# verses

text:
Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum:


text:
sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem fidelem, et sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem: alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt.<n>[[Sanctificatus est. ]]  Quia hoc sæpe contingit quod alter per alterum ad fidem convertitur. Vel mundus est vir infidelis quantum ad fidelem mulierem, et nullam ex ejus conjunctione immunditiam patitur mulier fidelis. [[Alioquin. ]]  Si dimittitis, invicem nolentes cohabitare et aliis vos copulatis, adulteri estis, et filii vestri spurii, et ideo immundi; nunc, sancti, quia de licitis conjugiis nati, et sub Creatoris veneratione nati.</n>


text:
Quod si infidelis discedit, discedat: non enim servituti subjectus est frater, aut soror in hujusmodi: in pace autem vocavit nos Deus.<n>[[Non enim. ]]  Non est tantum conjugium quod sine Dei devotione est: et ideo non est peccatum ei qui dimittit propter Deum si alii se copulavit. Si vero ambo crediderint, per cognitionem Dei confirmatur conjugium. [[In pace. ]]  Non oportet litigare cum discedente, quia odio Dei discedit.</n>


text:
Unde enim scis mulier, si virum salvum facies? aut unde scis vir, si mulierem salvam facies?<n>[[Unde enim. ]]  Hortatus est supra per ea quæ evenerunt, nunc quia eadem fieri possunt, ad idem hortatur. Hæc autem non lege jubente, sed libera charitate fiunt.</n>


text:
Nisi unicuique sicut divisit Dominus, unumquemque sicut vocavit Deus, ita ambulet, et sicut in omnibus ecclesiis doceo.<n>[[Divisit Dominus. ]]  Cuique Deus dedit quando salvetur, id est, scit quando credet, et sustinet donec credat, sic et tu exspecta.</n>


text:
Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat præputium. In præputio aliquis vocatus est? non circumcidatur.<n>[[Circumcisus aliquis. ]]  Nusquam aufert Apostolus consuetudinem, quæ servata non impedit salutem, monens ne in talibus spes salutis ponatur, cum tantum pro offensione infirmorum serventur. Unde dicit nihil ea esse, subdens: [[Circumcisio nihil est. ]]</n>


text:
Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat.<n>[[Unusquisque in ea. ]]  Hoc ad eas conditiones vel vitæ consuetudines respicit, quæ nihil obsunt fidei bonisque moribus. Sicut enim conjux, sic et latro ad Christi fidem vocatur. Sed ille in conjugio, non a conjugio. Iste vero non in latrocinio, sed a latrocinio. Non enim necesse est, ut conjuges desinant esse conjuges propter fidem Christi, sicut necesse est ut latrones desinant esse latrones.</n>


text:
Servus vocatus es? non sit tibi curæ: sed et si potes fieri liber, magis utere.<n>[[Servus, ]]  etc. Supra posuit unum exemplum de ritu vivendi, hic aliud de conditione officii. [[Magis utere. ]]  Quia quanto quis propter Deum despectior est in hoc sæculo, tanto magis exaltabitur in futuro.</n>


text:
Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est Domini: similiter qui liber vocatus est, servus est Christi.<n>[[Libertus. ]]  Quia ereptus a peccatis, quæ servos faciunt. Ergo nec servus conditione despiciatur, nec liber ereptus elatus servo se præponat.</n>


text:
Pretio empti estis: nolite fieri servi hominum.<n>[[Empti estis. ]]  Reddite vicem, ut vos servi sitis Christi, non hominum. Hi sunt servi hominum, qui humanis se subjiciunt superstitionibus. [[Servi hominum. ]]  Quod contingit vobis si dicatis: [[Ego sum Pauli, ego Apollo, ]]  etc.</n>


text:
De virginibus autem præceptum Domini non habeo: consilium autem do, tamquam misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis.<n>[[De virginibus. ]]  Causa illius fornicatoris, de omni fornicatione vitanda docet.</n>


text:
Existimo ergo hoc bonum esse propter instantem necessitatem, quoniam bonum est homini sic esse.<n>[[Necessitatem]]  dicit penuriam sæculi quam sæpe patiuntur conjugati. Infirmis infirmam rationem prætendit. Posset enim digniorem reddidisse virginitatis rationem, ejus munus amplius commendando. Supergreditur enim virginitas conditionem humanæ naturæ, per quam homines angelis assimilantur. Major tamen victoria virginum est quam angelorum. Angeli enim sine carne vivunt, virgines vero in carne triumphant.</n>


text:
Si autem acceperis uxorem, non peccasti. Et si nupserit virgo, non peccavit: tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi. Ego autem vobis parco.


text:
Hoc itaque dico, fratres: tempus breve est: reliquum est, ut et qui habent uxores, tamquam non habentes sint:<n>[[Hoc itaque dico. ]]  Hic ad temperantiam monet, quasi diceret: Quando conjungemini, ut id sine peccato possit fieri; hoc consilium do vobis, ut qui habent [[Tanquam non habentes sint. ]]  Hoc facit qui habens uxorem, reddit et non exigit debitum; qui propter infirmitatem propriam ducit uxorem, plangens potius quia sine uxore esse non potuit, quam gaudens quia duxit, et maxime quia pari consensu continentiam servant. Beatiora sane conjugia indicanda sunt, quæ sive filiis procreatis, sive prole contempta continentiam pari consensu servare potuerunt.</n>


text:
et qui flent, tamquam non flentes: et qui gaudent, tamquam non gaudentes: et qui emunt, tamquam non possidentes:


text:
Volo autem vos sine sollicitudine esse. Qui sine uxore est, sollicitus est quæ Domini sunt, quomodo placeat Deo.


text:
Et mulier innupta, et virgo, cogitat quæ Domini sunt, ut sit sancta corpore, et spiritu. Quæ autem nupta est, cogitat quæ sunt mundi, quomodo placeat viro.<n>[[Cogitat, ]]  etc. Hæc enim de damnatione non timens et de salute secura, cogitat tantum quæ Domini sunt. [[Ut sit sancta, ]]  etc. Hoc et nupta, sed amplius innupta, quæ libera a necessitatibus mundanis, quibus astricta est nupta, intensius vacat cœlestibus præceptis.</n>


text:
Porro hoc ad utilitatem vestram dico: non ut laqueum vobis injiciam, sed ad id, quod honestum est, et quod facultatem præbeat sine impedimento Dominum obsecrandi.<n>[[Non ut laqueum. ]]  Sed ad id tendens dico, quod honestum est, ut homo sit castus corpore et animo, non quod turpe sit conjugium, sed quod hoc honestius et facilitatem habeat Deum orandi.</n>


text:
Si quis autem turpem se videri existimat super virgine sua, quod sit superadulta, et ita oportet fieri: quod vult faciat: non peccat, si nubat.<n>[[Si quis autem, ]]  etc. Sicut de virginibus determinavit, sic de custodibus determinat.</n>


text:
Nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem, potestatem autem habens suæ voluntatis, et hoc judicavit in corde suo, servare virginem suam, bene facit.


text:
Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit: et qui non jungit, melius facit.<n>[[Melius facit. ]]  Quia apud Deum, meritum illi collocat, et a sæculi sollicitudine liberat illam. Et ideo recte ait: Melius est enim quod licet et expedit, quam quod licet et non expedit.</n>


text:
Mulier alligata est legi quanto tempore vir ejus vivit, quod si dormierit vir ejus, liberata est: cui vult nubat, tantum in Domino.<n>[[Mulier alligata. ]]  Dixerat mulierem causa fornicationis a viro recedentem manere innuptam, aut viro suo reconciliari, et non dixerat, an maneret toto tempore vitæ suæ, an tempore viri; hoc ergo determinat. Itaque virgo semper potest nubere cui vult, sed mulier, id est conjugata, etiam causa fornicationis dimissa, et separata a viro, vivente viro alligata est legi, etc. [[Quod si dormierit. ]]  Non dicit, primus, vel secundus, vel quotus, nec enim nobis diffiniendum quod non diffinit Apostolus: unde nec ullas debeo damnare nuptias, nec eis verecundiam numerositas inferre. Dominus autem septemviram non damnat, nec dicit in resurrectione non posse esse. Sed tantum: [[neque nubent, neque nubentur. ]]  Unde nec contra humanæ verecundiæ sensum audeo dicere, ut quoties voluerint, nubant, nec ex corde meo quaslibet nuptias condemnare. Quod dicitur univiræ, hoc omni viduæ.</n>


text:
Beatior autem erit si sic permanserit secundum meum consilium: puto autem quod et ego Spiritum Dei habeam.<n>[[Beatior, ]]  etc. Satis ostendit beatam esse etiam post mortem viri iterum nubentem fidelem, sed beatiorem non nubentem. [[Puto autem. ]]  Non dubitat Apostolus, sed contemptores increpat, ut et Dominus dicens: [[Si me sciretis, forsitan et Patrem meum sciretis: ]]  Vel, [[Putas inveniet fidem in terra? ]]  verbo dubitationis infidelitatem arguit.</n><pb/>


text:
De iis autem quæ idolis sacrificantur, scimus quia omnes scientiam habemus. Scientia inflat, caritas vero ædificat.<n>[[De his. ]]  Quasi dicat: scitis æque ac ego, quod licet ea comedere; quia omnes scientiam habemus. Hoc de his dicit qui habentes scientiam cum offendiculo edebant. Quos primum arguit, nec sufficienter scire dicit. Alii autem ignari sub veneratione idoli comedebant. [[Scientia inflat. ]]  Per se inutilis est scientia, cum charitate utilis. Per se inflat in superbiam, ut dæmones qui Græco nomine a scientia sic sunt nominati. Propter elationem scientiæ reprimendam datus est Paulo stimulus. Melius est scire infirmitatem nostram, quam naturas rerum; hanc scientiam qui apponit, apponit dolorem peregrinationis ex desiderio patriæ.</n>


text:
Si quis autem diligit Deum, hic cognitus est ab eo.<n>[[Si quis autem diligit Deum. ]]  Hic diligit Deum, qui charitatis causa scientiam mitigat, ut prosit fratri pro quo Christus mortuus est.</n>


text:
De escis autem quæ idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus, nisi unus.<n>[[De escis. ]]  Vituperata scientia eorum, tandem aperit quæ est ea vera. [[Idolum nihil est in mundo. ]]  Id est, inter creaturas mundi. Materiam enim Deus formavit, sed stultitia hominum formam dedit. Quæcunque enim sunt in creaturis, facta sunt per Verbum. Sed forma hominis in idolo non est facta per Verbum, sicut nec peccatum per Verbum. Sed est nihil, et nihil fiunt homines cum peccant. [[Nisi unus. ]]  Hoc dicit ne putetur Deus esse in idolo.</n>


text:
Nam etsi sunt qui dicantur dii sive in cælo, sive in terra (siquidem sunt dii multi, et domini multi):<n>[[Si quidem sunt dii multi. ]]  Id est gentibus plures: quos terret Deus noster, id est dæmones qui volentes videri dii sibi exigunt quæ vero Deo debentur, aras, sacrificia, et alia. Noster vero homines deos facit.</n>


text:
nobis tamen unus est Deus, Pater, ex quo omnia, et nos in illum: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum.<n>[[Deus. ]]  Tribus modis Deus dicitur. Substantive dicitur Deus, Trinitas. Adoptive, sancti qui per adoptionis gratiam dii sunt. Nuncupative, dæmones et idola. [[Ex quo. ]]  Omnia a Patre, sed per Filium creata sunt. Nec alia per Filium, alia per Patrem, sed eadem: alioquin jam non omnia per Patrem, nec omnia per Filium; si autem omnia per Patrem, et omnia per Filium; ergo eadem per Patrem quæ et per Filium facta sunt; æqualis est ergo Patri Filius, et inseparabilis operatio utriusque. [[Et unus. ]]  De Christo pro humanitate subdit, sed de Spiritu sancto non oportuit.</n>


text:
Sed non in omnibus est scientia. Quidam autem cum conscientia usque nunc idoli, quasi idolothytum manducant: et conscientia ipsorum cum sit infirma, polluitur.<n>[[Polluitur. ]]  Per illos scilicet qui habent scientiam unius Dei, sed non cum charitate, per quos in hunc errorem infirmi inducebantur, quorum non cibus polluitur, sed conscientia.</n>


text:
Esca autem nos non commendat Deo. Neque enim si manducaverimus, abundabimus: neque si non manducaverimus, deficiemus.


text:
Si enim quis viderit eum, qui habet scientiam, in idolio recumbentem: nonne conscientia ejus, cum sit infirma, ædificabitur ad manducandum idolothyta?


