarum et Pharisæorum præcipue, et ad alias quoque potest referri: ob quarum delicias et luxum viri earum pauperes exspoliabant. Ne se ergo immunes existimarent a peccato, dicit Dominus: [[Pro eo, ]]  etc.</n>


text:
decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et Dominus crinem earum nudabit.<n>[[Decalvabit. ]]  Quod occultum est patebit, et fœda calvities apparebit. Nihil enim opertum est quod non reveletur.</n>


text:
In die illa auferet Dominus ornamentum calceamentum,<n>[[In die illa, ]]  scilicet Babylonicæ captivitatis, vel verius quando capti sunt a Romanis, et omnia ornamenta perdiderunt. [[Calceamentorum. ]]  Quæ in solitudine non sunt attrita, etc., usque ad ut pro munditia matronali, terræ spurcitia vertatur.</n>


text:
et annulos, et gemmas in fronte pendentes,<n>[[Annulos. ]]  Quibus signamur ad malitiam Christi, quem Pater signavit. Filius quoque prodigus cum stola annulum recepit, et calceamenta. [[Gemmas in fronte. ]]  Quibus ora nostra decorantur et caput.</n>


text:
et mutatoria, et palliola, et linteamina, et acus,<n>[[Linteamina. ]]  HIER. Ut latis in Domino perfruamur deliciis.</n>


text:
et specula, et sindones, et vittas, et theristra.<n>[[Vittas. ]]  Quæ animum huc illucque fluentem constringunt. [[Theristra. ]]  Vestis muliebris tenuissima, et visui pervia, æstati idonea, et inde nominatur: theria enim æstas dicitur.</n>


text:
Et erit pro suavi odore fœtor, et pro zona funiculus, et pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali cilicium.<n>[[Fascia pectorali cilicium. ]]  Qua castigantur ubera, ne exuberent.</n>


text:
Et mœrebunt atque lugebunt portæ ejus, et desolata in terra sedebit.]<n>[[Et mœrebunt atque. ]]  Quicunque locum suum diabolo dederit, et cor suum omni custodia non servaverit, lugebunt portæ ejus, et absente sponso, semper in luctu erit, et corruens in pulvere sedebit. [[Lugebunt portæ ejus, et desolata in terra sedebit. ]]  Metonomicos, judices, reges, principes qui solebant sedere in porta.</n><pb/>


text:
[Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur: tantummodo invocetur nomen tuum super nos; aufer opprobrium nostrum.]<n>[[Et apprehendent septem. ]]  HIER. Cum Nabuchodonosor Sedeciam regem, etc., usque ad hoc loco plures possumus intelligere. [[Septem mulieres. ]]  ID. Septem dona Spiritus sancti: [[Spiritus sapientiæ et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiæ et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini. ]]  Quæ mulieres dicuntur, quia nemo generatur Deo, nisi per Spiritum: et pluraliter, quia plura sunt dona, cum Spiritus unus. [[Panem nostrum. ]]  Panis noster Christus est, virga de radice Jesse, et flos; mulierum panis Pater est, sicut et Christi, qui ait: [[Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei]]  Joan. 4.. [[Panem nostrum comedemus, ]]  corpus Christi. [[Vestimentis nostris operiemur. ]]  Ornamentis virtutum. [[Invocetur nomen tuum. ]]  A Christo dicamur Christiani. [[Aufer opprobrium. ]]  Quod patimur a Judæis tanquam sine Deo, etc., usque ad sæpe cogamur mutare hospitium. [[Aufer. ]]  Quia consurgent contra sapientiam falsæ doctrinæ, et contra cæteras mulieres, id est, virtutes: unicuique suum insurgit contrarium, cum nomen earum falsæ virtutes subripiunt.</n>


text:
[In die illa, erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terræ sublimis, et exsultatio his qui salvati fuerint de Israël.


text:
Et erit: omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, Sanctus vocabitur, omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem.


text:
Si abluerit Dominus sordes filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus, in spiritu judicii, et spiritu ardoris.


text:
Et creabit Dominus super omnem locum montis Sion, et ubi invocatus est, nubem per diem et fumum, et splendorem ignis flammantis in nocte: super omnem enim gloriam protectio.<n>[[Nubem, ]]  id est, obumbrationem Spiritus, in prosperis ne eleventur, sicut filiis Isræl nubes in die erat, ignis in nocte. [[Et fumum, ]]  etc. HIER. Unde: [[Domus impleta est fumo]]  Exod. 13.; et alibi: [[Qui tangit montes, et fumigant]]  Psal. 103.. [[Super omnem enim. ]]  Plurimi Judæorum, etc., usque ad nos autem ad primum Christi adventum.</n>


text:
Et tabernaculum erit in umbraculum, diei ab æstu, et in securitatem et absconsionem a turbine et a pluvia.]<pb/>


text:
[Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineæ suæ. Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei.<n>[[Cantabo dilecto, ]]  etc. HIER. Canticum aliquando in lætitia, aliquando in tristitia, ut hoc, scilicet quod ille composuit, qui videns civitatem flevit, dicens: [[Quia si cognovisses et tu, ]]  etc. Luc. 19..</n>


text:
Et sepivit eam, et lapides elegit ex illa, et plantavit eam electam; et ædificavit turrim in medio ejus, et torcular exstruxit in ea; et exspectavit ut faceret uvas, et fecit labruscas.<n>[[Vineam electam. ]]  ID. Alia editio, vineam Sorec, quod est genus vitis optimæ, uberrimæ perpetuis fructibus; cuncta quæ de vinea dicuntur, ad statum animæ referuntur, quæ a Deo plantata non attulit uvas, sed labruscas: et tradita est bestiis conculcanda, nec imbrem doctrinæ suscepit, quia dona præterita contempsit.</n>


text:
Nunc ergo, habitatores Jerusalem et viri Juda, judicate inter me et vineam meam.<n>[[Nunc ergo habitatores, ]]  etc. Similiter Nathan David interrogat, ut de se tanquam de alio sententiam proferat.</n>


text:
Quid est quod debui ultra facere vineæ meæ, et non feci ei? an quod exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas?<n>[[An quod exspectavi, ]]  etc.? Hoc secundum quosdam supra apud se dixit, hic vero quod cogitaverat, alios interrogat.</n>


text:
Et nunc ostendam vobis quid ego faciam vineæ meæ: auferam sepem ejus, et erit in direptionem; diruam maceriam ejus, et erit in conculcationem.<n>[[Et nunc ostendam vobis. ]]  Quasi diceret: Quia non vultis respondere, ergo respondebo pro vobis. [[Auferam, ]]  etc. Ut scilicet qui Deum non senserunt per beneficia, sentiant per supplicia, et ideo minatur pœnam, ut convertantur ad pœnitentiam.</n>


text:
Et ponam eam desertam; non putabitur et non fodietur: et ascendent vepres et spinæ, et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem.<n>[[Et nubibus. ]]  ID. Quæ sub Elia, etc., usque ad quando nec prophetas habuerunt, et apostolos repulerunt.</n>


text:
Vinea enim Domini exercituum domus Israël est; et vir Juda germen ejus delectabile: et exspectavi ut faceret judicium, et ecce iniquitas; et justitiam, et ecce clamor.]<n>[[Domus Isræl, ]]  etc. ID. Ex quo divisum est regnum, etc., usque ad quia Christus ex eis natus est. [[Ecce clamor. ]]  Quo vociferatus est contra Dominum et clamavit, dicens: Tolle, tolle, crucifige; vel, clamorem pro justitia fecerunt, quia Christum interfecerunt, cujus sanguis clamat ad Dominum: [[Vox sanguis fratris tui Abel clamat ad me de terra]]  Gen. 4..</n>


text:
[Væ qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci ! Numquid habitabitis vos soli in medio terræ?<n>[[Væ qui conjungitis. ]]  Hoc specialiter ad Judæos qui avarissimi, etc., usque ad donec deficiat terra, sensus scilicet, et sermo humanus.</n>


text:
In auribus meis sunt hæc, dicit Dominus exercituum; nisi domus multæ desertæ fuerint, grandes et pulchræ, absque habitatore.<n>[[In auribus. ]]  ID. Quasi diceret propheta: Hæc verba interioribus auribus audivi, quæ sunt Domini exercituum. [[Nisi domus, ]]  etc. Pompa scilicet, et structura hæreticorum, usque ad qui ad comparationem multiplicis numeri unione constringitur.</n>


text:
Decem enim jugera vinearum facient lagunculam unam, et triginta modii sementis facient modios tres.<n>[[Decem enim jugera. ]]  ID. Sterilitas terræ, quæ captivitatem secutura est, ostenditur.</n>


text:
Væ qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam, et potandum usque ad vesperam, ut vino æstuetis !<n>[[Væ qui consurgitis. ]]  Quasi diceret: Captivitas imminet, etc., usque ad non intelligunt in se opera Domini.</n>


text:
Cithara, et lyra, et tympanum, et tibia, et vinum in conviviis vestris; et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis.


text:
Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, et nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit.


text:
Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino; et descendent fortes ejus, et populus ejus, et sublimes gloriosique ejus, ad eum.