text:
Sic autem peccantes in fratres, et percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis.<n>[[In Christum. ]]  In Christum peccare, est Christum negare.</n>


text:
Quapropter si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in æternum, ne fratrem meum scandalizem.<pb/>


text:
Non sum liber? non sum Apostolus? nonne Christum Jesum Dominum nostrum vidi? nonne opus meum vos estis in Domino?<n>[[Non sum liber. ]]  Incipit se proponere in exemplum, ut sicut ipse abstinet a licitis pro scandalo fratrum, ita et illi. Quasi diceret: Abstinete ab hoc licito, quia ego habeo libertatem accipiendi stipendia, et tamen non accipio. Etsi sic inductum sit, intendit tamen se comprobare apostolum, quia occasione pseudoapostolorum minus de eo senserunt Corinthii.</n>


text:
Et si aliis non sum Apostolus, sed tamen vobis sum: nam signaculum apostolatus mei vos estis in Domino.


text:
Numquid non habemus potestatem manducandi et bibendi?<n>[[Nunquid, ]]  etc. BEDA. Permisit enim Dominus, non jussit, etc., usque ad potestas igitur est, non jussio Domini, accipere sumptus. [[Sororem mulierem. ]]  Dominus in comitatu suo mulieres habuit ne viderentur alienæ a salute, quæ et ministrabant ei; sic et apostoli.</n>


text:
numquid non habemus potestatem mulierem sororem circumducendi sicut et ceteri Apostoli, et fratres Domini, et Cephas?


text:
aut ego solus, et Barnabas, non habemus potestatem hoc operandi?<n>[[Operandi. ]]  Verbum operandi, honestius quam accipiendi.</n>


text:
Quis militat suis stipendiis umquam? quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat?<n>[[Quis militat. ]]  Ne, quia abstinet, coapostolos reprehendisse videretur, addit: [[Quis militat. ]]  CHRYS. [[Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? ]]  Per illud pericula; hoc autem laborem et miseriam multam et curam ostendit, et tertium item addit exemplum his verbis. [[Quis pascit, ]]  etc. ID. Multam diligentiam, et magistro debitam erga subditos ostendit. Quod ex his apparet: Etenim milites, et agricolæ, et pastores erant apostoli, non bellorum, neque terræ, neque brutorum animantium, sed ratione præditarum animarum, et ejus exercitus qui adversus dæmones armatur. [[Et de lacte. ]]  Lac gregis dicitur quidquid a plebe præpositis datur.</n>


text:
Numquid secundum hominem hæc dico? an et lex hæc non dicit?<n>[[Nunquid, ]]  etc., ID. Hoc est: Nunquid ego humanis duntaxat exemplis rem meam confirmo? an et lex hæc non dicit?</n>


text:
Scriptum est enim in lege Moysi: Non alligabis os bovi trituranti. Numquid de bobus cura est Deo?<n>[[Nunquid de bobus. ]]  Curæ quidem sunt; verum non ita, ut de iis legem instituat.</n>


text:
an propter nos utique hoc dicit? Nam propter nos scripta sunt: quoniam debet in spe qui arat, arare: et qui triturat, in spe fructus percipiendi.


text:
Si alii potestatis vestræ participes sunt, quare non potius nos? Sed non usi sumus hac potestate: sed omnia sustinemus, ne quod offendiculum demus Evangelio Christi.<n>[[Ne quod offendiculum. ]]  Id est, ne dicatur de nobis, quod causa quæstus et lucri temporalis potius prædicemus Evangelium, quam causa salutis animarum et remunerationis æternæ, habeaturque Evangelium venale.</n>


text:
Nescitis quoniam qui in sacrario operantur quæ de sacrario sunt, edunt: et qui altari deserviunt, cum altari participant?<n>[[Nescitis. ]]  Redit rursus ad illud quod incœperat, ostendens quia sibi liceat, et tamen non faciat. Naturalis etiam ratio hoc habet, ut quis inde vivat ubi laborat.</n>


text:
Ego autem nullo horum usus sum. Non autem scripsi hæc ut ita fiant in me: bonum est enim mihi magis mori, quam ut gloriam meam quis evacuet.<n>[[Ego autem. ]]  Abstinet Apostolus a sumptibus, ne sit forma pseudoapostolis rapacibus. [[Bonum est, ]]  etc. Quisquis enim eo quod sibi debetur uti non vult, amplius impendit Ecclesiæ. Maximam ergo habebat gloriam Apostolus apud Deum, non exigendo stipendium ab infirmis, vel de suis laboribus transigendo quotidianum victum. [[Gloriam. ]]  Quam habeo apud Deum infirmis compatiens.</n>


text:
Nam si evangelizavero, non est mihi gloria: necessitas enim mihi incumbit: væ enim mihi est, si non evangelizavero.<n>[[Nam et si, ]]  etc. Pro mercede: Vel, si ita evangelizavero, [[non est mihi gloria; ]]  quia tunc esset pro necessitate, quia [[væ, ]]  id est, penuria esset sicut pseudoapostolis. [[Necessitas, ]]  hujus vitæ sustentandæ. [[Væ. ]]  Quia unde vivam non habeo.</n>


text:
Si enim volens hoc ago, mercedem habeo: si autem invitus, dispensatio mihi credita est.<n>[[Si enim volens. ]]  Quia ex voluntate est merces. Videamus quomodo, scilicet si ita ex dilectione facio, ut potius patiar penuriam quam abutar potestate. [[Si autem invitus. ]]  Ut quod necessitate cogar, aliis prodero, at non mihi. [[Dispensatio mihi. ]]  Hic dispensatio talis intelligitur, ut quasi servus alienum censum dispenset, unde ipse nihil capiat præter cibaria. Alibi dispensator dicitur qui ut filius ministrat Evangelium cohæredibus. Non debemus ideo evangelizare, ut manducemus, sed ideo manducare, ut evangelizemus; ut cibus non sit bonum quod appetitur, sed necessarium quod adjicitur.</n>


text:
Quæ est ergo merces mea? ut Evangelium prædicans, sine sumptu ponam Evangelium, ut non abutar potestate mea in Evangelio.


text:
Nam cum liber essem ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem.<n>[[Ex omnibus. ]]  Negotiis hominum, nihil ab eis accipiendo; [[Omnium, ]]  subaudi hominum, [[me servum feci, ]]  supportando omnes, veluti bonus procurator supportat infirmos, maxime vos, o Corinthii, per meam patientiam. Feci autem hoc non calliditatis astutia, sed compatientis affectu, [[ut plures lucrifacerem Christo. ]]</n>


text:
Et factus sum Judæis tamquam Judæus, ut Judæos lucrarer:<n>[[Tanquam Judæus. ]]  HIER. Non vere Judæus, sicut nec vere gentilis, quibus in cibis, etc., usque ad quomodo sibi serviri velit, si ægrotaret.</n>


text:
iis qui sub lege sunt, quasi sub lege essem (cum ipse non essem sub lege) ut eos qui sub lege erant, lucrifacerem: iis qui sine lege erant, tamquam sine lege essem (cum sine lege Dei non essem: sed in lege essem Christi) ut lucrifacerem eos qui sine lege erant.<n>[[His qui sub lege, ]]  etc. Samaritanis qui libros Moysi recipiunt, quibus non coutuntur Judæi. Sunt autem ex origine Persarum, quos sublato Isræl posuit rex Assyriorum vel Persarum ad incolenda loca Samariæ.</n>


text:
Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos.<n>[[Omnibus omnia. ]]  Omnibus cessit, non tamen religionem excessit.</n>


text:
Nescitis quod ii qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite ut comprehendatis.<n>[[Nescitis, ]]  etc. Ostendit quanta sit utilitas legis nostræ, in qua non uni, sed omnibus promissa est palma; et qui prior venit, exspectat ut coronetur cum posteriori. [[Bravium. ]]  Est præmium cursus.</n>


text:
Omnis autem qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet, et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant: nos autem incorruptam.<n>[[Omnis enim, ]]  etc. De rebus non laudandis trahuntur multæ similitudines, ut in Evangelio de iniquo judice, qui viduam nolebat audire, et pigro qui non ex amicitia, sed ex tædio panes commodabat; ita hic non commendantur agonistica et ludicra.</n>


text:
Ego igitur sic curro, non quasi in incertum: sic pugno, non quasi aërem verberans:<n>[[Non quasi. ]]  In incertum currit qui talia facit, ut ex quibusdam sperare, ex aliis desperare possit.</n>


text:
sed castigo corpus meum, et in servitutem redigo: ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar.<n>[[Castigo corpus meum. ]]  Apostolus suo timore nos terruit. Quid enim faciet agnus, ubi aries tremit? [[Ne forte, ]]  etc. Quod cito contingere posset; tunc aliis magis cavendum, ne offendendo sint reprobi.</n><pb/>


text:
Nolo enim vos ignorare fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt,<n>[[Nolo enim. ]]  Volenti comprehendere sic est agendum; non enim baptisma et sacramenta sufficiunt, ut quidam putant; sicut nec Judæis beneficia Dei valuerunt, cum post peccarent. [[Quoniam patres. ]]  Exemplo Judæorum, qui negligentia sua offenderunt, sollicitos facit. [[Sub nube. ]]  Quia omnia in figura nostri illis contingebant.</n>


text:
et omnes in Moyse baptizati sunt in nube, et in mari:<n>[[In Moyse baptizati. ]]  In ducatu Moysi purgati per visa signa illa. Vel, signum baptismi acceperunt, quod credentibus idem valuit. [[Baptizati sunt, ]]  quia a morte liberati et per eam mundati ab ignorantia Dei, quæ premebat omnes gentes, et præparati ad accipiendam legem. Vel baptizati dicuntur, quia gerebant formam nostri sacramenti. Moyses Christum, nubes Spiritum sanctum, mare baptismum significat.</n>


text:
et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt,<n>[[Eamdem escam. ]]  Id est fide: diversa in tempore, diversa in specie. [[Spiritalem. ]]  Id est, spirituale aliquid significantem. Cum dicit [[spiritalem, ]]  ostendit spiritualiter intelligi in Christo et hoc de omnibus innuit, unum exponit: [[Petra erat Christus. ]]</n>


text:
et omnes eumdem potum spiritalem biberunt (bibebant autem de spiritali, consequente eos, petra: petra autem erat Christus):<n>[[Consequente eos petra. ]]  Id est, satisfaciente voluntati eorum, quia quoquo irent, aquæ inundantes secutæ sunt; sic Christus in deserto hujus mundi suos comitatur. Vel, [[consequente, ]]  id est, secuturam veritatem significante. [[Petra autem. ]]  Solet res, quæ significatur nomine rei quam significat nominari. [[Petra. ]]  Id est Christus, sequebatur, quia ubi humanum deficiebat suffragium, aderat.</n>


text:
Hæc autem in figura facta sunt nostri, ut non simus concupiscentes malorum, sicut et illi concupierunt.


text:
Neque idololatræ efficiamini, sicut quidam ex ipsis: quemadmodum scriptum est: Sedit populus manducare, et bibere, et surrexerunt ludere.<n>[[Neque idololatræ, ]]  etc. Illos tangit, qui in idolio epulabantur, putantes se immunes a crimine. [[Sedit populus. ]]  Per commemorationem illorum notat ea quæ in Corinthiis sunt, ostendens quam graviter punita sint in Judæis. [[Ludere. ]]  Id est adorare, quod ludo puerorum simile. Facilis namque ad lusum est pueritia. Quid autem lusui puerili tam simile est quam idola adorare?</n>


text:
Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt.<n>[[Neque tentemus Christum. ]]  Nota Christum Deum quem tentaverunt Judæi, et ideo a serpentibus perierunt, donec serpens æneus erectus est, quem qui intuebantur, a morsibus sanabantur.</n>


text:
Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore.<n>[[In figura. ]]  Ecce ostendit cur signa illa jam non observantur, cum res manifesta sit ad correctionem nostram.</n>


text:
Hæc autem omnia in figura contingebant illis: scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines sæculorum devenerunt.<n>[[Scripta sunt. ]]  Non propter nos tantum. Per hæc enim exempla ad correctiorem vitam provocamur, ut aut præmium, si obedientes fuerimus, aut propensiorem pœnam inobedientes mereamur. [[Fines sæculorum. ]]  Quia in ultima ætate sumus, et tot exemplis priorum magis corrigi debemus. Vel fines sæculi devenerunt in nos, sæcularitas in nobis finitur; et ideo turpius si peccamus.</n>


text:
Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat.<n>[[Videat ne cadat. ]]  Ut qui præsumentes de scientia, cum scandalo fratrum edebant idolothyta, et de pseudo gloriantes, judicabant apostolum cum ipsi essent rei.</n>


text:
Tentatio vos non apprehendat nisi humana: fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum ut possitis sustinere.<n>[[Tentatio vos, ]]  etc. Hortatur ut humana tentatio illos apprehendat, non alia. Humana enim tentatio est, ut in necessitate vel pressura non diffidat homo de Deo, auxilium humanum requirendo. Propter Christum ergo pati, humana tentatio est, per quam proficitur apud Deum. [[Possitis sustinere. ]]  Quod fit per humilitatem. Humiles enim in omni tentatione custodit, ut illi non crepent in fornace, qui non habent ventum superbiæ.</n>


text:
Propter quod, carissimi mihi, fugite ab idolorum cultura:<n>[[Propter quod, ]]  etc. Quia sola sacramenta non salvant, et quia qui cadit punitur, et quia auxilium Dei non deest, fugite ab idolorum cultu. Vel, ne comedant sapientes idolothyta cum offendiculo infirmorum, quibus idololatræ viderentur. Vel, ne ipsi infirmi idololatræ sint, et ut fugiatis loquor altum aliquid quasi prudentibus, et ideo diligenter dijudicate. Vel. modo loquor infirmis, ut supra prudentibus.</n>


text:
Calix benedictionis, cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? et panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est?<n>[[Calix benedictionis. ]]  Ideo fugiendum a cultura idolorum, quia ut comedens idolothytum unum est cum dæmone, sic per corpus Christi unum est cum Christo. [[Panis quem frangimus. ]]  BEDA. Christus quando manducatur, vita manducatur. Sed quis audeat, etc., usque ad manebat apud Patrem integer, ut angelos pasceret.</n>


text:
Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus, omnes qui de uno pane participamus.<n>[[Quoniam unus, ]]  etc. Unus panis unione fidei, spei et charitatis. Corpus est per subministrationem charitatis: quia unum sumus, et unum sentire debemus. Hæc autem dicit ut fides una unum habeat sensum et opus.</n>


text:
Videte Israël secundum carnem: nonne qui edunt hostias, participes sunt altaris?<n>[[Videte. ]]  Similitudo est ad intelligendum quod supra dictum est. Ideo addidit, [[secundum carnem, ]]  quia est Isræl secundum spiritum, qui veteres umbras jam non sequitur, sed eam consequentem (quæ illis umbris præcedentibus significata est) veritatem; et immolat Deo in corpore Christi sacrificium laudis, ex quo Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram a solis ortu usque ad occasum.</n>


text:
Quid ergo? dico quod idolis immolatum sit aliquid? aut quod idolum, sit aliquid?<n>[[Quid ergo? ]]  Quia dixi, fugite a cultura idolorum, videor dicere, quod [[idolis immolatum sit aliquid]]  magnum, sed non hoc dico, sed potius dico, quod ea quæ gentes immolant, dæmoniis immolant: quia idolo diabolus colitur, qui pejor est idolo.</n>


text:
Sed quæ immolant gentes, dæmoniis immolant, et non Deo. Nolo autem vos socios fieri dæmoniorum:<n>[[Socios fieri dæmoniorum. ]]  AUG., lib. II de Doctrin. Christ., c. 20, 21, etc. Ad hoc genus etiam pertinent consultationes et pacta, etc., usque ad mathematici, qui conantur actionum eventus prædicere, dicuntur.</n>


text:
non potestis calicem Domini bibere, et calicem dæmoniorum; non potestis mensæ Domini participes esse, et mensæ dæmoniorum.


text:
An æmulamur Dominum? numquid fortiores illo sumus? Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt.<n>[[An æmulamur Dominum. ]]  Videntur æmulari et invidere Domino, cujus regnum diminuerunt, qui cum scandalo fratrum comedunt.</n>


text:
Omnia mihi licent, sed non omnia ædificat.<n>[[Omnia mihi licent. ]]  Potestate liberi arbitrii et doctrina legis naturalis. Non quia omnia liceant etiam illicita, sed ecce ponamus licere omnia.</n>


text:
Omne quod in macello venit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam.<n>[[Omne quod in macello. ]]  Quia licita sunt, et tamen non est utendum eis semper, determinat quomodo liceat edere vel non edere.</n>


text:
Si quis vocat vos infidelium, et vultis ire: omne quod vobis apponitur, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam.


text:
Si quis autem dixerit: Hoc immolatum est idolis: nolite manducare propter illum qui indicavit, et propter conscientiam:<n>[[Propter illum. ]]  Quia qui idolis servit, per hoc gloriabitur et confirmabitur in errore, et fratribus malum datur exemplum.</n>


text:
conscientiam autem dico non tuam, sed alterius. Ut quid enim libertas mea judicatur ab aliena conscientia?<n>[[Ut quid enim. ]]  Quasi: Quid opus est, ut puter causa venerationis edere? Judicor enim non distare ab idololatra.</n>


text:
Sive ergo manducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis: omnia in gloriam Dei facite.<n>[[Sive ergo manducatis. ]]  Non solum ergo vox tua sonet laudes Dei, sed etiam opera tua concordent cum voce tua. Cum enim voce cantaveris, silebis aliquando vita. Sed sic canta, ut nunquam sileas. Si enim ore clamas, et fraudem cogitas, siluisti a laude Dei, et quod gravius est, in blasphemiam perrexisti. Cum enim laudatur Deus de bono opere tuo, laudas Deum: et cum blasphematur Deus de malo opere tuo, blasphemas Deum. Si ergo quod manducas et bibis, ad refectionem corporis sumis, reparationemque membrorum, gratias agens ei qui tibi tribuit mortali et fragili ista supplementorum solatia, cibus tuus et potus laudat Deum. Si vero modum naturæ debitum immoderatione voracitatis excedas, et vinolentia te ingurgites, quantaslibet laudes Dei lingua tua sonet, vita blasphemat.</n>


text:
Sine offensione estote Judæis, et gentibus, et ecclesiæ Dei:<n>[[Ecclesiæ Dei. ]]  Quantum ad infirmos quibus fiunt offendicula, dum eorum exemplo adhærent his quæ inimica sunt Deo.</n>


text:
sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quærens quod mihi utile est, sed quod multis: ut salvi fiant.<n>[[Omnibus placeo. ]]  Qui hominibus propter veritatem placet, jam non ipse illis, sed veritas placet. Si propter seipsum placet homo, superbia est; hoc est quod alibi dixit: [[Si hominibus placerem, servus Christi non essem]]  Gal. 1.. Sed nunquid placebat persecutoribus suis? Placebat omni generi hominum, quod Christi congregabat Ecclesiam, sive jam intus positis, sive introducendis in eam.</n><pb/>


text:
Imitatores mei estote, sicut et ego Christi.<n>[[Imitatores. ]]  Sunt gradus in Ecclesia majorum et minorum, ut illi exemplo præcedant, hi imitatione sequantur. Sed et qui præcedunt, si neminem sequuntur, errabunt: sequuntur ergo aliquem, id est Christum.</n>


text:
Laudo autem vos fratres quod per omnia mei memores estis: et sicut tradidi vobis, præcepta mea tenetis.<n>[[Laudo, ]]  etc. Incipit hic agere de velationibus in quibus arguit illos suas traditiones non servantes: quia illorum aliqui viri velato capite, et aliquæ mulieres non velato capite orabant, aut prophetabant. Unde et succenset eis Apostolus, quia cum esset eis Apostolus, immemores erant traditionum ejus, quasi. Etsi de aliis culpo, laudo tamen de hoc: ironia.</n>


text:
Volo autem vos scire quod omnis viri caput, Christus est: caput autem mulieris, vir: caput vero Christi, Deus.<n>[[Viri, ]]  etc. Potest nomine viri intelligi hic spiritus, non ille Spiritus sanctus qui cum Patre et Filio immutabilis manet, et dignis animis incommutabiliter datur; sed spiritus hominis, qui quasi animæ maritus, animalem affectionem tanquam conjugem regit. [[Caput Christus est. ]]  Quia spiritus hominis regitur a sapientia Dei, quæ Christus est: in quo sicut in capite sunt omnes sensus spirituales, id est, plenitudo gratiarum, de qua accipit vir iste, et per hoc est vir caput mulieris, id est, rector animalitatis, quæ regitur a spiritu tanquam mulier a viro. [[Orans. ]]  Quia in aliis ubi est, potest velare, sed nondum suo judici se offert et colloquitur, ubi conditionem suam necesse est profiteri.</n>


text:
Omnis autem mulier orans, aut prophetans non velato capite, deturpat caput suum: unum enim est ac si decalvetur.


text:
Nam si non velatur mulier, tondeatur. Si vero turpe est mulieri tonderi, aut decalvari, velet caput suum.


text:
Vir quidem non debet velare caput suum: quoniam imago et gloria Dei est, mulier autem gloria viri est.<n>[[Quoniam imago. ]]  Imago et similitudo pro se invicem accipiuntur, sed tamen in hoc proprie est similitudo animæ cum Deo, quod incircumscripta, quod ubique tota et simul. AUG., lib. XII de Trin. c. 7, 8, 9. Homo dicitur imago Dei, et ad imaginem: quia non æqualis, etc., usque ad ut male viventes bene loquendo turpitudinem suam contegant.</n>


text:
Verumtamen neque vir sine muliere: neque mulier sine viro in Domino.<n>[[Verumtamen. ]]  Quamvis in prima conditione non sit vir de femina, sed converso: etiam in sequenti generatione non est hoc. [[In Domino. ]]  Id est in operatione Domini, in qua alter sine altero non creatur.</n>


text:
Nam sicut mulier de viro, ita et vir per mulierem: omnia autem ex Deo.<n>[[Omnia autem. ]]  Postquam singula dixit, ut omnia Deo uni principio subjiceret, addit [[omnia ex Deo, ]]  ut neque mulier de subjectione doleat, neque vir de exaltatione superbiat.</n>


text:
Vos ipsi judicate: decet mulierem non velatam orare Deum?<n>[[Vos ipsi. ]]  Quia Corinthii ejus traditionem non servaverant (quod eis succenset), jam non ex auctoritate traditionis suadet, sed ex natura. [[Natura nos docet, quia vir si comam nutriat, ]]  etc. Coma est gloria mulieri, quia naturaliter eam habet pro velamine: coma enim indicium velaminis est ut naturæ voluntas addatur. Et ideo vir non est naturaliter comatus, quia non est velandus, et lex prohibet virum esse comatum.</n>


text:
Nec ipsa natura docet vos, quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi:<n>[[Si comam, ]]  etc. Coma Samuelis et prophetarum pro velamine veteris legis, in revelatione Evangelii deponitur: unde cum transieris ad Christum, auferetur velamen.</n>


text:
Hoc autem præcipio: non laudans quod non in melius, sed in deterius convenitis.<n>[[Hoc autem præcipio. ]]  Non deserentis solertia requiratur, sed præcipientis auctoritas attendatur. [[Non laudans. ]]  Incipit de Dominica cœna dicere, in qua multum peccabant.</n>


text:
Nam oportet et hæreses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant in vobis.<n>[[Oportet et hæreses, ]]  etc. Non vult nec optat Apostolus esse hæreses, sed quia sic futurum est, dicit. Et ad quid hoc sit utile, subdit: Ut non tantum reprobi (qui dicunt: [[Ego sum Pauli]]  ), sed et qui probati sunt, manifesti fiant. Hæreses dicit pro his qui dubitant de resurrectione. Scissuræ erant pro donis spiritualibus: et hi malo suo prosunt catholicis. Omnes enim inimici Ecclesiæ vel errore cæcati vel malitia depravati prosunt Ecclesiæ: quia si accipiunt potestatem corporaliter affligendi, exercent ejus patientiam. Si vero male sentiendo adversantur, exercent ejus sapientiam.</n>


text:
Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est Dominicam cœnam manducare.<n>[[Dominicam cœnam. ]]  Dominicam cœnam dicit acceptionem Eucharistiæ, quam non debent pransi sumere, vel mensis suis miscere, ut hi quos Apostolus arguit, sed jejuni, in honorem tanti sacramenti. Licet enim post cœnam discipulis suis dederit corpus et sanguinem suum, non tamen jam calumniandum est universæ Ecclesiæ, quod a jejunis semper sumitur. Nam Salvator quo vehementius commendaret mysterii hujus altitudinem, voluit hoc ultimum infigere cordibus et memoriæ eorum. Quo ordine autem post sumeretur, ab apostolis per quos ecclesias dispositurus erat, servavit docendum.</n>


text:
Unusquisque enim suam cœnam præsumit ad manducandum, et alius quidem esurit, alius autem ebrius est.<n>[[Unusquisque enim, ]]  etc. Notat illos qui munera quæ offerebant altaribus pro sacrificio conficiendo, peracto illo, sibi resumebant, nec aliis non habentibus communicari sinebant, sed soli sumebant: ita ut inde etiam inebriarentur, aliis esurientibus. AMBR. Munus oblatum totius fit populi, etc., usque ad formam quæ a Christo in hujusmodi re data est iterat.</n>


text:
Numquid domos non habetis ad manducandum, et bibendum? aut ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis eos qui non habent? Quid dicam vobis? laudo vos? in hoc non laudo.<n>[[Ecclesiam. ]]  Ecclesia sunt fideles; de quibus dicitur: [[Ut exhiberet sibi Ecclesiam gloriosam. ]]  Hoc tamen nomine vocari ipsam domum orationis Apostolus testatur, dicens, [[Aut Ecclesiam Dei, ]]  etc. [[Laudo vos? ]]  Vel sic distingue: [[Laudo vos in hoc? ]]  utique non laudo.</n>


text:
Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem,<n>[[Ego enim accepi, ]]  etc. Ostendit mysterium Eucharistiæ inter cœnandum celebratum, non cœnam esse. Medicina enim spiritualis est, et memoria redemptionis, ut majora consequamur, quia morte Christi liberati sumus. Hujus in edendo et bibendo memores esse debemus, Novum Testamentum in hoc consecuti: quia beneficii divini sanguis est testis, unde ad tuitionem corporis et animæ percipimus: quia caro Christi pro salute corporis, sanguis pro anima nostra: ideoque non manducandum prædixit lex sanguinem. [[In qua nocte. ]]  In nocte passus ad lucem resurrectionis venit.</n>


text:
et gratias agens fregit, et dixit: Accipite, et manducate: hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur: hoc facite in meam commemorationem.<n>[[Fregit. ]]  In sacramento scilicet, secundum quod videbatur et integrum esse a fidelibus credebatur. Unum omnibus dedit, ut in unitate permanerent: sed cum fregit, spontaneam passionem suam ostendit.</n>


text:
Similiter et calicem, postquam cœnavit, dicens: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine: hoc facite quotiescumque bibetis, in meam commemorationem.