text:
Et pascentur agni juxta ordinem suum, et deserta in ubertatem versa advenæ comedent.]<n>[[Et pascentur agni. ]]  ID. Juxta historiam idem est quod supra, regionem vestram alieni devorant coram vobis. [[Advenæ: Auferetur a vobis regnum Dei, ]]  etc. De toto enim orbe congregata, etc., usque ad ut loca taurorum occuparent agni.</n>


text:
[Væ qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum !<n>[[Væ qui trahitis. ]]  Hæc ad principes Judæorum, etc., usque ad anathematizant vocabulum Christianorum. [[In funiculis vanitatis. ]]  ID. In quibus erant, etc., usque ad tanquam solidissimis vinculis tenemur.</n>


text:
qui dicitis: Festinet, et cito veniat opus ejus, ut videamus; et appropiet, et veniat consilium sancti Israël, et sciemus illud !<n>[[Væ qui dicitis. ]]  ID. Hoc specialiter contra Judæos qui Barrabam elegerunt, Christum condemnaverunt; generaliter ad omnes qui injustum justificant, justum condemnant. [[Malum, tenebras, amarum, ]]  in simili significatione et figura ponuntur. In Barraba diabolum intelligimus, de quo: [[Libera nos a malo. ]]</n>


text:
Væ qui dicitis malum bonum, et bonum malum; ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras; ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum !


text:
Væ qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes.<n>[[Væ qui sapientes estis. ]]  Despecta Dei sapientia, etc., usque ad nec intrant ad Christum, nec permittunt intrare.</n>


text:
Væ qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem !<n>[[Ebrietatem. ]]  Vinum continet omne vitium. Ebrietas quæ Hebraice sicera significat omnia quæ statum mentis evertunt. Ex abundantia panis et vini peccatum Sodomorum crevit.</n>


text:
qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo !<n>[[Qui justificatis impium pro muneribus. ]]  Supra dictum est, quia pro uvis attulerunt spinas, et fenum, et ligna, et stipulas, et vepres arsuros, quia non tantum ista fecerunt, sed et legem abjecerunt, et eloquium Dei blasphemaverunt. De quibus: [[De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. ]]</n>


text:
Propter hoc, sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammæ exurit, sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum ut pulvis ascendet; abjecerunt enim legem Domini exercituum, et eloquium sancti Israël blasphemaverunt.<n>[[Radix eorum. ]]  ID. Prava cogitatio, ex qua procedit opus tanquam germen.</n>


text:
Ideo iratus est furor Domini in populum suum, et extendit manum suam super eum, et percussit eum: et conturbati sunt montes, et facta sunt morticina eorum quasi stercus in medio platearum. In his omnibus non est adversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.<n>[[Ideo iratus. ]]  ID. Notandum quod non exprobrat idololatriam et cætera peccata, sed quod abjecerunt legem Evangelii, et blasphemaverunt sanctum sermonem Domini: qui iratus fuerat contra principes et potentes, qui erant sapientes sibi et munera sequentes; quos devoravit lingua ignis, ut potentes potenter tormenta patiantur. [[Iratus est. ]]  ID. Non quod humanis subjaceat passionibus; sed qui delinquimus, nisi Dominum irascentem audierimus, non timemus. [[Et percussit, ]]  etc. Futura quasi præterita dicit prophetali certitudine.</n>


text:
Et elevabit signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terræ: et ecce festinus velociter veniet.<n>[[Et sibilabit ad eum de finibus terræ, ]]  etc. ID. Hebræi hunc locum de Babyloniis intelligunt, etc., usque ad affectu se jungit populo, et ait:</n>


text:
Non est deficiens neque laborans in eo; non dormitabit, neque dormiet; neque solvetur cingulum renum ejus, nec rumpetur corrigia calceamenti ejus.


text:
Sagittæ ejus acutæ, et omnes arcus ejus extenti. Ungulæ equorum ejus ut silex, et rotæ ejus quasi impetus tempestatis.


text:
Rugitus ejus ut leonis; rugiet ut catuli leonum: et frendet, et tenebit prædam, et amplexabitur, et non erit qui eruat.


text:
Et sonabit super eum in die illa sicut sonitus maris: aspiciemus in terram, et ecce tenebræ tribulationis, et lux obtenebrata est in caligine ejus.]<n>[[Aspiciemus. ]]  Non ausi respicere cœlum, cujus habitatorem Deum offendimus, et lux nostra, quam semper habebamus in Deo, tribulationum caligine obscurata est.</n><pb/>


text:
In anno quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum; et ea quæ sub ipso erant replebant templum.<n>[[In anno, ]]  etc. HIER. Ozias ipse est Azarias, etc., usque ad cadens in faciem, excelsa voce clamat ad Dominum. [[Rex Ozias. ]]  Rex, scilicet leprosus, qui sacerdotium usurpavit. [[Vidi Dominum. ]]  Christum scilicet. Visus est Filius in habitu regnantis; locutus est Spiritus sanctus propter consortium majestatis, unitatemque substantiæ. [[Super solium excelsum, ]]  etc. HIER. Qui videt Dominum regnantem in cœlestibus virtutibus, videt eum super solium excelsum et elevatum, quæ sunt Throni et Dominationes, etc. Quidam dicunt seraphim virtutes in cœlo Deo assistentes et laudantes, quæ in ministeria mittuntur maxime ad eos qui purgatione indigent, et propter peccata aliqua ex parte suppliciis. ID. Cherubim, multitudo scientiæ, super quos Dominus in modum aurigæ sedere ostenditur, unde: [[Qui sedes super cherubim, ]]  etc. Seraphim autem præter hunc locum in Scripturis canonicis me legisse non memini. Errant ergo qui in precibus solent scribere: Qui sedes super cherubim et seraphim.</n>


text:
Seraphim stabant super illud: sex alæ uni, et sex alæ alteri; duabus velabant faciem ejus, et duabus velabant pedes ejus, et duabus volabant.<n>[[Stabant. ]]  ID. Id est, stant assistentia Deo; volant demonstrantia Deum; nudant quasi medietatem; non manifestant quæ velata sunt; non velant, quæ nota sunt. [[Sex alæ uni. ]]  ID. Victorinus duodecim apostolos intelligit. Nos autem duodecim lapides altaris quos ferrum non tetigit, et duodecim gemmas in diademate sacerdotis. ID. Alas habere dicuntur angeli, quia in superioribus commorantur, vel propter velocem in omnibus discursum, sicut et venti alati dicuntur. [[Duabus velabant faciem ejus. ]]  Ante hæc quæ fuerunt nescio, etc., usque ad angeli quoque et prædicatores nihil inde docent; similiter: [[Velabant pedes. ]]  HIER. Quid post hunc mundum futurum sit ignoramus: media tamen, quæ sex diebus vel ætatibus facta sunt, vel fiunt; cognoscimus tantum [[Duabus velabant, ]]  quia de præsenti tantummodo notitiam habemus. ID. Hebræus meus longe alia via ingressus est, etc., usque ad et tunc vere purgatus labiis, dixi ad Dominum: [[Ecce ego, mitte me. ]]</n>


text:
Et clamabant alter ad alterum, et dicebant: [Sanctus, sanctus, sanctus Dominus, Deus exercituum; plena est omnis terra gloria ejus.]<n>[[Et clamabant. ]]  ID. Non leviter dicunt, sed salutarem omnibus confessionem clamore pronuntiant: Sanctus, sanctus, sanctus, quia et ipsa, scilicet seraphim sancta: sanctius enim his nihil est: mirantur autem quod Filius tantum se humiliaverit et crucem subierit, et terrenis innotuerit. [[Sanctus, sanctus, ]]  etc. Mysterium Trinitatis. In utroque Testamento Trinitas prædicatur, Dominus Christus, scilicet qui hic quatuor litterarum est, quod proprie de Deo ponitur: Iod, He, Iod, He; id est, duo [[ia, ]]  quæ duplicata ineffabile nomen Dei faciunt. [[Plena est omnis terra. ]]  ID. Et implebitur, etc., usque ad post duos et quadraginta annos a passione Domini.</n>


text:
Et commota sunt superliminaria cardinum a voce clamantis, et domus repleta est fumo.<n>[[Superliminaria. ]]  In Veteri Testamento locutus est Dominus, etc., usque ad quem capientes dicimus: [[Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus]]  I Cor. 13..</n>


text:
Et dixi: [Væ mihi, quia tacui, quia vir pollutus labiis ego sum, et in medio populi polluta labia habentis ego habito, et regem Dominum exercituum vidi oculis meis.]<n>[[Pollutus. ]]  ID. Hoc dicit pro societate populi, cum quo cogebatur loqui. Noxium est cum peccatoribus vivere. [[Ego habito. ]]  Nota cum peccatoribus non esse morandum. [[Et regem Dominum exercituum vidi oculis meis: et volavit ad me unus. ]]  Sic Abraham postquam vidit Dominum et vocem ejus audivit, se cinerem et pulverem esse confitetur, quia quantacunque sit hominum dignitas, vilescit in comparatione ejus.</n>


text:
Et volavit ad me unus de seraphim, et in manu ejus calculus, quem forcipe tulerat de altari,<n>[[De seraphim. ]]  ID. Seraphim per [[m, ]]  in masculino genere per [[n, ]]  in neutro genere plurali dicimus. Seraphim tamen singulariter dici potest, sicut cherubim et cherub. [[Et in manu ejus. ]]  Id est, operatione ejus, id est Christi. Calculus, id est, charitas, quem forcipe, id est doctrina duorum Testamentorum, de altari tulerat, et Isaiæ in exemplum posuerat. [[Calculus. ]]  ID. LXX: carbunculus, lapis ignitus, qui propter flammeum colorem igneus dicitur. [[Forcipe. ]]  ID. Hæc est scala Jacob gladius bis acutus, etc., usque ad Dei sermonem duplici acie præceptorum comprehendens. [[De altari. ]]  Quod Joannes vidit in Apocalypsi, quod est plenum calculis ignitis, quibus possunt peccata purgari.</n>