text:
Quotiescumque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat.<n>[[Quotiescunque. ]]  Exponit in quam Christi commemorationem, mortem scilicet. [[Donec veniat. ]]  Quia hoc non mutabitur sicut sacramenta Judæorum.</n>


text:
Itaque quicumque manducaverit panem hunc, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini.<n>[[Indigne. ]]  Non quia manducat aliquis non ad salutem, ideo minus est corpus et sanguis quod accipit.</n>


text:
Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini.<n>[[Judicium sibi manducat. ]]  Quæritur quomodo hoc, cum Dominus dicat: [[Qui manducat me, ipse vivet propter me? ]]  Sed duo sunt modi manducandi: unus sacramentalis, quo manducant tam boni quam mali; alius spiritualis, quo soli boni. Et hoc est non solum Christum manducare et in sacramento ejus corpus accipere, sed in ipso manere, et habere ipsum in se manentem. Spiritualiter enim manducat, qui in unitate Ecclesiæ (quam ipsum sacramentum significat) manet. Nam qui discordat a Christo, nec carnem Christi manducat, nec sanguinem bibit, etsi tantæ rei sacramentum ad judicium quotidie sumat.</n>


text:
Ideo inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi.<n>[[Ideo inter vos. ]]  Hoc fit ad correctionem aliorum.</n>


text:
Dum judicamur autem, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur.<n>[[Dum judicamur, ]]  etc. Eisdem qui patiuntur etiam pœna propria, est aliquando purgatio, ut prophetæ Addo, qui prohibitus comedit: qui vivus potuit terreri vel contristari de eo quod non erat sensurus mortuus. Dictum est enim ei: [[Non inferetur cadaver tuum in sepulcro patrum tuorum]]  III Reg. 13.. Et per hoc inobedientia prophetæ puniri potuit, ne ad supplicium tartareum ejus anima raperetur. [[Corripimur. ]]  In paucis est omnium emendatio, quatenus timore pœnæ nostræ alii emendantur.</n>


text:
Itaque fratres mei, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate.<n>[[Invicem exspectare. ]]  Ut multorum oblatio simul celebretur, et omnibus ministretur.</n>


text:
Si quis esurit, domi manducet, ut non in judicium conveniatis. Cetera autem, cum venero, disponam.<pb/>


text:
De spiritualibus autem, nolo vos ignorare fratres.<n>[[De spiritualibus. ]]  Agere incipit Apostolus de bonis sancti Spiritus, pro quorum majoribus alii superbiebant, minores invidebant et despiciebant, quasi nunquam habituri essent.</n>


text:
Scitis quoniam cum gentes essetis, ad simulacra muta prout ducebamini euntes.<n>[[Scitis. ]]  Spiritualia, traditurus priora commemorat, ut sicut fuerunt tunc imago idolorum, ita nunc sint imago Dei.</n>


text:
Ideo notum vobis facio, quod nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu. Et nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu Sancto.<n>[[Ideo notum. ]]  Quia per singula charismata hominibus magis gloriam quam Deo dabant, nescientes hoc a Spiritu sancto ministrari; in omnibus ostendit laudem Dei esse et gratiam, ut sicut tunc imago idoli totum malum fuit ex homine, ita nunc ex Spiritu Dei omnia bona credantur. [[Nemo in spiritu, ]]  etc. Cogitando, loquendo, operando. [[Dicit]]  similiter tribus modis, scilicet, corde, ore et opere anathema Jesu, id est aliquam separationem, a Jesu, id est quodlibet peccatum: quasi: Abstinetur per spiritum a malo. [[Nisi in Spiritu sancto. ]]  Quasi: Bene operari et omne bonum est per Spiritum sanctum, et ideo major non despiciat minorem, quia nihil habet nisi a Spiritu sancto.</n>


text:
Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus:<n>[[Divisiones. ]]  Hoc commune omnibus: sed gratiæ sunt divisæ, ne minor desperet: ne major, dum audit gratias, superbiat.</n>


text:
et divisiones operationum sunt, idem vero Deus qui operatur omnia in omnibus.<n>[[Idem vero Deus. ]]  Hoc ait, ne Pater et Filius et Spiritus sanctus alia separatim operari videantur, ex eo quod Spiritui gratias, et Domino ministrationes, et Deo operationes supposuerat, omnia referens ad unum Deum subdit: [[Quia Deus operatur. Omnia in omnibus. ]]  Non uni omnia tribuit, sed in omnibus omnia operatur, ut quod non habet quis in se, habeat in alio, et sic maneat charitas et humilitas.</n>


text:
Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem.<n>[[Unicuique. ]]  Divisa sunt bona, et non ad meritum alicujus singulariter dantur, sed ad utilitatem ædificandæ Ecclesiæ. Accepimus et nos Spiritum sanctum, si amamus Ecclesiam, si charitate compaginamur, si catholico nomine et fide gaudemus. Credamus, fratres, quantum quisque amat Ecclesiam Christi, tantum habet Spiritum sanctum.</n>


text:
Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiæ: alii autem sermo scientiæ secundum eumdem Spiritum:<n>[[Sapientiæ. ]]  Sapientia est in contemplatione æternorum. Scientia in actione temporalium. Unde in Job: [[Ecce pietas. ]]  Id est, cultus, Dei [[est sapientia, ]]  qui Græce [[theosebia. ]]  Et quis hic cultus ejus, nisi amor et cognitio ejus? abstinere autem a malis scientia est: mala autem in temporalibus sunt, in quibus caute et prudenter versandum est. Cui datur sapientia, est quasi sol; cui scientia, luna in nocte sæculi; quibus cætera dantur, stellæ sunt: quia hæc in nocte sunt necessaria.</n>


text:
alteri fides in eodem Spiritu: alii gratia sanitatum in uno Spiritu:<n>[[Alteri fides. ]]  Et fides inter dona Dei et munera est. Non ergo sola charitas, sed charitas cum fide a Deo nobis est.</n>


text:
alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum.<n>[[Sermonum. ]]  Sermones sunt allegoricæ pronuntiationes quæ in prophetis et in Evangeliis apparent.</n>


text:
Hæc autem omnia operantur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult.<n>[[Unus atque idem spiritus. ]]  Quod supra dixit tres operari, hic nominat spiritum: quia enim unius sunt naturæ, quod unus operatur, tres operantur. Unus et idem, inquit, ne tot putentur quot sunt opera: non quod sine Patre et Filio Spiritus operetur. Inseparabilis est enim operatio Trinitatis. [[Dividens singulis. ]]  Unde nec huic dolendum, nec illi superbiendum. [[Ut vult. ]]  Qui solus novit quod conveniat, et gratis, non ad meritum hominum.</n>


text:
Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus.<n>[[Ita et Christus. ]]  Caput et corpus dicitur Christus, propter ineffabilem unitatem capitis et membrorum. Unus spiritus faciet omnia in membris corporis Christi, sicut una anima videt in oculo, audit in aure, et in cæteris omnibus omnia facit.</n>


text:
Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive Judæi, sive gentiles, sive servi, sive liberi: et omnes in uno Spiritu potati sumus.<n>[[Etenim. ]]  Ostendit quomodo corpus Christi sit unum quia omnes baptizati, id est abluti et in uno spiritu ducti sumus in hoc, ut simus unum corpus, id est unanimes per illum unum spiritum, ut totum corpus hominis una anima vegetatur. Et quia omnes potati sumus in acceptione diversorum donorum Spiritus sancti, [[in uno spiritu: ]]  quia omnia dona ad unum efficiendum dirigit. Non illius persona contemnenda vel præferenda, nec hominibus gloria Dei danda: quia unus et idem in omnibus operatur.</n>


text:
Nam et corpus non est unum membrum, sed multa.<n>[[Nam et corpus. ]]  Ostendit per similitudinem humani corporis unitatem corporis Christi, id est Ecclesiæ, habere varietatem officiorum et diversitatem hanc non tollere unitatem: sicut humani corporis unitas non in singularitate consistit, sed in multis membris, ut invicem sibi præstent quod debent.</n>


text:
Si totum corpus oculus: ubi auditus? Si totum auditus: ubi odoratus?<n>[[Si totum. ]]  Quasi dicat: Si in Ecclesia omnes essent unius officii, quomodo impleretur necessitas corporis, cujus gubernationi diversis opus est?.</n>


text:
Nunc autem posuit Deus membra, unumquodque eorum in corpore sicut voluit.<n>[[Memora, unumquodque eorum sicut voluit. ]]  Ut nihil desit illi: ita et in Ecclesia diversas personas quibus tribuit munera diversa.</n>


text:
Quod si essent omnia unum membrum, ubi corpus?<n>[[Quod si essent omnia unum, ]]  non modo multitudo sensuum periret, sed etiam corpus. Ita si in Ecclesia omnes essent unius officii et dignitatis, non discernerentur membra neque corpus.</n>


text:
Non potest autem oculus dicere manui: Opera tua non indigeo: aut iterum caput pedibus: Non estis mihi necessarii.<n>[[Aut iterum caput pedibus. ]]  Ipsa dignitas contemptibilis est sine subjectis. Officium enim est per quod dignitas constat. Magnus imperator necessarium habet exercitum.</n>


text:
et quæ putamus ignobiliora membra esse corporis, his honorem abundantiorem circumdamus: et quæ inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem habent.<n>[[Inhonesta sunt. ]]  Absit ut in membris sanctorum aliqua sit turpitudo: sed dicuntur inhonesta, quia non habent eam speciem decoris quam habent ea quæ in promptu sunt. Vel propter legem membrorum quæ de peccato venit; usus membrorum illicitus turpis est, non membra ipsa. Intelliguntur etiam quidam fratres qui cum honesti sunt egestate et habitu, aliquando tamen vitæ mundioris sunt. Vel intelliguntur illi qui in Ecclesia per aliquod peccatum inhonesti, abundantius adjuvantur consolationibus et orationibus, ut honesti fiant.</n>


text:
Honesta autem nostra nullius egent: sed Deus temperavit corpus, ei cui deerat, abundantiorem tribuendo honorem,<n>[[Honesta autem. ]]  Quasi dicat: Ita et fratribus in quibus studium peritiæ, conversationis ornavit honestas, nihil est quod addatur a nobis. [[Sed Deus temperavit. ]]  Remoto illo quod obest, ponit illud quod prodest, scilicet contemperationem.</n>


text:
ut non sit schisma in corpore, sed idipsum pro invicem sollicita sint membra.<n>[[Sed in idipsum pro invicem. ]]  Quasi dicat: Sollicita sint membra, ut tendant in idipsum, id est in id sollicitudinis quod sit ipsum, id est indifferens, ut non minus pro alio quam pro se.</n>


text:
Et si quid patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra: sive gloriatur unum membrum, congaudent omnia membra.<n>[[Et si quid patitur. ]]  Hoc de membris corporis ambiguum non est, quia si oculus vel pes capiatur aliqua ægritudine, totum corpus condolet. Ita et nos decet condolere fratribus si quid adversitatis emerserit, et lætari si bene cesserit.</n>


text:
Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro.<n>[[De membro. ]]  Vel Christo, vel a me cujus prædicatione instituti estis.</n>


text:
Et quosdam quidem posuit Deus in ecclesia primum apostolos, secundo prophetas, exinde doctores, deinde virtutes, exinde gratias curationum, opitulationes, gubernationes, genera linguarum, interpretationes sermonum.<n>[[Et quosdam quidem. ]]  Determinat hic de donis Dei, quæ altiora, et quæ sint inferiora. De his enim putabant Corinthii, quod minus esset majus, et quod majus esset minus. [[Primum. ]]  Dignitate et tempore [[apostolos]]  vice Christi prædicantes et omnium judices. [[Secundo prophetas. ]]  Id est mysteria Scripturarum vel futura revelantes. [[Tertio doctores. ]]  Præcepta vivendi dantes, vel qui pueros litteris imbuunt. [[Genera linguarum. ]]  CHRYS. Ecce donum Dei est, multas scire linguas. Et nota quod ultimum ponit illud, quod illi primum ponebant.</n>


text:
Numquid omnes apostoli? numquid omnes prophetæ? numquid omnes doctores?<n>[[Nunquid omnes pro, ]]  etc. Qui hæc non habet in se amet in aliis ea: et in eis jam hæc habet, quæ in se non habet.</n>


text:
numquid omnes virtutes? numquid omnes gratiam habent curationum? numquid omnes linguis loquuntur? numquid omnes interpretantur?