text:
et tetigit os meum, et dixit: [Ecce tetigit hoc labia tua, et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum mundabitur.]<n>[[Ecce tetigi labia tua: ]]  unde: [[Quid detur tibi aut quid adjiciatur tibi ad linguam dolosam? Sagittæ potentis acutæ cum carbonibus desolatoriis]]  Psal. 119.. Hic est sermo Dei, de quo dicitur: Habes carbones ignis, sedebis super eos, hi erunt tibi in adjutorium. [[Et auferetur iniquitas. ]]  ID. Jeremias, qui puer erat, ideo pene immunis a peccato solius manus attactu purgatur. Ad Isaiam vero qui dicit: Vir pollutus labiis ego sum, angelus cum calculo mittitur.</n>


text:
Et audivi vocem Domini dicentis: [Quem mittam? et quis ibit nobis?] Et dixi: [Ecce ego, mitte me.]<n>[[Quem mittam? ]]  Non cogit, sed voluntatem quærit: voluntas enim sola præmium meretur. Isaias autem, tanquam purgatus, offert se spontaneus. [[Mitte me. ]]  ID. Putat se bonum nuntiaturum, etc., usque ad non temeritatis esse, sed obedientiæ, quod se obtulerit.</n>


text:
Et dixit: [Vade, et dices populo huic: Audite audientes, et nolite intelligere; et videte visionem, et nolite cognoscere.<n>[[Audite audientes. ]]  ID. Lucas secundum LXX in Actibus apostolorum: [[Aure audietis et non intelligetis, ]]  etc., usque ad et magis Græcis quam Hebraicis utitur testimoniis.</n>


text:
Excæca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude: ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et convertatur, et sanem eum.]<n>[[Excæca, ]]  etc. ID. Cui simile, etc., usque ad nec est Dei crudelitas, sed misericordia, infidelibus excæcatis, humiles illuminare. [[Et convertatur. ]]  Quamvis grave peccatum sit, si convertatur quis, potest salvari: sed hi pro magnitudine sceleris, pœnitentia sunt indigni.</n>


text:
Et dixi: [Usquequo, Domine?] Et dixit: [Donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, et terra relinquetur deserta.


text:
Et adhuc in ea decimatio, et convertetur, et erit in ostensionem sicut terebinthus, et sicut quercus quæ expandit ramos suos; semen sanctum erit id quod steterit in ea.]<n>[[Et adhuc. ]]  Et pro, id est, adhuc ex ea gente decimatio, quasi adhuc decima pars illius gentis remanebit. [[Et erit. ]]  Sub Adriano, Judæa iterum vastata est, quinquagesimo vero anno post captivitatem Romanorum. Prohibiti enim sunt publicis legibus Judæam intrare.</n><pb/>


text:
Et factum est in diebus Achaz, filii Joathan, filii Oziæ, regis Juda, ascendit Rasin, rex Syriæ, et Phacee, filius Romeliæ, rex Israël, in Jerusalem, ad præliandum contra eam: et non potuerunt<n>[[Et factum est in diebus Achaz, ]]  etc. HIER. Quæ scripta sunt usque ad hunc locum sub Ozia et Joathan filio ejus, visa sunt; sequuntur sub Achaz rege impiissimo, qui a Deo derelictus ab inimicis expugnatur. [[Achaz. ]]  Qui clausit januas templi et Baalim adoravit, filium suum idolo consecravit, altare æneum abstulit, et altare idolorum in templo posuit. Jure ergo a Domino derelictus est: [[Et surrexerunt adversus eum inimici]]  II Par. 28.. [[Ascendit, ]]  secundo. Primo enim Assyrii de tribu Juda, etc., usque ad facti sunt amici Herodes et Pilatus in passione Christi.</n>


text:
debellare eam. Et nuntiaverunt domui David, dicentes: Requievit Syria super Ephraim. Et commotum est cor ejus, et cor populi ejus, sicut moventur ligna silvarum a facie venti.


text:
Et dixit Dominus ad Isaiam: Egredere in occursum Achaz, tu et qui derelictus est Jasub, filius tuus, ad extremum aquæductus piscinæ superioris in via agri Fullonis;<n>[[Derelictus est. ]]  A fratre suo Rabsace, qui ad Assyrios transierat, ut tradunt Hebræi. [[Jasub filius tuus. ]]  ID. Qui interpretatur [[reliquus comes et convertens, ]]  qui populus Juda de manibus duorum regum liberandus erat. [[In via. ]]  Ibi Rabsaces, postea ex præcepto Sennacherib, Dei populum blasphemavit.</n>


text:
et dices ad eum: [Vide ut sileas; noli timere, et cor tuum ne formidet a duabus caudis titionum fumigantium istorum, in ira furoris Rasin, regis Syriæ, et filii Romeliæ;<n>[[Duabus caudis. ]]  Duæ caudæ, etc., usque ad et ductus cum decem tribubus in montes Medorum et Persarum.</n>


text:
Ascendamus ad Judam, et suscitemus eum, et avellamus eum ad nos, et ponamus regem in medio ejus filium Tabeel.<n>[[Tabeel. ]]  ID. Tabeel bonus Deus, quasi dicat: Ibi ponamus idolum Dei nostri, vel ad litteram, Filium hominis sic vocat.</n>


text:
sed caput Syriæ Damascus, et caput Damasci Rasin; et adhuc sexaginta et quinque anni, et desinet Ephraim esse populus;<n>[[Adhuc sexaginta, ]]  etc. Quasi diceret: Interim contenti erunt finibus suis, et Damasco tanquam metropoli Syriæ imperabit Rasim, et caput civitatum Ephraim Samaria erit, et in ea interim regnabit filius Romeliæ. [[Sexaginta quinque anni. ]]  A vicesimo sexto anno regni Oziæ, quando lepra percussus est, ex tunc Joathan filius ejus regnavit septem et viginti annis, patre adhuc vivente. Post mortem ejus annis sexdecim, post quem Achaz aliis sexdecim, postea regnante Ezechia sex annis. Ephraim, id est, decem tribus in captivitatem ductæ, cessarunt esse populus.</n>


text:
Pete tibi signum a Domino Deo tuo, in profundum inferni, sive in excelsum supra.<n>[[Pete tibi signum. ]]  ID. Ut qui prophetæ non credidit, Domini auctoritate terreatur; quasi diceret: Difficile videtur tibi quod regna potentissima brevi finiantur, et tu libereris et populus tuus, sed pete tibi signum. [[Pete tibi signum. ]]  Moyses accepit signum de terra, etc., usque ad utrumque mortem Domini et ascensionem respicit. [[Non petam. ]]  Non humiliter, sed superbe. Multi enim leguntur a Domino signa petivisse et accepisse, sed Achaz ita respondit, tanquam auctoritatatem habens: [[Non tentabis Dominum Deum tuum. ]]  Vel, timuit quod in signo Deus glorificaretur et idola vilificarentur.</n>


text:
Et dixit: [Audite ergo, domus David. Numquid parum vobis est molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo?


text:
Propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum: ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel.<n>[[Ecce virgo concipiet. ]]  ID. Hebraice [[alma, ]]  Latine quoque alma dicitur sancta, etc., usque ad quod violenter esse exortum etiam stultis patet. [[Emmanuel. ]]  ID. Quidam Isaiam duos filios habuisse dicunt, etc., usque ad propter quam Verbum caro factum est.</n>


text:
Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum.<n>[[Reprobare malum. ]]  ID. Quasi diceret: In pannis infantiæ positus habebit boni malique discretionem. His verbis percipimus Salvatoris, infantiam divinam in eo non minuisse sapientiam, quamvis dicatur: [[Puer autem proficiebat ætate et sapientia, ]]  ut veritas humani corporis probaretur: infantia enim non præjudicat divinæ sapientiæ.</n>


text:
Quia antequam sciat puer reprobare malum et eligere bonum, derelinquetur terra quam tu detestaris a facie duorum regum suorum.<n>[[Derelinquetur, ]]  etc. ID. quasi diceret: Terra Syriæ et Samariæ ab invocatione nominis ejus vastabitur, et domus Juda a duobus regibus liberabitur.</n>


text:
Adducet Dominus super te, et super populum tuum, et super domum patris tui, dies qui non venerunt a diebus separationis Ephraim a Juda, cum rege Assyriorum.


text:
Et erit in die illa: sibilabit Dominus muscæ quæ est in extremo fluminum Ægypti, et api quæ est in terra Assur;<n>[[Muscæ. ]]  ID. Id est Ægyptiis, populo imbelli et idololatria sordenti. Legimus ab Ægyptiis Josiam occisum et populum Isræl subjugatum, nec multo post tempore Nabuchodonosor cum innumerabili exercitu cepit Jerusalem, templum succendit, et habitatores Assyrios in Judæa posuit.</n>


text:
et venient, et requiescent omnes in torrentibus vallium, et in cavernis petrarum, et in omnibus frutetis, et in universis foraminibus.


text:
In die illa radet Dominus in novacula conducta in his qui trans flumen sunt, in rege Assyriorum, caput et pilos pedum, et barbam universam.<n>[[Novacula. ]]  ID. Rex Assyriorum qui in Jeremia columba Dei vocatur in eo tanquam in novacula acutissima et in his qui trans flumen, scilicet Assyriis, sunt, radet Dominus in Judæa caput et pilos pedum, scilicet omnem fortitudinem regum et principum, et subjectorum.</n>


text:
et præ ubertate lactis comedet butyrum; butyrum enim et mel manducabit omnis qui relictus fuerit in medio terræ.<n>[[Comedet butyrum. ]]  Delectabitur in passione Christi vel sua. Butyrum enim ex multis confectionibus efficitur.</n>


text:
Et erit in die illa: omnis locus ubi fuerint mille vites, mille argenteis, in spinas et in vepres erunt.