text:
Æmulamini autem charismata meliora. Et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro.<n>[[Excellentiorem viam. ]]  Charitatem, quia est majus omnibus prædictis donum; unde in fine, his qui dicunt, [[Domine, in nomine tuo prophetavimus, dæmonia ejecimus, virtutes fecimus, dicet Dominus: Recedite a me, non novi vos, operarii iniquitatis]]  Matth. 7..</n><pb/>


text:
Si linguis hominum loquar, et angelorum, caritatem autem non habeam, factus sum velut æs sonans, aut cymbalum tinniens.<n>[[Si linguis, ]]  etc. Probat hic quod charitas excellentior est: quia alia sine illa non valent, et illa sine istis prodest plurimum. [[Charitatem autem. ]]  Charitas est fons proprius et singularis bonorum cui alienus non communicat. Quæ ut oleum non potest premi in imo, sed superexcellit; quæ si desit, frustra habentur cætera: si adsit, habentur omnia? [[Velut æs sonans, ]]  etc. Sicut impulsu aliquo et non per se æs resonat, sic loquens linguis, non per se, qui nescit quod loquitur, sed virtute spiritus profert ea quibus audientes mulceat.</n>


text:
Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, et omnem scientiam: et si habuero omnem fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non habuero, nihil sum.<n>[[Et si habuero prophetiam. ]]  Ut Balaam, et Caiphas, et Saul. [[Noverim mysteria. ]]  Ut et Judas cum apostolis, et diabolus qui (ut Ezechiel dicit) mysteria divina novit. [[Scientiam. ]]  Ut scribæ et Pharisæi, unde: [[Vos habetis clavem scientiæ, sed nec intratis, nec alios intrare sinitis]]  Matth. 23.. Habent hæc utique et mali, qui et confitebuntur in judicio, ubi non audebunt mentiri: quibus non dicetur: Non habuistis, sed [[non novi vos: ]]  quia ea sine charitate habuerunt.</n>


text:
Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest.


text:
Caritas patiens est, benigna est. Caritas non æmulatur, non agit perperam, non inflatur,<n>[[Charitas patiens est, ]]  etc. Hæc sunt arma quibus miles Christi armatur. Cujus armaturæ quasi præcipua arma præmisit, patientiam et benignitatem. ORIG. Patientia illata a proximis mala æquanimiter portat, benignitas sua bona proximis desiderabiliter impendit. [[Non æmulatur. ]]  Quia non eam aliena felicitas contristat. [[Non inflatur. ]]  Quia non eam sua felicitas attollit.</n>


text:
non est ambitiosa, non quærit quæ sua sunt, non irritatur, non cogitat malum,<n>[[Non quærit, ]]  etc. Non est amatrix pecuniæ.</n>


text:
omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet.<n>[[Omnia credit. ]]  Non dicit omnibus credit, quia soli Deo. [[Omnia sperat. ]]  Sic in patribus, id est in populo Isræl apparuit, qui sperabant habere quod promittebat Deus. [[Omnia sustinet. ]]  In capite, id est in Christo, qui patienter exspectavit gloriam resurrectionis et ascensionis.</n>


text:
Caritas numquam excidit: sive prophetiæ evacuabuntur, sive linguæ cessabunt, sive scientia destruetur.<n>[[Charitas. ]]  Item in hoc est dignior quia nec in hoc sæculo, nec in futuro finitur, etsi quædam opera ejus cessent. [[Nunquam excidit. ]]  Si credendo et sperando diligimus quod nondum videtur, quanto magis cum videbitur?</n>


text:
Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est.<n>[[Evacuabitur quod. ]]  Destructio imperfectionis est, quando id quod imperfectum est impletur in totum.</n>


text:
Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir, evacuavi quæ erant parvuli.


text:
Videmus nunc per speculum in ænigmate: tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte: tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum.<n>[[Nunc. ]]  Imagines veritatis per fidem videntur. [[Tunc autem facie ad faciem. ]]  Id est res ipsæ manifeste videbuntur. [[Tunc cognoscam. ]]  Id est videbo promissa, [[sicut ipse est, ]]  hoc est præsentem ad Deum esse, ubi Christus est. Vel sicut præscitus sum cognoscere quod modo est secretum, [[Speculum. ]]  Est anima: speculum vi cujus aliquo modo Deum noscimus, sed obscure. [[Ænigma. ]]  Est autem ænigma non omnis, sed obscura allegoria. Unde sicut per speculum significavit imaginem, ita nomine ænigmatis similitudinem quamvis, sed obscuram et ad percipiendum difficilem intelligit.</n>


text:
Nunc autem manent fides, spes, caritas, tria hæc: major autem horum est caritas.<n>[[Fides, spes, ]]  etc. Quibus scientia et prophetia militat sine quibus nullius justi est vita ista perfecta. [[Major autem horum est charitas. ]]  Charitas est cui hic fides et spes non potest deesse, sed fides et spes sine charitate possunt esse.</n><pb/>


text:
Qui enim loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo: nemo enim audit. Spiritu autem loquitur mysteria.<n>[[Qui enim loquitur lingua, ]]  etc. Hoc autem fiebat quando lingua loquens se non intelligebat, ut si quis alicujus linguæ prolationem et non significationem sciret</n>


text:
Volo autem omnes vos loqui linguis: magis autem prophetare. Nam major est qui prophetat, quam qui loquitur linguis; nisi forte interpretetur ut ecclesia ædificationem accipiat.


text:
Nunc autem, fratres, si venero ad vos linguis loquens: quid vobis prodero, nisi vobis loquar aut in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina?<n>[[Nunc autem. ]]  Dixi quod major est qui prophetat, quam qui loquitur lingua. In meipso autem videre potestis, quod lingua non prodest, prophetia autem prodest. [[Nunc autem. ]]  Si venero nunc ad vos, quando fideles estis, [[linguis loquens, ]]  quid vobis prodero? quasi dicat nihil, quid ergo tunc lingua proderat, quando infideles eratis? quasi dicat nihil. [[Aut in revelatione. ]]  Ut exponam revelationem. Revelatio est quando per figuras ostenduntur quædam mysteria, ut in Apocalypsi. [[Aut in scientia. ]]  Ut exponam ea quæ ad sciendum pertinent. Ea sunt quæ fidem illuminant, ut de natura Deitatis. [[Aut in prophetia. ]]  Ut exponam Scripturas quæ de futuris agunt. [[Aut in doctrina. ]]  Ut exponam Scripturas quæ mores informant.</n>


text:
Tamen quæ sine anima sunt vocem dantia, sive tibia, sive cithara; nisi distinctionem sonituum dederint, quomodo scietur id quod canitur, aut quod citharizatur?<n>[[Tamen quæ sine, ]]  etc. Per me ostendi linguam non valere sine interprete. Per me dico, ostendi, qui sum rationalis, tamen per inanimata idem possum ostendere.</n>


text:
Etenim si incertam vocem det tuba, quis parabit se ad bellum?<n>[[Etenim si incertam. ]]  Item per aliam similitudinem. [[Etenim si incertam, ]]  etc. Judæis erat usus tubæ in festis et in bellis diversis sonis.</n>


text:
Ita et vos per linguam nisi manifestum sermonem dederitis: quomodo scietur id quod dicitur? eritis enim in aëra loquentes.


text:
Tam multa, ut puta genera linguarum sunt in hoc mundo: et nihil sine voce est.<n>[[Et sine voce. ]]  Multæ sunt linguæ, sed habent proprias significationes vocum, ut intelligantur.</n>


text:
Si ergo nesciero virtutem vocis, ero ei, cui loquor, barbarus: et qui loquitur, mihi barbarus.<n>[[Si ergo nesciero. ]]  Et quia alii sine interprete non intelligerent, ego ero barbarus.</n>


text:
Sic et vos, quoniam æmulatores estis spirituum, ad ædificationem ecclesiæ quærite ut abundetis.<n>[[Sic et vos. ]]  Vel sub una distinctione, sic. Et propter hoc ne sitis barbari, et vos ut ego quærite ut abundetis.</n>


text:
Nam si orem lingua, spiritus meus orat, mens autem mea sine fructu est.<n>[[Spiritus meus orat. ]]  Spiritus vocatur vis animæ inferior mente, ubi corporalium rerum similitudines imprimuntur. Mens, altera superior vis animæ, ut supra. Spiritus Pharaonis informatus est, ut videret imagines mens Joseph illuminata est, ut intelligeret. [[Sine fructu. ]]  Ita est si lingua incognita quis loquatur, vel signa aliquarum rerum sine intellectu proferat, sicut solent Latini homines Græce cantare, oblectari sono verborum, nescientes tamen quid dicant.</n>


text:
Quid ergo est? Orabo spiritu, orabo et mente: psallam spiritu, psallam et mente.<n>[[Orabo spiritu. ]]  Id est, ita loqui approbo, ut signa rerum formentur in spiritu, et eorum intellectus refulgeat in mente. Vel, [[Orabo]]  ore et mente.</n>


text:
Ceterum si benedixeris spiritu, qui supplet locum idiotæ, quomodo dicet: Amen, super tuam benedictionem? quoniam quid dicas, nescit.<n>[[Amen. ]]  Nota quod hoc verbum [[amen, ]]  nec Græcum, nec Latinum est, sed Hebræum, et interpretatur [[verum. ]]  Cumque posset dici, [[verum, ]]  non tamen dixit, sed [[amen. ]]  Nec Græcus, nec Latinus interpres ausus est id facere, ne vilesceret nudatum, sed honorem haberet velamento secreti.</n>


text:
Gratias ago Deo meo, quod omnium vestrum lingua loquor.<n>[[Gratias ago Deo. ]]  Proponit se exemplum, quod non debent loqui linguis nisi ad ædificationem, sicut ipse qui omnes novit.</n>


text:
Sed in ecclesia volo quinque verba sensu meo loqui, ut et alios instruam: quam decem millia verborum in lingua.


text:
Fratres, nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote: sensibus autem perfecti estote.<n>[[Sed malitia parvuli estote. ]]  Sitis remoti a malitia, ut parvuli, studentes his quæ prosunt, quod est perfectio sensus.</n>


text:
In lege scriptum est: Quoniam in aliis linguis et labiis aliis loquar populo huic: et nec sic exaudient me, dicit Dominus.<n>[[In lege. ]]  Ratio quare non debet quærere linguas est quia in signum sunt infidelibus (quod ipsi jam non sunt) et non ad ædificationem quæ necessaria est jam fidelibus. [[Aliis linguis. ]]  Non de sabbato, et neomeniis, et circumcisione et hujusmodi, sed Novum Testamentum. Vel, non in revelatione, qua indigni sunt, sed in parabolis dicitur eis Evangelium. [[Et nec sic exaudient. ]]  Hoc de his prædixit quos præsciit non credituros, quibus propter peccata non patet vel placet veritas.</n>


text:
Itaque linguæ in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus: prophetiæ autem non infidelibus, sed fidelibus.<n>[[Itaque linguæ in signum. ]]  Id est sermones Dei incognita lingua et peregrina obscuri sunt ne videantur a perfidis, ut cum audiuntur, signum sit quia propter perfidiam factum est ne audientes intelligant: hoc utique fit infidelibus quibus teguntur sensus, fidelibus autem convenit prophetia et non lingua incognita.</n>


text:
Si ergo conveniat universa ecclesia in unum, et omnes linguis loquantur, intrent autem idiotæ, aut infideles: nonne dicent quod insanitis?<n>[[Si ergo conveniat. ]]  Alia ratio datur hic cur non debeant loqui linguis, quasi dicat, quia [[linguæ sunt in signum, ]]  non ad ædificationem.</n>


text:
Si autem omnes prophetent, intret autem quis infidelis, vel idiota, convincitur ab omnibus, dijudicatur ab omnibus:


text:
occulta cordis ejus manifesta fiunt: et ita cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit.