text:
Et omnes montes qui in sarculo sarrientur, non veniet illuc terror spinarum et veprium: et erit in pascua bovis, et in conculcationem pecoris.]<n>[[Et omnes montes qui in sarculo sarrientur. ]]  ID. Relictis campestribus metu hostium ad montana confugient, aspera montium manu propria excolentes, vitam miseram sustentabunt. Cætera erunt in pascua.</n><pb/>


text:
Et dixit Dominus ad me: Sume tibi librum grandem, et scribe in eo stylo hominis: Velociter spolia detrahe, cito prædare.<n>[[Et dixit Dominus ad me: Sume tibi. ]]  HIER. Primum propheta prædicit Achaz futura, etc., usque ad unde rursum partus virginalis describitur. [[Velociter spolia. ]]  ID. Hoc nomen pueri, quasi diceret: Ne patiaris ultra diabolum regnare; et non angelos, non Prophetas mitte, sed ipse descende.</n>


text:
Et adhibui mihi testes fideles, Uriam sacerdotem, et Zachariam, filium Barachiæ:<n>[[Uriam, ]]  etc. ID. Urias, lux Domini; Zacharias, memoria Domini; Barachias, benedictio Domini; his testibus nativitas Domini comprobatur. Unde duobus testibus euntibus in Emmaus incipiens a Moyse et prophetis, quæ de se dicta erant, disseruit.</n>


text:
et accessi ad prophetissam, et concepit, et peperit filium. Et dixit Dominus ad me: Voca nomen ejus: Accelera spolia detrahere; Festina prædari:<n>[[Ad prophetissam. ]]  ID. Ad Spiritum sanctum a quo omnis prophetia, quæ Græce neutri generis pneuma, Hebraice feminini Ruach, Latine masculini generis est, et ideo diversis positionibus sortitur, nullius est enim. Vel ad Mariam, quam prophetissam fuisse nemo dubitat.</n>


text:
quia antequam sciat puer vocare patrem suum et matrem suam, auferetur fortitudo Damasci, et spolia Samariæ, coram rege Assyriorum.<n>[[Puer. ]]  ID. Præcipitur itaque Isaias, etc., usque ad domum David sola invocatione salvaret. [[Pro eo quod abjecit populus aquas Siole. ]]  HIER. In quibus cæcus se lavit, etc., usque ad terram ipsius Judam conatus sit possidere.</n>


text:
[Pro eo quod abjecit populus iste aquas Siloë, quæ vadunt cum silentio, et assumpsit magis Rasin, et filium Romeliæ:


text:
propter hoc ecce Dominus adducet super eos aquas fluminis fortes et multas, regem Assyriorum, et omnem gloriam ejus, et ascendet super omnes rivos ejus, et fluet super universas ripas ejus;<n>[[Aquas fluminis. ]]  ID. Exercitum Sennacherib, cujus potentia occupans terram Samariæ inundationi fluminis comparatur.</n>


text:
et ibit per Judam, inundans, et transiens: usque ad collum veniet. Et erit extensio alarum ejus implens latitudinem terræ tuæ, o Emmanuel !


text:
Congregamini, populi, et vincimini; et audite, universæ procul terræ: confortamini, et vincimini; accingite vos, et vincimini.<n>[[Congregamini populi. ]]  ID. Quasi: Contra Emmanuel nihil potestis, etc., usque ad quia perversitas non potest rectum superare.</n>


text:
Non dicatis: Conjuratio; omnia enim quæ loquitur populus iste, conjuratio est: et timorem ejus ne timeatis, neque paveatis.<n>[[Ne dicatis. ]]  ID. Quasi diceret: Non timeatis duorum regum adversus Judam conjurationem: conjuratio est consensus multorum in malum. [[Ne timeatis neque paveatis. ]]  Tu et qui tecum sunt populi, quia videntur timendi; quia principium sapientiæ timor Domini.</n>


text:
et erit vobis in sanctificationem; in lapidem autem offensionis, et in petram scandali, duabus domibus Israël; in laqueum et in ruinam habitantibus Jerusalem.<n>[[In lapidem. ]]  ID. Quem reprobaverunt ædificantes, etc., usque ad peccata peccatis sociantes et vincti laqueis delictorum. [[Duabus domibus. ]]  Vel in duabus familiis, etc., usque ad per traditiones suas legis præcepta dissipaverunt et maculaverunt.</n>


text:
Liga testimonium, signa legem in discipulis meis.<n>[[Signa legem. ]]  Quasi diceret: Aperi eam, Domine, discipulis meis, etc., usque ad possumus etiam doctrinas intelligere.</n>


text:
Ecce ego et pueri mei quos dedit mihi Dominus in signum, et in portentum Israël a Domino exercituum, qui habitat in monte Sion:<n>[[Pueri mei, ex Deo nati. ]]  Alii Prophetæ et eorum discipuli. Legunt hoc quidam de duobus filiis Isaiæ, etc., usque ad qui in portentum sæcularis sapientiæ et superbiæ Judæorum fuerunt.</n>


text:
et cum dixerint ad vos: Quærite a pythonibus et a divinis qui strident in incantationibus suis: numquid non populus a Deo suo requiret, pro vivis a mortuis?


text:
ad legem magis et ad testimonium. Quod si non dixerint juxta verbum hoc, non erit eis matutina lux.<n>[[Non eris eis. ]]  ID. Hoc est si populus iste noluerit veritatem a Domino quærere, non habebit Christum, scilicet lumen veritatis, quam negligit.</n>


text:
Et transibit per eam, corruet, et esuriet; et cum esurierit, irascetur. Et maledicet regi suo, et Deo suo, et suscipiet sursum,<n>[[Regi suo. ]]  Diabolo et paternis traditionibus, id est, antiquis erroribus.</n>


text:
et ad terram intuebitur; et ecce tribulatio et tenebræ, dissolutio et angustia, et caligo persequens, et non poterit avolare de angustia sua.]<pb/>


text:
[Primo tempore alleviata est terra Zabulon et terra Nephthali: et novissimo aggravata est via maris trans Jordanem Galilææ gentium.<n>[[Primo tempore, ]]  HIER. Hæ duæ tribus ab Assyriis in captivitatem ductæ sunt, etc., usque ad vidit prius lucem prædicantis Christi. [[Terra Zabulon. ]]  ID. In qua Christus primum prædicavit et miracula fecit: ibi enim aquas in vinum convertit, apostolos elegit. [[Via maris. ]]  Mare in hoc loco lacus Genezareth, qui Jordane influente efficitur. In cujus littore est Capharnaum, Tiberias, Bethsaida et Corozain, in quibus Dominus maxime commoratus est, et sic: [[Populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam. ]][[Galilææ gentium. ]]  Galilææ duæ sunt: una gentium, vicina Tyriis in tribu Nephtali; altera circa Tiberiadem et stagnum Genesareth, in tribu Zabulon.</n>


text:
Populus qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam; habitantibus in regione umbræ mortis, lux orta est eis.<n>[[In regione umbræ mortis. ]]  ID. In umbra mortis sunt, qui in peccatis adhuc vivunt: [[In regione umbræ mortis, ]]  qui jam mortuis operibus ad inferna descenderunt.</n>


text:
Multiplicasti gentem, et non magnificasti lætitiam. Lætabuntur coram te, sicut qui lætantur in messe; sicut exsultant victores capta præda, quando dividunt spolia.<n>[[Non magnificasti lætitiam. ]]  Nobis de salute Judæorum; quamvis enim gaudeant de gentium conversione, dolent tamen de Judæorum repulsione. [[Lætabuntur coram te, ]]  etc. Propheta ad Christum de discipulis.</n>


text:
Jugum enim oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti, sicut in die Madian.<n>[[Jugum enim. ]]  ID. Habet Christus jugum, sed suave; et diabolus, sed importabile onere. Et Christus principatum super humerum, in quo crucem portavit, et diabolus in humero virgam, qua superbit. [[Exactoris. ]]  Ipsius, scilicet exigentis. Quotidie enim nummum peccati quem primo homini commisit, a posteris cum usura exigit.</n>


text:
Quia omnis violentia prædatio cum tumultu, et vestimentum mistum sanguine, erit in combustionem, et cibus ignis.<n>[[Quia omnis violenta prædatio. ]]  ID. Acsi dicat: Genus humanum quod diabolus deprædatus est, auferet ei Dominus violenter, id est, potenter, et ipsum cum tumultu detrudet in infernum. Unde tam de ipso quam de membris ejus dicitur: [[Periit memoria eorum cum sonitu]]  Psal. 9.. [[Vestimentum mistum. ]]  ID. Diabolus qui plenus omnium sanguine, qui homicida ab initio; vel homines, quibus diabolus tanquam veste circumdatur, quorum manus plenæ sunt sanguine.</n>


text:
Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis, et factus est principatus super humerum ejus: et vocabitur nomen ejus, Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri sæculi, Princeps pacis.<n>[[Puer natus est nobis. ]]  Non Judæis, nobis, etc., usque ad sed oriri non videntibus non videtur. [[Principatus super humerum. ]]  ID. Dum duceretur ad patibulum, portavit crucem, in qua meruit principatum. ID. Septuaginta: [[Magni consilii angelus. ]]  Quod in Hebræo non habetur, sed nominum majestate perterriti, non ausi sunt de puero dicere, quod aperte Deus appellandus sit. Ideo pro his sex nominibus hoc posuerunt, [[magni consilii angelus. ]]</n>


text:
Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis; super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet illud et corroboret in judicio et justitia, amodo et usque in sempiternum: zelus Domini exercituum faciet hoc.]<n>[[Zelus Domini. ]]  ID. Cœpit ab Emmanuel prophetia, ubi dicitur: [[Pete tibi signum a Deo. ]]  Hic finitur.</n>


text:
[Verbum misit Dominus in Jacob, et cecidit in Israël.<n>[[Verbum misit Dominus. ]]  ID. Verbum Hebraicum [[Dabar, ]]  etc., usque ad despiciunt Ecclesiam, et simplicitatem ejus putant imperitiam.</n>


text:
Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus ædificabimus; sycomoros succiderunt, sed cedros immutabimus.<n>[[Lateres ceciderunt. ]]  ID. Dicebant superius, etc., usque ad ex fortibus et bellicosis principibus populum muniemus. [[Cedros. ]]  Id est, invincibiles ex nobis principes præficiemus eis.</n>


text:
Syriam ab oriente, et Philisthiim ab occidente; et devorabunt Israël toto ore. In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.


text:
Propter hoc super adolescentulis ejus non lætabitur Dominus, et pupillorum ejus et viduarum non miserebitur: quia omnis hypocrita est et nequam, et universum os locutum est stultitiam; in omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.


text:
Succensa est enim quasi ignis impietas: veprem et spinam vorabit, et succendetur in densitate saltus, et convolvetur superbia fumi.


text:
In ira Domini exercituum conturbata est terra, et erit populus quasi esca ignis; vir fratri suo non parcet.


text:
Et declinabit ad dexteram, et esuriet; et comedet ad sinistram, et non saturabitur; unusquisque carnem brachii sui vorabit: Manasses Ephraim, et Ephraim Manassen; simul ipsi contra Judam.


text:
[Væ qui condunt leges iniquas, et scribentes injustitiam scripserunt,<n>[[Væ qui condunt. ]]  HIER. Hæc plerique adhuc contra decem tribus dici arbitrantur, etc., usque ad cum captivitatis, vel judicii dies advenerit.</n>


text:
ut opprimerent in judicio pauperes, et vim facerent causæ humilium populi mei; ut essent viduæ præda eorum, et pupillos diriperent.


text:
Quid facietis in die visitationis, et calamitatis de longe venientis? ad cujus confugietis auxilium? et ubi derelinquetis gloriam vestram,


text:
ne incurvemini sub vinculo, et cum interfectis cadatis? Super omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.]


text:
[Væ Assur ! virga furoris mei et baculus ipse est; in manu eorum indignatio mea.<n>[[Væ Assur. ]]  ID. Hucusque contra decem et duas tribus, etc., usque ad et non solum captivavit, sed partim delevit.</n>


text:
Ad gentem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi, ut auferat spolia, et diripiat prædam, et ponat illum in conculcationem quasi lutum platearum.


text:
Ipse autem non sic arbitrabitur, et cor ejus non ita existimabit; sed ad conterendum erit cor ejus, et ad internecionem gentium non paucarum.<n>[[Ipse autem. ]]  ID. Sic philosophi, sic hæretici, et sic persecutores Christiani nominis: cum Deus aliquos eis verberandos permittit, in omnes sæviunt, nec verberare, sed occidere cupiunt: et paucis superatis in omnes audaciam sumunt.</n>


text:
Numquid non principes mei simul reges sunt? numquid non ut Charcamis, sic Calano? et ut Arphad, sic Emath? numquid non ut Damascus, sic Samaria?<n>[[Nunquid non principes mei simul. ]]  Ordo: Reges sunt mei principes, id est, mihi servientes: multos enim reges secum adduxit, quos subjugaverat. [[Damascus. ]]  Damascus est metropolis in Syria: hanc condidit Eliezer, servus Abrahæ; in hac regnavit Rasin.</n>


text:
Quomodo invenit manus mea regna idoli, sic et simulacra eorum de Jerusalem et de Samaria.<n>[[Quomodo invenit manus. ]]  Vox Sennacherib admirantis potentiam suam. Plene dicta complevit. Omnes enim civitates decem tribuum, et Juda et Benjamin præter Jerusalem deprædatus est, et ipsius partem inferiorem, quam tradidit ei Sobna scriba.</n>


text:
Et erit, cum impleverit Dominus cuncta opera sua in monte Sion et in Jerusalem, visitabo super fructum magnifici cordis regis Assur, et super gloriam altitudinis oculorum ejus.<n>[[Cum impleverit Dominus. ]]  Subversiones, scilicet urbis, etiam obsidionem quando venit Rabsaces, et fecit ea quæ in sequentibus commemorantur.</n>


text:
Dixit enim: In fortitudine manus meæ feci, et in sapientia mea intellexi; et abstuli terminos populorum, et principes eorum deprædatus sum, et detraxi quasi potens in sublimi residentes.


text:
Et invenit quasi nidum manus mea fortitudinem populorum; et sicut colliguntur ova quæ derelicta sunt, sic universam terram ego congregavi; et non fuit qui moveret pennam, et aperiret os, et ganniret.<n>[[Ganniret. ]]  Gannire est vulpium, vel, ut alii, avium.</n>


text:
Numquid gloriabitur securis contra eum qui secat in ea? aut exaltabitur serra contra eum a quo trahitur? Quomodo si elevetur virga contra elevantem se, et exaltetur baculus, qui utique lignum est.


text:
Propter hoc mittet Dominator, Dominus exercituum, in pinguibus ejus tenuitatem; et subtus gloriam ejus succensa ardebit quasi combustio ignis.<n>[[Et subtus gloriam. ]]  Dicit Hieronymus secundum Hebræos, corpora interfectorum Assyriorum cœlesti igne exusta, et in pulverem redacta, vestimenta illæsa; et venientes Judæi, vestium summitate arrepta, pulverem excutiebant. HIER. Quidam volunt hunc regem significare contrariam fortitudinem, etc., usque ad tradunt enim Hebræi decem tantum de ejus exercitu remansisse.</n>


text:
Et erit lumen Israël in igne, et Sanctus ejus in flamma; et succendetur, et devorabitur spina ejus et vepres in die una.<n>[[Et erit lumen. ]]  Dicunt Hebræi quod Michæl archangelus fuerit, cui commissa est custodia illius gentis, sicut Daniel dicit.</n>


text:
Et gloria saltus ejus, et carmeli ejus, ab anima usque ad carnem consumetur; et erit terrore profugus.<n>[[Et gloria saltus. ]]  Carmelus mons magnus, fecundus arboribus. Quasi exercitus innumerus sicut ligna sylvarum, et corpore et anima peribit. [[Ad carnem. ]]  ID. Hæretici quoque, cum ecclesiastica doctrina illuxerit, et eorum decipula patuerit, ad tantam venient solitudinem, ut de saltu et infructuosis arboribus, et innumerabili multitudine, vix pauci resideant, qui eorum sequantur errorem.</n>


text:
[Et erit in die illa: non adjiciet residuum Israël, et hi qui fugerint de domo Jacob, inniti super eo qui percutit eos; sed innitetur super Dominum, Sanctum Israël, in veritate.<n>[[Et erit in die illa. ]]  HIER. Cum Phacee et Rasin vellent venire, etc., usque ad sed in Deo spem ponant.</n>


text:
Reliquiæ convertentur; reliquiæ, inquam, Jacob ad Deum fortem.<n>[[Reliquiæ convertentur. ]]  Secundum Josephum innumerabili Judæorum multitudine occisa, intelligimus paucos in apostolis et apostolicis viris esse salvatos.</n>


text:
Si enim fuerit populus tuus, Israël, quasi arena maris, reliquiæ convertentur ex eo; consummatio abbreviata inundabit justitiam.<n>[[Consummatio abbreviata. ]]  Perfectio eorum quæ de Christo erant tam longo tempore ante prædicta tribus annis et dimidio completa. [[Justitiam, ]]  quia injuste occisus, mortem et diabolum juste vicit, et mundum redemit morte.</n>


text:
Consummationem enim et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet in medio omnis terræ.<n>[[Consummationem enim. ]]  ID. Ad litteram. Fecit, quia tantam multitudinem præter decem, occidit brevi spatio unius noctis.</n>


text:
Propter hoc, hæc dicit Dominus Deus exercituum: Noli timere, populus meus, habitator Sion, ab Assur: in virga percutiet te, et baculum suum levabit super te, in via Ægypti.<n>[[Super te in via Ægypti. ]]  Captivitatis decem tribubus, etc., usque ad cepit et subvertit.</n>


text:
Adhuc enim paululum modicumque, et consummabitur indignatio et furor meus super scelus eorum.<n>[[Paululum modicumque. ]]  Hoc longo tempore post completum est; sed omnia sæcula æternitati in quo omnia præsentia sunt comparata momentanea sunt.</n>


text:
Et suscitabit super eum Dominus exercituum flagellum, juxta plagam Madian in petra Oreb: et virgam suam super mare, et levabit eam in via Ægypti.<n>[[Virgam suam in mare. ]]  ID. Quasi: Antequam veniat super te, aggredietur Tharacam, regem Æthiopiæ, et transibit mare Rubrum, et levabit virgam super Ægyptum, et sic cum multo exercitu revertetur contra Jerusalem.</n>


text:
Et erit in die illa: auferetur onus ejus de humero tuo et jugum ejus de collo tuo, et computrescet jugum a facie olei.]