text:
Quid ergo est, fratres? Cum convenitis, unusquisque vestrum psalmum habet, doctrinam habet, apocalypsim habet, linguam habet, interpretationem habet: omnia ad ædificationem fiant.<n>[[Quid ergo. ]]  Jam incipit determinare quo modo linguis sit utendum; quasi dicat: Quandoquidem hæc veniunt de locutione linguarum; ergo quid agendum de his est? quasi dicat: Utamini linguis ad ædificationem, sicut cætera agenda sunt. [[Unusquisque, ]]  etc. Ideo nullus se excuset. [[Psalmum habet. ]]  Laudem Dei, per canticum. [[Doctrinam. ]]  Sensum spiritualem per prudentiam.</n>


text:
Sive lingua quis loquitur, secundum duos, aut ut multum tres, et per partes, et unus interpretatur.<n>[[Aut ut multum tres. ]]  Non plus quam tres, ne loquens linguis occupet diem, et non sit locus prophetis Scripturas disserentibus.</n>


text:
Si autem non fuerit interpres, taceat in ecclesia: sibi autem loquatur, et Deo.<n>[[Sibi autem loquatur. ]]  Sibi loquitur qui compungitur ex his quæ dicit. Et ideo ad honorem Dei, quem laudat vel orat.</n>


text:
Prophetæ autem duo, aut tres dicant, et ceteri dijudicent.<n>[[Prophetæ duo. ]]  Quia sufficit sermo tot hominum, et in ore duorum vel trium stat omne verbum.</n>


text:
Quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat.<n>[[Quod si alii. ]]  Datur inferiori, quod non superiori.</n>


text:
Non enim est dissensionis Deus, sed pacis: sicut et in omnibus ecclesiis sanctorum doceo.<n>[[Non enim est dissensionis Deus. ]]  Esset autem Deus dissensionis si eos quos replet, simul loqui compelleret. [[Sicut in omnibus, ]]  etc. Mulieres taceant, sicut ego doceo in omnibus ecclesiis.</n>


text:
Mulieres in ecclesiis taceant, non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, sicut et lex dicit.


text:
Si quid autem volunt discere, domi viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in ecclesia.<n>[[Turpe est. ]]  Quia contra disciplinam ecclesiasticam hoc est.</n>


text:
Si quis videtur propheta esse, aut spiritualis, cognoscat quæ scribo vobis, quia Domini sunt mandata.<n>[[Si quis videtur propheta. ]]  Quod utique non est, si non ita esse cognoscit: qui enim vere est, ita cognoscit, et qui hæc ignorat, ignorabitur, id est improbabitur. Pusilli in cruce gloriantes etiamsi ignorent quæ subtilissime disseruntur, ad gloriam tamen perveniunt, quia non perit unus de pusillis pro quibus Christus mortuus est. [[Cognoscat. ]]  Cum hoc dicit, innuit difficilia esse verba epistolarum, cum a propheta vel spirituali jubet cognosci.</n>


text:
Si quis autem ignorat, ignorabitur.<n>[[Si quis autem ignorat. ]]  Sed si quis hæc ignorat, et non vult credere esse mandata Dei, ignorabitur, ut in Evangelio: [[Nescio vos, ]]  id est non novi vos esse meos, vel inter prædestinatos.</n>


text:
Notum autem vobis facio, fratres, Evangelium, quod prædicavi vobis, quod et accepistis, in quo et statis,


text:
per quod et salvamini: qua ratione prædicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis.<n>[[Per quod et salvamini. ]]  Si retinetis illud Evangelium, id est resurrectionem mortuorum, ea ratione qua confirmavi vobis, id est per resurrectionem Christi. [[Nisi frustra credidistis. ]]  Quod est, si non tenetis resurrectionem mortuorum. Incassum est fides quæ non accipitur sub spe resurrectionis.</n>


text:
Tradidi enim vobis in primis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas:


text:
et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas:<n>[[Resurrexit tertia die. ]]  Et hoc dixi secundum Scripturas. Inquit enim Osee: [[Post biduum vivificabit nos, et in die tertio resurgemus in conspectu ejus]]  Ose. 6.. Si mortuus et sepultus resurrexit, ne dubitetis mortuos et sepultos resurgere.</n>


text:
et quia visus est Cephæ, et post hoc undecim:<n>[[Visus est Cephæ. ]]  Prius quam aliis viris quibus apparuisse legitur in Evangelio, aliter contrarium esset ei quod primo mulieribus apparuisse legitur.</n>


text:
deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul: ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt:


text:
novissime autem omnium tamquam abortivo, visus est et mihi.<n>[[Abortivo. ]]  Abortivus dicitur quia extra tempus legitimum natus, id est antequam debeat, vel post et tardius renatus apostolatum accepit, jam Christo assumpto. Vel similis abortivo, quia sum minimus, vel tempore et vocatione, non dignitate, labore et prædicatione. Hoc causa humilitatis vere dixit, et probat dicens: [[Non sum dignus. ]]  Cur ergo Apostolus? [[Gratia autem Dei]]  Primum sola gratia, cum non præcederent nisi mala merita. Sed post per gratiam incipiunt merita.</n>


text:
Ego enim sum minimus Apostolorum, qui non sum dignus vocari Apostolus, quoniam persecutus sum ecclesiam Dei.


text:
Gratia autem Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi: non ego autem, sed gratia Dei mecum:<n>[[Abundantius. ]]  Hoc magis impletum est, quia de opere manuum vixit, nec Evangelio minus fecit. Et ne voluntas sine gratia Dei putaretur aliquid posse, subdit: [[Non ego, sed gratia, ]]  etc</n>


text:
sive enim ego, sive illi: sic prædicamus, et sic credidistis.<n>[[Et sic credidistis. ]]  Arguit eos: quia cum hæc manifesta fides esset apud omnes ecclesias, illi tamen inde desciverant.</n>


text:
Si autem Christus prædicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quoniam resurrectio mortuorum non est?


text:
Si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo prædicatio nostra, inanis est et fides vestra:<n>[[Si autem Christus. ]]  Hucusque Christum resurrexisse ostendit. Nunc per resurrectionem ejus probat resurrectionem mortuorum. Negabant pseudoapostoli Christum vere passum fuisse, aut sepultum, aut resurrexisse vel in carnem venisse.</n>


text:
invenimur autem et falsi testes Dei: quoniam testimonium diximus adversus Deum quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt.<n>[[Invenimur autem. ]]  Hæc et alia ideo inferuntur, ut erubescant Corinthii sequentes errorem pseudoapostolorum, quem absurda hæc consequuntur, quæ etiam ipse damnat. Ne ergo in hoc errore remaneant, dicit: [[Inveni, ]]  etc. [[Adversus Deum. ]]  Non min re, sed majore fortassis scelere in Deo laudatur falsitas, quam vituperatur veritas.</n>


text:
Quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra: adhuc enim estis in peccatis vestris.<n>[[Quod si Christus non, ]]  etc. Si Christus non resurrexit; Christus in morte retinetur. Et si in morte, tunc et in peccato, quod est causa mortis Et si in peccato tenetur, peccata vestra remittere non potuit. Et ita adhuc estis in peccatis vestris, quæ remissa vobis credebatis, et sic est vana fides ves tra.</n>


text:
quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum.<n>[[Quoniam quidem per hominem. ]]  Ecce primitiæ, homo et homo, homo ad vitam, homo ad mortem, sed ille non nisi homo, iste Deus et homo.</n>


text:
Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur.<n>[[Et sicut. ]]  Per [[sicut, ]]  notatur similitudo et causa, quia sicut ex corruptione Adæ ad mortem, ita ex spiritu Christi ad vitam.</n>


text:
Unusquisque autem in suo ordine, primitiæ Christus: deinde ii qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt.<n>[[Unusquisque. ]]  Ordines exponit, ut de re certa: et tempora quando factum sit, et quando futurum sit, ut resurgant mortui. [[Deinde qui sunt. ]]  Alia littera: [[Deinde hi qui sunt Christi in adventu ejus, ]]  scilicet resurgent. Itaque qui in Christum credunt, et minus eo digni sunt, resurgent posteriores tempore, et dignitate minores. Et qui sint Christi, exponit subdens: [[Qui in adventu ejus crediderunt, ]]  etc.</n>


text:
Deinde finis: cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem.<n>[[Deinde finis. ]]  Hoc ponit ad commendationem resurrectionis, qua impleta finis erit mundi et consummatio omnium. [[Cum evacuaverit. ]]  Dum durat mundus, angeli angelis præsunt, dæmones dæmonibus, nomines hominibus: ad utilitatem viventium, vel ad deceptionem. Sed hominibus collectis in angelis et hominibus omnis prælatio cessabit, non erit inter præsidentes et subditos illa dissensio. Tunc autem notum erit omnibus, nihil horum aliquos terrenos vel cœlestes habuisse ex se, sed ab illo, ex quo sunt omnia.</n>


text:
Oportet autem illum regnare donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus.<n>[[Oportet autem illum regnare. ]]  Sensus est: Oportet regnum ejus interim manifestari, donec omnes inimici eum regnare fateantur: dicendo [[donec]]  excludit majorem manifestationem, non ampliorem regni permanentiam. Unde alibi: [[Oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur, ]]  etc. Non ut tunc avertantur, sed ut nihil amplius requirant.</n>


text:
Novissima autem inimica destruetur mors: omnia enim subjecit pedibus ejus. Cum autem dicat:<n>[[Novissima autem. ]]  Inter alia constat quod et potestatem suscitandi habet Christus cum subdit: [[Novissime autem inimica destruetur mors. ]]  Modo Christus regnat, et tunc regnabit: sed novissime, id est post omnia destruetur mors, quia amplius non dissolventur homines sicut hæretici arbitrantur. [[Novissime. ]]  Quia non erit aliquid quod destruat; postquam hoc mortale induat immortalitatem. [[Inimica. ]]  Cui inimicamur: vel ipsa nobis. Iterum commendatio resurrectionis.</n>


text:
Omnia subjecta sunt ei, sine dubio præter eum qui subjecit ei omnia.<n>[[Præter eum qui subjecit ei omnia. ]]  Qui sicut ex nullo est, ita nulla ratione potest alicui esse subjectus: Ipse enim principium est omnium. [[Ut sit Deus omnia. ]]  Quia cum dicet omnis creatura Christum esse suum caput, Christi autem caput, Deum, non tantum in omnibus, id est in confessione omnium, unus erit Deus, sed et omnis creatura fatebitur ipsum esse ex quo sunt omnia.</n>


text:
Cum autem subjecta fuerint illi omnia: tunc et ipse Filius subjectus erit ei, qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.<n>[[Ut sit Deus. ]]  Ipse est finis quem supra toties concludens posuit: post membratim explicat quæ sit consummatio futura. [[Omnia. ]]  Quæ desiderari possunt. [[In omnibus, ]]  membris suis: quia præmium virtutis erit ipse qui dedit virtutem, quia Deus erit unde satientur.</n>


text:
Alioquin quid facient qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt? ut quid et baptizantur pro illis?<n>[[Pro mortuis. ]]  Id est pro peccatis delendis. Vel, pro se mortuis faciendis ad similitudinem mortis Christi, quid facient cum non sint vitam habituri? [[Si omnino, ]]  etc. Ita ut nec Christus surrexerit? ut quid baptizantur cum peccata non dimittantur, si Christus non resurrexerit?</n>


text:
Quotidie morior per vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu Domino nostro.<n>[[Propter vestram. ]]  Vel: [[Per vestram gloriam. ]]  Ecce Apostolus jurat ut sciamus quia verum jurare non est peccatum, sed non ideo in dubiis jurandum est; et tutius est non jurare quam consuetudine jurandi pejerare. Falsum vero jurare, gravissimum est peccatum. Contra præceptum non est juratio: quæ non est a malo jurantis, sed increduli vel infirmi, qui aliter non credit.</n>