text:
Transierunt cursim, Gaba sedes nostra; obstupuit Rama, Gabaath Saulis fugit.<n>[[Transierunt cursim. Gaba sedes, ]]  etc. Præteritum pro futuro more prophetico.</n>


text:
Migravit Medemena; habitatores Gabim, confortamini.<n>[[Confortamini adhuc dies est. ]]  ID. Postquam Sennacherib tetendit in Nobe tentoria, volens mane expugnare Jerusalem, non cessavit usque in mediam noctem minari desolationem Jerusalem, dicens: En, ista sola civitas liberari de manu mea poterit?</n>


text:
Ecce Dominator, Dominus exercituum, confringet lagunculam in terrore; et excelsi statura succidentur, et sublimes humiliabuntur.<n>[[Ecce dominator Dominus exercituum, ]]  etc. Dixit pueri nomen de virgine nascituri, etc., usque ad et Libanus cum suis cedris succidatur.</n>


text:
[Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet.<n>[[Et egredietur virga. ]]  HIER. Usque ad principium visionis Babylonis, prophetia est de Christo, quam per partes explanamus, ne lectoris memoriam confundamus. [[Egredietur. ]]  Virgam et florem Judæi ipsum Christum interpretantur, etc., usque ad et tu es Filius meus primogenitus, qui regnas in sempiternum.</n>


text:
Et requiescet super eum spiritus Domini: spiritus sapientiæ et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiæ et pietatis;<n>[[Et requiescet. ]]  ID. Quia in ipso habitat omnis plenitudo Divinitatis. [[Spiritus. ]]  Sicut sermo Domini, lux, vita et resurrectio vocatur, etc., usque ad hi sunt septem oculi in lapide uno secundum Zachariam.</n>


text:
et replebit eum spiritus timoris Domini. Non secundum visionem oculorum judicabit, neque secundum auditum aurium arguet;<n>[[Et replebit eum spiritus. ]]  ID. Spiritualiter propter parvulos qui timore indigent, quem foras mittit perfecta charitas. Qui enim timet, pœnam habet, et non est perfectus in charitate. [[Non secundum. ]]  Non accipiet personam, quia non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente; qui timet Deum acceptus est illi. [[Arguet. ]]  ID. Pharisæos et reprehendentes apotolos, quando in sabbato ambulantes per sata, spicas vellentes manibus confricabant et manducabant.</n>


text:
sed judicabit in justitia pauperes, et arguet in æquitate pro mansuetis terræ; et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium.<n>[[Virga oris sui. ]]  ID. Potest per virgam sententia judicii intelligi. In principio enim prædicationis dixit: [[Pœnitentiam agite, appropinquabit enim regnum cœlorum; ]]  et subjunxit: [[Omnis arbor quæ non facit fructus bonos eradicetur et in ignem mittetur. ]]</n>


text:
Et erit justitia cingulum lumborum ejus, et fides cinctorium renum ejus.<n>[[Interficiet impium. ]]  Si enim Michæl interficiet ut quidam dicunt, ipse Deus tamen in Michæle hoc faciet. [[Fides. ]]  HIER. Fideles bene operando adhærebunt ei qui factus est sapientia, justitia et sanctificatio, qui ait: [[Ego lux et vita. ]]</n>


text:
Habitabit lupus cum agno, et pardus cum hædo accubabit; vitulus, et leo, et ovis, simul morabuntur, et puer parvulus minabit eos.<n>[[Lupus cum agno. ]]  ID. Paulus cum Petro, unde: [[Benjamin lupus rapax. ]]  Et: [[Pasce oves meas. Habitabit lupus cum agno. ]]  Non agnus et hædus habitabant cum lupo et pardo, sed lupus et pardus, agni et hædi imitantur innocentiam, scilicet Christum. [[Habitabit lupus. ]]  HIER. Judæi nostri judaizantes, etc., usque ad nihil malum, nisi turpitudinem. ID. Vitulus et ovis humiles et innocentes, etc., usque ad hoc præstet Ecclesia in mundo.</n>


text:
Vitulus et ursus pascentur, simul requiescent catuli eorum; et leo quasi bos comedet paleas.<n>[[Leo quasi bos, ]]  etc. ID. Principes enim hujus sæculi et simplices alii historiæ superficie sunt contenti; triticum enim et medullam, id est, interiorem sensum non intelligunt.</n>


text:
Et delectabitur infans ab ubere super foramine aspidis; et in caverna reguli qui ablactatus fuerit manum suam mittet.<n>[[Infans. ]]  Christus, vel apostoli, malitia parvuli, sensu perfecti: qui dæmones ejiciebant de corporibus obsessis. [[Reguli. ]]  Regulus, rex omnium serpentium, etc., usque ad de obsessis corporibus scilicet. [[Manum. ]]  Id est, divinam potentiam in comprehensum exinde aspidem vel regulum, id est, diabolum, tradet captivum.</n>


text:
Non nocebunt, et non occident in universo monte sancto meo, quia repleta est terra scientia Domini, sicut aquæ maris operientes.]<n>[[Quia repleta. ]]  More suo, in fine prophetalia verba panduntur, ne ad litteram accipiantur.</n>


text:
[In die illa radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulchrum ejus gloriosum.<n>[[Qui stat in signum, ]]  unde: [[Ecce positus est hic in ruinam, et in resurrectionem multorum in Isræl, et in signum cui contradicetur]]  Luc. 2.. LXX: Qui consurget ut sit princeps, etc., usque ad idem significat sepulcrum. Pro dormitione et requie, altero verbo, sed eodem sensu, [[sepulcrum]]  vertimus.</n>


text:
Et erit in die illa: adjiciet Dominus secundo manum suam ad possidendum residuum populi sui, quod relinquetur ab Assyriis, et ab Ægypto, et a Phetros, et ab Æthiopia, et ab Ælam, et a Sennaar, et ab Emath, et ab insulis maris.<n>[[Residuum. ]]  ID. Apostolus: [[Reliquiæ salvæ fient. ]]  Tradunt enim historiæ quod apostoli toto orbe diffusi prædicaverunt Evangelium: et quidem Persas, Indosque penetraverunt, ut Æthiopia manum daret Deo.</n>


text:
Et levabit signum in nationes, et congregabit profugos Israël, et dispersos Juda colliget a quatuor plagis terræ.<n>[[Signum. ]]  Crucis, in qua est victoria, ut sciant omnes in quo diabolus sit victus. [[A quatuor plagis. ]]  ID. Hoc in Pentecosten videtur impletum, etc., usque ad ut totius mundi vocatio demonstretur.</n>


text:
Et auferetur zelus Ephraim, et hostes Juda peribunt; Ephraim non æmulabitur Judam, et Judas non pugnabit contra Ephraim.<n>[[Et auferetur, ]]  etc. ID. Quando Isaias hoc prædicebat, inter duas et decem tribus discordia inexorabilis erat, credentes autem pacificati sunt in fide Christi et unitate charitatis.</n>


text:
Et volabunt in humeros Philisthiim per mare, simul prædabuntur filios orientis; Idumæa et Moab præceptum manus eorum, et filii Ammon obedientes erunt.<n>[[Præceptum manus, ]]  etc. Quod præcipiunt operantur; et verbo docent, et exemplo.</n>


text:
Et desolabit Dominus linguam maris Ægypti, et levabit manum suam super flumen in fortitudine spiritus sui; et percutiet eum in septem rivis, ita ut transeant per eum calceati.<n>[[Linguam maris. ]]  ID. Quæ idola laudabat. Mare, id est, populus Ægypti, qui super omnes idola colit, ut Deum laudet et timeat, et idola condemnet et abijciat. [[Et levabit. ]]  Ut Idumæa, et Moab, et filii Ammon tradent manus apostolis, sic et Ægyptii. [[Et percutiet. ]]  Id est, minuet pro uno septem principes ponendo, etc., usque ad ut siccis pedibus transirent. [[Ut transeant per eum, ]]  etc. Sub metaphora, Nilus divisus et in partes cæsus dicitur, etc., usque ad Domino Evangelio viam præparante.</n>


text:
Et erit via residuo populo meo qui relinquetur ab Assyriis, sicut fuit Israëli in die illa qua ascendit de terra Ægypti.]<pb/>


text:
[Et dices in die illa: Confitebor tibi, Domine, quoniam iratus es mihi; conversus est furor tuus, et consolatus es me.<n>[[Confitebor tibi. ]]  HIER. Sicut transito mari Rubro, dixerunt: Cantemus Domino, etc. Sic regno mundi destructo, dicit Ecclesia: [[Confitebor tibi. ]]</n>


text:
Ecce Deus salvator meus; fiducialiter agam, et non timebo: quia fortitudo mea et laus mea Dominus, et factus est mihi in salutem.


text:
Haurietis aquas in gaudio de fontibus salvatoris.<n>[[De fontibus Salvatoris. ]]  ID. Unde: [[Benedicite Domino de fontibus Isræl, ]]  etc., usque ad ut prophetia cum Evangelio conveniat.</n>


text:
Et dicetis in die illa: Confitemini Domino et invocate nomen ejus; notas facite in populis adinventiones ejus; mementote quoniam excelsum est nomen ejus.


text:
Onus Babylonis, quod vidit Isaias, filius Amos.<n>[[Onus Babylonis. ]]  HIER. Babylon, metropolis Chaldæorum, etc., usque ad qui dicit: [[Hæc omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. ]]</n>


text:
[Super montem caliginosum levate signum: exaltate vocem, levate manum, et ingrediantur portas duces.


text:
Vox multitudinis in montibus, quasi populorum frequentium; vox sonitus regum, gentium congregatarum. Dominus exercituum præcepit militiæ belli,


text:
venientibus de terra procul, a summitate cæli; Dominus, et vasa furoris ejus, ut disperdat omnem terram.


text:
Propter hoc omnes manus dissolventur, et omne cor hominis contabescet,<n>[[Dissolventur, ]]  etc. Quia nullum opus Dei justitia dignum reperietur.</n>


text:
et conteretur. Torsiones et dolores tenebunt; quasi parturiens dolebunt: unusquisque ad proximum suum stupebit, facies combustæ vultus eorum.<n>[[Combustæ. ]]  Quasi carbones nimio dolore, vel in re. Multi enim fuere combusti. [[Combustæ igne. ]]  Igne quem sibi succenderunt, quia dicere non possunt: [[Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine]]  Psal. 4., et: [[Nos autem revelata facie gloriam Domini contemplantes]]  II Cor. 3..</n>


text:
Ecce dies Domini veniet, crudelis, et indignationis plenus, et iræ, furorisque, ad ponendam terram in solitudinem, et peccatores ejus conterendos de ea.