text:
Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt? Manducemus, et bibamus, cras enim moriemur.<n>[[Si secundum hominem. ]]  Id est agens rationabiliter quia hominis est credere, non mori hominem ut bestiam, [[pugnavi, ]]  id est disputavi. [[Manducemus ]][[et bibamus, cras enim moriemur. ]]  Hoc propter eos qui quasi nihil futurum sit post mortem, ventri tantum student ut pecora, dicentes: Quis inde venit? Non audivi vocem cujusquam inde venientis. Quibus dicitur: Stulte, si pater tuus surgeret, crederes? Dominus omnium surrexit, et non credis. Qui voluit mori et surgere, ut omnes uni crederemus, ne a multis deciperemur. Crederes patri iterum morituro, et non credis jam immortalis, qui denique testimonium habet in cœlo, testimonium in terra, testimonium ab angelis, testimonium ab inferis.</n>


text:
Nolite seduci: corrumpunt mores bonos colloquia mala.<n>[[Nolite seduci, ]]  etc., a pseudo; qui de medicina quærunt vulnus et de Scripturis conantur torquere vinculum, unde laqueum mortis injiciant. [[Corrumpunt bonos mores, ]]  etc. THEODOR. Bonos hic leves vocavit qui facile decipiuntur.</n>


text:
Evigilate justi, et nolite peccare: ignorantiam enim Dei quidam habent, ad reverentiam vobis loquor.<n>[[Evigilate. ]]  Hoc nolite, sed [[evigilate]]  a corpore; et sic eritis [[justi; ]]  et post: [[Nolite peccare]]  illis consentiendo, quia ignorant Deum.</n>


text:
Sed dicet aliquis: Quomodo resurgunt mortui? qualive corpore venient?<n>[[Sed dicet aliquis. ]]  Hactenus per rationes probavit resurrectionem mortuorum, modo per ipsam rerum naturam posse fieri ostendit; quasi dicat per hæc probatur: sed tamen aliquis depravatus sic loqui posset, quasi mortuorum resurrectio per naturam fieri non possit: [[Et si resurgent: qualive corpore, ]]  quasi dicat: Non poterit aliud esse quam modo, id est passibile et mortale. Respondet Apostolus: [[Insipiens, ]]  id est qui non attendis quod quotidie vides in grano.</n>


text:
Insipiens, tu quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur:<n>[[Insipiens tu: quod seminas. ]]  Ita mortuus poterit vivere, et meliori corpore: ut quod seminas, melius surgit.</n>


text:
et quod seminas, non corpus, quod futurum est, seminas, sed nudum granum, ut puta tritici, aut alicujus ceterorum.


text:
Deus autem dat illi corpus sicut vult: ut unicuique seminum proprium corpus.<n>[[Deus autem dat. ]]  Sicut ergo nudum granum seminatur, et Dei nutu quodammodo vestitum resurgit multa secum habens incrementa, ita mortuus Dei virtute poterit vivere, et meliori corpore resurgere. [[Unicuique seminum. ]]  Ita et nobis reformabit corpora nostra antiqua, ut Job ait: [[Quem visurus sum ego ipse, et non alius. ]]  Sed erit differentia in gloria et dignitate, quamvis de eadem sint natura. Sicut non omnis caro est ejusdem dignitatis, licet de eisdem elementis, et hoc est quod ait:</n>


text:
Non omnis caro, eadem caro: sed alia quidem hominum, alia vero pecorum, alia volucrum, alia autem piscium.<n>[[Et eadem caro. ]]  Omnis caro corpus, sed non e converso: ut lignum.</n>


text:
Et corpora cælestia, et corpora terrestria: sed alia quidem cælestium gloria, alia autem terrestrium.<n>[[Cœlestia. ]]  Resurgentium corpora sunt cœlestia; terrestria antequam moriantur, quia ex Adam. Et quia Christus cœlestis est, ex eo corpora cœlestia dicuntur, et non jam caro dicuntur. Ex Adam vero, quia terrestris est, terrestria corpora denominantur.</n>


text:
Alia claritas solis, alia claritas lunæ, et alia claritas stellarum. Stella enim a stella differt in claritate:<n>[[Stella enim a stella differt, ]]  etc. [[In domo Patris mei mansiones multæ sunt, ]]  etsi idem denarius, id est vita æterna omnibus. Una est enim beatitudo, quam justi percipiunt; sed dispar retributionis qualitas. Cum sint autem resurgentes imparis claritatis, tamen Deus est omnia in omnibus, quia Deus charitas est, et per charitatem fiet; ut quod habent singuli, communiter sit omnium.</n>


text:
sic et resurrectio mortuorum. Seminatur in corruptione, surget in incorruptione.<n>[[Seminatur. ]]  Id est, quamvis homo ex quo concipitur usque ad dissolutionem sit in corruptione et post vermibus scateat, tamen surget in incorruptione.</n>


text:
seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. Si est corpus animale, est et spiritale, sicut scriptum est:<n>[[Corpus animale. ]]  Id est quod nihil habet ab anima, nisi quod sensificetur per eam, sicut animalia. [[Surget spirituale. ]]  Transiens in naturam spiritus, id est habens quædam spiritualia, quia agile, leve, cibis non indigens. Cum dixit corpus transiturum ad incorruptionem, corruptionis mentionem facit, ut ostendatur major dignitas resurrectionis. [[Si est corpus. ]]  Vere surget corpus spituale, quia [[si]]  modo est, [[animale est, ]]  id est constat esse; quandoque [[erit spirituale. ]]  Sicut enim animales sumus quia pater noster carnalis factus est in animam viventem: sic erimus in resurrectione spirituales: quia Pater noster spiritualis factus est in sua resurrectione in spiritum vivificantem.</n>


text:
Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem.<n>[[Homo. ]]  Totum genus humanum sunt quodammodo illi duo homines, primus et secundus: ex illo nati, ex hoc renati. Christus dicitur Adam, quia de eadem materia; novissimus, quia post eum non succedit homo alius, qui sit caput vel auctor humani corporis. [[Sed non. ]]  Dixit corpora nostra futura spiritualia; sed ne quis dubitet an animale possit fieri spirituale, probat per similitudinem Christi; quasi dicat, factus est in spiritum vivificantem. [[Sed non prius]]  fuit in eo illud [[quod est spirituale, sed quod est animale, deinde spirituale. ]]  Sic et de nobis poterit fieri.</n>


text:
Primus homo de terra, terrenus: secundus homo de cælo, cælestis.<n>[[Primus homo. ]]  Vere primus est in animam viventem; quia de pulvere terræ formatus est animalis et passibilis ex natura. [[Secundus homo, ]]  quia [[de cœlo, ]]  id est quia divina natura fuit humanæ unita, ideo [[cœlestis, ]]  id est spiritualis in resurrectione; et quia primus pater fuit terrenus, tales sunt omnes. [[Cœlestis. ]]  Dicitur esse Christus, quia non humano ritu, sed divino nutu conceptus est et natus.</n>


text:
Hoc autem dico, fratres: quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt: neque corruptio incorruptelam possidebit.<n>[[Hoc autem dico. ]]  Judæi credebant futuram resurrectionem, sed more hujus vitæ, ut nuberent et generarent: unde sadducæis quidam non poterant respondere de septemvira muliere, de resurrectione enim erant hi carnaliter cogitantes: sed hoc Apostolus removet, dicens: [[Quia caro. ]]  Per carnem et sanguinem, ventrem et libidinem, id est opera carnis (quæ ibi non erunt) significat. [[Neque corruptio incorruptelam possidebit. ]]  Ne putares secundum substantiam carnis hoc dici, aperuit. Ideo dixit quod caro non possidebit regnum Dei: quia corruptio mortalitatis, quæ nomine carnis hic ostenditur, non possidebit incorruptibilitatem.</n>


text:
Ecce mysterium vobis dico: omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur.<n>[[Omnes quidem. ]]  Vel (secundum Hieronymum qui vivos repertos non morituros asserit, ad Marcellam scribens) omnes mortui resurgent, et non omnes vivi reperti immutabuntur, sed soli sancti.</n>


text:
In momento, in ictu oculi, in novissima tuba: canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti: et nos immutabimur.<n>[[In novissimo. ]]  Id est in novissimo signo, quod dabitur, ut ista impleantur. Hæc tuba est clamor de quo dicitur: [[Media nocte clamor factus est: ecce sponsus venit. ]]  Tubæ nomine aliquod evidens et præclarum signum dicitur, quod vox archangeli et tuba Dei alibi dicitur, et in Evangelio appellatur vox quam audient mortui qui in monumentis sunt et procedent, etc. [[Immutabimur. ]]  Exponit quomodo hoc fiat, vel qualis sit immutatio.</n>


text:
Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria.<n>[[Absorpta est. ]]  Id est destructa in victoria Christi; vel in hoc quod modum vincendi excessit, Christum invadendo; vel mors est peccati delectatio cum consensu, quæ victa est in hoc quod servi Dei vincent concupiscentias carnis suæ.</n>


text:
Ubi est mors victoria tua? ubi est mors stimulus tuus?<n>[[Ubi est, mors, victoria tua? ]]  Hæc sunt verba prophetæ, vel Apostoli lætantis et morti insultantis in persona resurgentium, ut certior sit resurrectio: quasi dicat: Vicisti in morientibus, victa es in resurgentibus. Victoria tua qua absorbueras corpora morientium, temporalis fuit: qua in corporibus resurgentium absorpta es; æterna constabit.</n>


text:
Itaque fratres mei dilecti, stabiles estote, et immobiles: abundantes in opere Domini semper, scientes quod labor vester non est inanis in Domino.<pb/>


text:
De collectis autem, quæ fiunt in sanctos, sicut ordinavi ecclesiis Galatiæ, ita et vos facite.<n>[[De collectis. ]]  Post alia, de collectis faciendis in sanctos qui erant in Hierosolymis breviter monet. Quod non est contra illud: [[Nolite cogitare de crastino. ]]  Non est enim cogitare de crastino, si quis humano more ista cogitet: sed si quis propter ista Deo militet, ut in operibus suis non regnum Dei, sed istorum acquisitionem intueatur. [[Ita et vos. ]]  AMBROS. Præcipit Apostolus omnem plebem die Dominico convenire, etc., usque ad nec grave est, et multum invenitur.</n>


text:
Per unam sabbati unusquisque vestrum apud se seponat, recondens quod ei bene placuerit: ut non, cum venero, tunc collectæ fiant.<n>[[Per, ]]  etc. Id est Dominica die. Quia una dies sabbati vel una sabbatorum, vel prima sabbati vocatur apud Judæos dies iste, quem Christiani Dominicum appellamus.</n>


text:
Cum autem præsens fuero, quos probaveritis per epistolas, hos mittam perferre gratiam vestram in Jerusalem.


text:
Apud vos autem forsitan manebo, vel etiam hiemabo: ut vos me deducatis quocumque iero.<n>[[Manebo vel etiam hiemabo, ]]  etc. Ibi tanquam medicus, moram habuit, ubi multi ægrotabant.</n>


text:
Nolo enim vos modo in transitu videre, spero enim me aliquantulum temporis manere apud vos, si Dominus permiserit.


text:
Si autem venerit Timotheus, videte ut sine timore sit apud vos: opus enim Domini operatur, sicut et ego.


text:
Ne quis ergo illum spernat: deducite autem illum in pace, ut veniat ad me: exspecto enim illum cum fratribus.


text:
De Apollo autem fratre vobis notum facio, quoniam multum rogavi eum ut veniret ad vos cum fratribus: et utique non fuit voluntas ut nunc veniret: veniet autem, cum ei vacuum fuerit.


text:
Obsecro autem vos fratres, nostis domum Stephanæ, et Fortunati, et Achaici: quoniam sunt primitiæ Achaiæ, et in ministerium sanctorum ordinaverunt seipsos:<n>[[Obsecro autem vos, fratres, nostis domum Stephanæ et Fortunati, ]]  etc. Ordo hujus litteræ respicit et pendet usque illuc, [[ut et vos subditi sitis. ]]</n>


text:
Gaudeo autem in præsentia Stephanæ, et Fortunati, et Achaici: quoniam id, quod vobis deerat, ipsi suppleverunt:


text:
refecerunt enim et meum spiritum, et vestrum. Cognoscite ergo qui hujusmodi sunt.<n>[[Spiritum meum et vestrum, ]]  etc. Meum, lætitia: vestrum, charitate.</n>


text:
Salutant vos ecclesiæ Asiæ. Salutant vos in Domino multum, Aquila et Priscilla cum domestica sua ecclesia: apud quos et hospitor.