text:
Quoniam stellæ cæli, et splendor earum, non expandent lumen suum; obtenebratus est sol in ortu suo, et luna non splendebit in lumine suo.<n>[[Obtenebratus est sol. ]]  Possunt hæc ad diem judicii referri, quando omnia luminaria obtenebrari videbuntur comparata splendori Christi.</n>


text:
Et visitabo super orbis mala, et contra impios iniquitatem eorum; et quiescere faciam superbiam infidelium, et arrogantiam fortium humiliabo.<n>[[Et visitabo super orbis mala. ]]  Vindicabo ut corrigam, etc., [[usque ad: Misericordia autem mea non auferetur ab eis. ]][[Et requiscere. ]]  Quasi diceret: Hoc faciam, ut qui superbit humilietur.</n>


text:
Pretiosior erit vir auro, et homo mundo obrizo.<n>[[Pretiosior erit vir auro, ]]  etc. ID. Omnia rara pretiosa, id est, vir Babylonis rarius invenietur auro. Similiter dicitur sermo Domini pretiosus, id est, raro inveniebantur. In die quoque judicii visitabit Dominus mala orbis, et quiescere faciet arrogantiam dæmonum, et pauci invenientur electi propter persecutionem Antichristi.</n>


text:
Super hoc cælum turbabo; et movebitur terra de loco suo, propter indignationem Domini exercituum, et propter diem iræ furoris ejus.<n>[[Cœlum turbabo, ]]  etc. Non quod animata sunt, sed propter indignationem Domini, qui respicit terram, et facit eam tremere. Forsitan imminente captivitate, cœlum tonando, et terra concutiendo mota est. Potest de die judicii legi.</n>


text:
Et erit quasi damula fugiens, et quasi ovis, et non erit qui congreget. Unusquisque ad populum suum convertetur, et singuli ad terram suam fugient.<n>[[Damula fugiens. ]]  Damula, diabolus est vel prava doctrina, cujus magistri in damula significantur, quæ Græce dicitur.</n>


text:
Ecce ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quærant, nec aurum velint;<n>[[Ecce ego suscitabo, ]]  etc. Legimus in Genesi 10, quod et Madai filius Nœ auctor Medorum fuit: qui interpretatur mensura, sive a potente vel forti. Igitur contra Babylonios qui mente confusi sunt, suscitantur a potente et forti Deo fortitudines ad puniendum, quæ reddant unicuique secundum opera sua.</n>


text:
sed sagittis parvulos interficient, et lactantibus uteris non miserebuntur, et super filios non parcet oculus eorum.


text:
Et erit Babylon illa gloriosa in regnis, inclyta superbia Chaldæorum, sicut subvertit Dominus Sodomam et Gomorrham.<n>[[Et erit Babylon illa civitas, ]]  etc. ID. Non postea reædificata est, etc., usque ad a lupis et canibus devorandas.</n>


text:
Non habitabitur usque in finem, et non fundabitur usque ad generationem et generationem; nec ponet ibi tentoria Arabs, nec pastores requiescent ibi.


text:
Sed requiescent ibi bestiæ, et replebuntur domus eorum draconibus, et habitabunt ibi struthiones, et pilosi saltabunt ibi;<n>[[Bestiæ, ]]  etc. Per has omnes bestias lucis refugas, dæmonum vel angelorum fortitudines intelligimus, quibus ad puniendum traduntur. [[Struthiones. ]]  De quibus in Job satis tractatum est, quæ de terra altius non elevantur, cum pennas habere videantur. [[Pilosi. ]]  Sylvestres homines hispidi, qui et incubones, vel satyri, vel genera dæmonum.</n>


text:
et respondebunt ibi ululæ in ædibus ejus, et sirenes in delubris voluptatis.]<n>[[Ululæ in ædibus. ]]  Magnitudinis corvinæ, sed maculis respersæ, quæ rostro in palude sito horrendum stridunt. [[Sirenes. ]]  Sunt serpentes cristati et alati velut alii pisces marini in specie muliebri, vel portenta diaboli, quæ dulci cantilena decipiunt homines, hujus sæculi naufragium, non clausis auribus transeuntes.</n><pb/>


text:
[Prope est ut veniat tempus ejus, et dies ejus non elongabuntur. Miserebitur enim Dominus Jacob, et eliget adhuc de Israël, et requiescere eos faciet super humum suam; adjungetur advena ad eos, et adhærebit domui Jacob.<n>[[Jacob. ]]  Nota proprietatem verborum. Jacob qui adhuc in lucta est, miseretur: Isræl, qui post victoriam nomen accepit, elegit.</n>


text:
Et tenebunt eos populi, et adducent eos in locum suum; et possidebit eos domus Israël super terram Domini in servos et ancillas: et erunt capientes eos qui se ceperant, et subjicient exactores suos.]


text:
[Et erit in die illa: cum requiem dederit tibi Deus a labore tuo, et a concussione tua, et a servitute dura qua ante servisti,


text:
sumes parabolam istam contra regem Babylonis, et dices: Quomodo cessavit exactor; quievit tributum?<n>[[Quomodo, ]]  etc. Admirando quomodo vastator terrarum, etc., usque ad novissima autem inimica destruetur mors. [[Exactor. ]]  HIER. Qui exigit usque ad novissimum quadrantem a debitoribus suis, qui dicunt illud: [[Dimitte nobis debita]]  Matth. 5.. Huic tradentur debitores, huic tradidit Paulus Corinthum fornicantem.</n>


text:
Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium,<n>[[Baculum. ]]  Vocat Nabuchodonosor vel diabolum, quia sicut per illum flagellantur a Deo impii, sic per hunc in pœnis inferni vel quotidie in peccato suggerendo, insidiando.</n>


text:
cædentem populos in indignatione plaga insanabili, subjicientem in furore gentes, persequentem crudeliter.


text:
abietes quoque lætatæ sunt super te, et cedri Libani: ex quo dormisti, non ascendet qui succidat nos.<n>[[Abietes quoque. ]]  Principes diversarum gentium ab illo afflicti; vel filii, quorum patres interfecit. [[Ex quo dormisti. ]]  Quia victo forti et direptis vasis, ejus satellites corruerunt, unde: [[Ite in ignem æternum, qui paratus est diabolo, et angelis ejus]]  Matth. 25.. Nota mortis mors dormitio dicitur. [[Qui succidat. ]]  Unde psalmus: [[Operuit montes umbra ejus, et arbusta ejus cedros Dei]]  Psal. 79. Has aliquando peccantes tradit Dominus supplicio conterendas: unde dicitur: [[Conteret Dominus cedros Libani]]  Psal. 28..</n>


text:
Infernus subter conturbatus est in occursum adventus tui; suscitavit tibi gigantes. Omnes principes terræ surrexerunt de soliis suis, omnes principes nationum.<n>[[Infernus. ]]  Habitatores vel principes ejus inferni subter te. Sub terra enim est infernus, in quo visus est dives ille a Lazaro, unde Dominus vinctos suos eruit, vinctum diabolum dimisit. [[Omnes principes. ]]  Etsi hæc facta non sunt, tamen fieri potuerunt. Solatium est malorum inimicos habere socios pœnarum.</n>


text:
Universi respondebunt, et dicent tibi: Et tu vulneratus es sicut et nos; nostri similis effectus es.<n>[[Vulneratus es. ]]  Qui immortalis et Deus videbaris. Nos pro imbecillitate sensuum putabamus non posse resistere potentiæ Dei, et te solum in altitudine tua permanere.</n>


text:
Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver tuum; subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes.<n>[[Subter. ]]  ID. Putredo tinea et operimentum vermium, etc., usque ad qui dicebat Christo: [[Hæc omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me]]  Matth. 4..</n>


text:
Quomodo cecidisti de cælo, Lucifer, qui mane oriebaris? corruisti in terram, qui vulnerabas gentes?<n>[[Qui mane oriebaris. ]]  HIER. Hi sunt falsi apostoli, etc., usque ad et in lateribus aquilonis, in frigidis.</n>


text:
Qui dicebas in corde tuo: In cælum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum; sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis;<n>[[In cœlum conscendam. ]]  ID. In firmamento erat, in cœlum ubi est Domini solium cupiebat ascendere. Hæc omnia ad hæreticos sunt referenda, qui cum deorsum sint cum principe suo, jactant se excelsos esse. [[In lateribus aquilonis. ]]  Unde: Ab aquilone exardescunt mala, et succenditur olla Jeremiæ. De quo: [[Dicam aquiloni, Da: ]]  id est, redde captivos. [[Nubium. ]]  Id est prophetarum, de quibus: [[Mandabo nubibus meis ne pluant super eam imbrem]]  Psal. 35.. [[Et veritas tua usque ad nubes. ]]  Judas nubes fuit cum aliis apostolis, sed vitio suo diabolum ascensorem suscepit.</n>


text:
Verumtamen ad infernum detraheris, in profundum laci.<n>[[Verumtamen ad infernum detraheris. ]]  Qui per virtutes potuisti ascendere, per vitia cades. Sancti habent pennas columbæ et aquilæ ut volent et requiescant: impii quasi plumbum merguntur [[in aquis vehementibus, et descendunt in profundum quas lapis]]  Zach. 5.. Iniquitas sedet super talentum plumbi. [[Detraheris. ]]  Invitus Christus; descendit voluntarius. [[Profundum. ]]  Ad infimas et pessimas pœnas. Quanto enim gradus altior, tanto casus gravior. [[Laci. ]]  Id est, inferni, etc., usque ad sed per teporem et simulationem fidei a Domino rejiciuntur.</n>


text:
Qui te viderint, ad te inclinabuntur, teque prospicient: Numquid iste est vir qui conturbavit terram, qui concussit regna,<n>[[Est vir. ]]  ID. Non Deus; unde: [[Inimicus homo superseminavit zizaniam]]  Matth. 13..</n>


text:
qui posuit orbem desertum, et urbes ejus destruxit, vinctis ejus non aperuit carcerem?<n>[[Urbes. ]]  ID. Ecclesias, ut faceret synagogas diaboli, et hæretica pravitate pollueret munditiam fidei. [[Vinctis ejus non. ]]  Quos solvunt apostoli, imitatores magistri, etc., usque ad sed in tenebris recludebat, ut nec Evilmerodach filio suo aperiret.</n>


text:
Omnes reges gentium universi dormierunt in gloria, vir in domo sua;<n>[[Omnes reges. ]]  ID. Reges gentium, etc., usque ad nec in morte quiescit a cruciatibus.</n>


text:
tu autem projectus es de sepulchro tuo, quasi stirps inutilis pollutus, et obvolutus cum his qui interfecti sunt gladio, et descenderunt ad fundamenta laci, quasi cadaver putridum.<n>[[Tu autem. ]]  Videtur fabulæ consentire, etc., usque ad reviviscet pater tuus. [[Quasi cadaver. ]]  ID. Multitudine peccatorum [[putruerunt, et corruptæ sunt cicatrices meæ]]  Psal. 37.. Virtus suavis odoris est.</n>


text:
Non habebis consortium, neque cum eis in sepultura; tu enim terram tuam disperdidisti, tu populum tuum occidisti: non vocabitur in æternum semen pessimorum.<n>[[Consortium. ]]  Scilicet sepulturæ. Altera est enim pœna auctoris, altera ejus qui ab auctoritate compulsus: Hic est gladius quo vulnerati sunt plurimi, et interfecti. [[Tu enim terram. ]]  Quasi: In superbia tua regnum Chaldæorum destructum est, quod adhuc mansisset, nisi superbia tua non fuisset. [[Populum. ]]  Quem tibi Deus commiserat corrigendum et regendum. [[Occidisti. ]]  Non Deo reservans vivos, sed pœnæ tuæ præparans socios. [[Non vocabitur. ]]  Ideo non vocabitur, in æternum, etc., usque ad deleta est omnis progenies, pro superbia et impietate patris.</n>


text:
Præparate filios ejus occisioni, in iniquitate patrum suorum: non consurgent, nec hæreditabunt terram, neque implebunt faciem orbis civitatum.<n>[[Iniquitate: ]]  ID. 70. Pro iniquitate patris tui. Quod quidam non intelligentes, draconem, qui regnat in mari, quem Leviathan appellant, Hebræi volunt esse patrem diaboli; secundum illud: [[Quia mendax est et pater ejus]]  Joan. 8., quod male intelligendo depravant.</n>


text:
Et consurgam super eos, dicit Dominus exercituum; et perdam Babylonis nomen, et reliquias, et germen, et progeniem, dicit Dominus;


text:
et ponam eam in possessionem ericii, et in paludes aquarum, et scopabo eam in scopa terens, dicit Dominus exercituum.]<n>[[Et ponam. ]]  Nihil est in ea nisi venatio regia, et coctilibus muris post annos plurimos refectis inclusa. [[In possessionem ericii. ]]  Mundus quoque ab ericio et paludibus possidetur modo, id est, ab immundis spiritibus; sed in fine mundi scopabit, id est, purgabit eum Dominus igne purgatorio.</n>


text:
[Juravit Dominus exercituum, dicens: Si non, ut putavi, ita erit; et quomodo mente tractavi,<n>[[Juravit Dominus. ]]  Hucusque de Babylone et regibus, etc., usque ad et hoc in terra Juda et in montibus ejus, sicut Dominus prædixerat.</n>


text:
sic eveniet: ut conteram Assyrium in terra mea, et in montibus meis conculcem eum; et auferetur ab eis jugum ejus, et onus illius ab humero eorum tolletur.<n>[[In montibus. ]]  Nota proprietatem, etc., usque ad sed et eos qui virtutibus profecerunt.</n>


text:
Hoc consilium quod cogitavi super omnem terram; et hæc est manus extenta super universas gentes.<n>[[Hoc consilium, ]]  id est, auferatur jugum ejus, etc., usque ad generaliter ad orbem terrarum pertinere.</n>


text:
Dominus enim exercituum decrevit; et quis poterit infirmare? et manus ejus extenta; et quis avertet eam?]


text:
In anno quo mortuus est rex Achaz, factum est onus istud:<n>[[In anno quo mortuus. ]]  A principio libri hucusque sub Ozia, Joatham, Achaz, vaticinatus est Isaias, usque ad finem sub Ezechia prædicta et partim completa. [[Achaz. ]]  Quo vivente, regnante in peccatoribus: nec pondus contra alienigenas, nec sermo Dei juxta Septuaginta fieri poterat ad Prophetam.</n>


text:
[Ne lætaris, Philisthæa omnis tu, quoniam comminuta est virga percussoris tui; de radice enim colubri egredietur regulus, et semen ejus absorbens volucrem.<n>[[Ne læteris. ]]  Rege mortuo, inimici lætantur, quasi aliquid lucri facturi novis rebus: hinc Philisthæi, quos Achaz afflixit, de morte ejus lætantur et Judæis insultant, quia maturo rege perdito, subjaceant ejus filio, quo regnante, se putant fines eorum posse invadere. [[Virga percussoris. ]]  HIER. Abjecto jugo Dei, etc., usque ad et de eis serpentes volantes, vel qui absorbeant volucres.</n>


text:
Et pascentur primogeniti pauperum, et pauperes fiducialiter requiescent; et interire faciam in fame radicem tuam, et reliquias tuas interficiam.


text:
Ulula, porta; clama civitas; prostrata est Philisthæa omnis; ab aquilone enim fumus veniet, et non est qui effugiet agmen ejus.<n>[[Ulula. ]]  ID. Quasi: Philisthæi, plorate miseriam vestram, quæ venit per Sennacherib. [[Ulula, porta; clama, civitas. ]]  Philisthæi potione cadentes, etc., usque ad anima malis cogitationibus repleta. [[Ab aquilone enim fumus. ]]  Exardescentibus sagittis diaboli, qui noxius oculis et contrarius lumini. Ab aquilone olla Jeremiæ succenditur. [[Non est qui effugiat agmen ejus. ]]  Nullus præter Jerusalem, etc., usque ad et sola Jerusalem sit liberanda.</n>


text:
Et quid respondebitur nuntiis gentis? Quia Dominus fundavit Sion, et in ipso sperabunt pauperes populi ejus.]<n>[[Nuntiis gentis. ]]  Angelis qui præsunt civitatibus et gentibus: singulis mirantibus, cur sola Sion amaritudinem fumi vitaverit, vel evaserit. [[Fundavit Sion. ]]  Super fundamentum prudentiæ, justitiæ, fortitudinis, temperantiæ, quæ sunt Christus.</n><pb/>


text:
Onus Moab. [Quia nocte vastata est Ar Moab, conticuit; quia nocte vastatus est murus Moab, conticuit.<n>[[Onus Moab. ]]  Hæc est visio Isaiæ habita de onere, id est, de destructione Moab. Moab, filius Loth, cujus progenies et provincia Moab vocata est: in ipsa est Ar, quæ nunc Ariopolis metropolis. [[Onus Moab. ]]  HIER. Est circumcisio carnalis et spiritualis, etc., usque ad Loth quoque, Sodoma per eunte, venit in Segor, et ortus est sol. [[Ar, ]]  id est adversarius, etc., usque ad post a Chaldæis vastati sunt.</n>


text:
Ascendit domus, et Dibon ad excelsa, in planctum super Nabo; et super Medaba, Moab ululavit; in cunctis capitibus ejus calvitium, et omnis barba radetur.<n>[[Ascendit domus. ]]  Ad excelsa, in quibus superbierat, ut non immolet, sed ut plangat ubi peccaverat. [[Dibon. ]]  ID. Fluxus eorum: Mendacium transit et fluit, et nunquam in eodem statu permanet; sermo autem Domini est compactus et stabilis. Unde manna videtur quasi glacies: non fluit, sed consistit. [[Super Nabo. ]]  ID. Quia et omnis prophetiæ hujus unus est sensus, etc., usque ad cum anima eorum ululaverit sibi.</n>


text:
In triviis ejus accincti sunt sacco; super tecta ejus et in plateis ejus omnis ululatus descendit in fletum.<n>[[Omnis ululatus. ]]  Alia littera: Omnis ululat, Moab scilicet, et sic descendet in fletum. Quasi: Ascendit ad excelsa, ut ante idola ploret. Sed cum ibi nullum auxilium reperiret, descendit ad fletum in terram vel in domum suam.</n>


text:
Clamabit Hesebon et Eleale, usque Jasa audita est vox eorum; super hoc expediti Moab ululabunt, anima ejus ululabit sibi.<n>[[Clamabit Hesebon. ]]  A principio regni quod est in Hesebon, usque Jasa civitatem, ubi finitur, ubique clamor, ubique luctus. [[Expediti Moab ululabunt. ]]  Ab uxoribus, fortes bellatores. Inde dicitur Abraham vernaculos domus suæ elegisse expeditos, id est, sine uxoribus.</n>


text:
Cor meum ad Moab clamabit; vectes ejus usque ad Segor, vitulam conternantem; per ascensum enim Luith flens ascendet, et in via Oronaim clamorem contritionis levabunt.<n>[[Cor meum ad Moab. ]]  Ut scilicet provocem eos ad pœnitentiam, etc., usque ad quod interpretatur [[leo Dei. ]][[Ad Segor. ]]  ID. Segor est ex quinque urbibus Sodomorum, etc., usque ad si post liberationem non peccasset.</n>