text:
Paulus, Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Timotheus frater, ecclesiæ Dei, quæ est Corinthi cum omnibus sanctis, qui sunt in universa Achaia.<n>[[Argumentum]]  Post actam a Corinthiis pœnitentiam, consolatoriam scribit eis Epistolam Apostolus a Troade per Titum; et collaudans eos hortatur ad meliora, contristatos quidem eos, sed emendatos ostendens. [[Paulus apostolus. ]]  Salutationem primo more solito præmittit. Inde de bonis per gratiam collatis gratias Deo agit loquens perfectis: post ad passionis tolerantiam sui exemplo invitat; postea pseudoapostolos deprimendo redarguit detegens versutias eorum. Et se multis modis commendat. Tandem moralis admonitio cum iteratione benedictionis subditur. Salutationem igitur præmittens, contra pseudosuperbiam, [[Paulum; ]]  et contra cordis præsumptionem, [[apostolum]]  se nominat dicens: [[Paulus, ]]  etc.</n>


text:
Gratia vobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.<n>[[Benedictus. ]]  Primum perfectis loquitur de tribulatione, proponens se exemplum patientiæ et consolationis a Deo acceptæ, ducens laudi quod alii ignominiæ. [[Deus. ]]  Creator omnium. [[Pater Domini. ]]  Per quem est et nobis. [[Pater misericordiarum. ]]  Paterne dans veniam peccatorum, et bona opera, et in tribulatione constantiam. [[Et Deus. ]]  Dator [[totius]]  perfectæ [[consolationis: ]]  quantam decet dare Deum his, qui pro Christo patiuntur. Quod Deus sit consolationis, ex hoc patet quod consolatur.</n>


text:
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis,


text:
qui consolatur nos in omni tribulatione nostra: ut possimus et ipsi consolari eos qui in omni pressura sunt, per exhortationem, qua exhortamur et ipsi a Deo.<n>[[Qua exhortamur. ]]  Id est, quam Deus ad hoc dedit, non solum ut consolaretur, sed etiam exhortaretur: et ita nostra consolatio valet etiam ad alios exhortari, ut vere possimus consolari.</n>


text:
Sive autem tribulamur pro vestra exhortatione et salute, sive consolamur pro vestra consolatione, sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute, quæ operatur tolerantiam earumdem passionum, quas et nos patimur:


text:
ut spes nostra firma sit pro vobis: scientes quod sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis.


text:
Non enim volumus ignorare vos, fratres, de tribulatione nostra, quæ facta est in Asia, quoniam supra modum gravati sumus supra virtutem, ita ut tæderet nos etiam vivere.


text:
Sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos:<n>[[Ipsi. ]]  Non solum alii de nobis, sed et [[in nobis, ]]  etc., quia natura nostra nil nisi mortem promittebat vel defectum. Tantam insolentiam impiorum significat insurrexisse contra fidei prædicatores, ut mortem coram oculis haberent. Sic enim afflicti fuerant, ut desperarent de præsenti vita. Sed quia Deus præsidia sua non negat in desperatione positis, maxime suis, eripuit illos desperantes de semetipsis, fidentes autem de Deo. Nimia enim pressura deficere se profitebantur nisi adesset Deus.</n>


text:
qui de tantis periculis nos eripuit, et eruit: in quem speramus quoniam et adhuc eripiet,<n>[[Et eruit. ]]  Deus præsidia sua non negat suis in necessitate positis</n>


text:
adjuvantibus et vobis in oratione pro nobis: ut ex multorum personis, ejus quæ in nobis est donationis, per multos gratiæ agantur pro nobis.


text:
Nam gloria nostra hæc est: testimonium conscientiæ nostræ, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei, et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei, conversati sumus in hoc mundo: abundantius autem ad vos.<n>[[Nam gloria nostra. ]]  Ideo et vos et alii debetis orare pro nobis Vel ideo orationes vestræ poterunt nos juvare: quia hoc unde gloriamur tam honestum est, scilicet: [[Testimonium. ]]  Sunt bona opera, quæ testantur exterius quid sit in conscientia, [[Testimonium, ]]  id est conscientia non remordens, sed testificans, quod in simplicitate, etc. [[Sinceritate Dei. ]]  Sicut impiis est magna pœna conscientia, ita piis gaudium. Non quasi inde superbe gloriantibus, sed Deo totum dantibus; ideo recte non ait: Gloria nostra est testimonium alienæ malitiæ vel minoris gratiæ, sed conscientiæ nostræ. Quæ quia occulta, non est subjecta alieno judicio, et ideo nullus præsumat contra eam vel cogitare, vel proferre sententiam. [[Non in carnali sapientia. ]]  Carnalis sapientiæ est voluptates diligere, labores vitare, vel secundum naturas rerum et non contra, prædicare, ut pseudo faciebant quorum fucatam prædicationem arguit</n>


text:
Non enim alia scribimus vobis, quam quæ legistis, et cognovistis. Spero autem quod usque in finem cognoscetis,<n>[[Spero autem. ]]  Proficere illos sperat, quia cœperant meliores effici cognito Apostoli affectu circa se, et gloriabantur in eo.</n>


text:
sicut et cognovistis nos ex parte, quod gloria vestra sumus, sicut et vos nostra, in die Domini nostri Jesu Christi.<n>[[Quia gloria vestra sumus. ]]  Cognoscetis quia gloria, id est per nos consequi gloriam æternam debetis, et nos per vos bene instructos, quod non esset, si offendicula a vobis acciperemus.</n>


text:
Et hac confidentia volui prius venire ad vos, ut secundum gratiam haberetis:<n>[[Hac confidentia. ]]  Quia vita quorumdam munda vel emendata erat, voluit videre quos ante indignum erat videre. Si ergo non ivit, voluit intelligi esse aliquos inter eos propter quos voluntatem suam non implevit Apostolus, qui operam adhibere debent ut modo se purgent. [[Volui prius venire ad vos, ut secundam gratiam, ]]  etc. [[Prius, ]]  quia in priori Epistola promiserat se venturum, et non venerat: et ideo mendax et levis videbatur, quod modo excusat. Non enim fecit hoc, nisi pro eorum culpa. Non est judicandus mendax, qui dicit falsum quod putat verum: quia quantum in se est non fallit ipse, sed fallitur. Econtra mentitur ille, qui dicit verum quod putat falsum, nec est liber a mendacio; qui ore nesciens verum loquitur, sciens autem non esse verum, voluntate mentitur.</n>


text:
et per vos transire in Macedoniam, et iterum a Macedonia venire ad vos, et a vobis deduci in Judæam.


text:
Cum ergo hoc voluissem, numquid levitate usus sum? aut quæ cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me Est et Non?<n>[[Ut sit apud me, est et non. ]]  Id est, ut præponam voluntatem utilitati; quasi dicat: Non sic, quia utilitas præponenda est voluntati, et sic feci.</n>


text:
Fidelis autem Deus, quia sermo noster, qui fuit apud vos, non est in illo Est et Non.<n>[[Fidelis autem Deus, quia sermo noster, qui fuit apud vos non est, ]]  etc. Quasi dicat: In hoc non sum mentiri credendus, quia in nullo alio sum vobis mentitus. Et hoc credi potest, quia Deus est fidelis, qui promisit doctores veritatis.</n>


text:
Dei enim Filius Jesus Christus, qui in vobis per nos prædicatus est, per me, et Silvanum, et Timotheum, non fuit Est et Non, sed Est in illo fuit.


text:
Quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo Est: ideo et per ipsum Amen Deo ad gloriam nostram.<n>[[Ad gloriam nostram. ]]  Quia per hoc probamur vera prædicare. Nostram dico, non enim tantum nobis tribuo, sed Deo, quia qui confirmat est Deus.</n>


text:
Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus:<n>[[Vobiscum in Christo. ]]  Tunc si vos estis firmi in Christo, magis constat de nobis, per quos vos confirmati estis.</n>


text:
Statui autem hoc ipsum apud me, ne iterum in tristitia venirem ad vos.<n>[[Statui autem. ]]  Parcens non veni, [[sed statui hoc idem: ]]  quod promisi, cum primam misi epistolam, scilicet [[ne iterum venirem: ]]  vel iterum esset tristitia sicut fuit, auditis eorum peccatis.</n>


text:
Si enim ego contristo vos: et quis est, qui me lætificet, nisi qui contristatur ex me?<n>[[Si enim ego contristo. ]]  Corrigendo, increpando quocunque modo, vel per epistolam vel præsentiam.</n>


text:
Et hoc ipsum scripsi vobis, ut non cum venero, tristitiam super tristitiam habeam, de quibus oportuerat me gaudere: confidens in omnibus vobis, quia meum gaudium, omnium vestrum est.


text:
Nam ex multa tribulatione et angustia cordis scripsi vobis per multas lacrimas: non ut contristemini, sed ut sciatis, quam caritatem habeam abundantius in vobis.<n>[[Non ut contristemini. ]]  Ad hoc enim corripiebat Apostolus, ut ostenderet quo amore illos diligeret, de quorum peccatis plus illis dolebat, qui non hoc affectu corripit, contristat. Insultat enim, qui non condolet fratri.</n>


text:
Si quis autem contristavit, non me contristavit: sed ex parte, ut non onerem omnes vos.<n>[[Si quis autem contristavit. ]]  Præcipit fornicatorem illum, quem prius Satanæ tradendum indicaverat, recipi, quia correctus erat. [[Sed ex parte, ut non onerem, ]]  etc. Non omnibus onus tristitiæ impono, propter illos qui de peccatis doluerunt.</n>


text:
Sufficit illi, qui ejusmodi est, objurgatio hæc, quæ fit a pluribus:<n>[[Objurgatio hæc, quæ fit a pluribus ita ut e contrario magis. ]]  Quæ etsi pro temporis quantitate vel alio modo non satis digna pœna videtur, in hoc tamen non est parva æstimanda, quod fit a pluribus quibus congregatis Satanæ traditus est. Magnum utique dolorem patitur, qui delictum suum plures videt horrere. Et ita sufficit, quod a pluribus objurgetur.</n>


text:
ita ut e contrario magis donetis, et consolemini, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur qui ejusmodi est.<n>[[Donetis et consolemini. ]]  Recte homini pro peccato afflicto ignoscere et subvenire per consolationes præcipit. Si enim correctus in animo dolet, mox habet fructum. Hæc est enim vera pœnitentia, cessare a peccato.</n>


text:
Ideo enim et scripsi, ut cognoscam experimentum vestrum, an in omnibus obedientes sitis.<n>[[Ideo enim et scripsi. ]]  Cum propter eum recipiendum scripserim, propter hoc etiam scripsi, ut quos expertus sum mihi obedientes in ejectione, cognoscam an in omnibus obedientes sint futuri.</n>


text:
Cui autem aliquid donastis, et ego: nam et ego quod donavi, si quid donavi, propter vos in persona Christi,


text:
ut non circumveniamur a Satana: non enim ignoramus cogitationes ejus.<n>[[Ut non circumveniamur. ]]  Ideo debemus condonare, ne decipiamur a Satana, per nimiam asperitatem. Sæpe enim propter asperiores animadversiones in desperationem infirmus præcipitatur.</n>


text:
Cum venissem autem Troadem propter Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset in Domino,<n>[[Cum venissem autem Troadem, ]]  etc. Post interpositionem de recipiendo fornicatore, redit ad ipsos, ostendens quod sicut culpa eorum fuit, quod non venit Corinthum, sic quod non profecit in Troade, dum apud eos impeditus moratur Titus, sine quo non poterat ibi proficere, quia forsan lingua eorum Titus expressius uti poterat.</n>


text:
non habui requiem spiritui meo, eo quod non invenerim Titum fratrem meum, sed valefaciens eis, profectus sum in Macedoniam.<n>[[Eo quod non. ]]  Quia solus non poterat fideles instruere, et simul perstrepentibus incredulis repugnare.</n>


text:
Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiæ suæ manifestat per nos in omni loco:<n>[[Odorem notitiæ, ]]  etc. Id est Christum, qui velut odor procedens a Patre notificat eum invisibilem: sicut aliqua res quæ non videtur, per odorem cognoscitur, et in quo loco sit, intelligitur. Vel miracula vel doctrinæ verba quibus ad notitiam ejus venitur nomine odoris intellige.</n>


text:
quia Christi bonus odor sumus Deo in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt:<n>[[Bonus odor. ]]  Scilicet ut olim hostia legalis, ita modo prædicatio vera, et sincera fama apostolorum. Dei Patris odor, Christus: odor Christi sunt apostoli in quorum vita et prædicatione Christus ostenditur, non blasphematur. Sicut de malis dicitur: [[Nomen Domini per vos blasphematur inter gentes. ]]</n>


text:
aliis quidem odor mortis in mortem: aliis autem odor vitæ in vitam. Et ad hæc quis tam idoneus?<n>[[Odor mortis. ]]  Ut de nostra prædicatione procedat mors, inde ruentibus in æternam damnationem.</n>


text:
non enim sumus sicut plurimi, adulterantes verbum Dei, sed ex sinceritate, sed sicut ex Deo, coram Deo, in Christo loquimur.<n>[[Sicut plurimi. ]]  Hic pseudoapostolos tangit, qui corrupta doctrina veritatem violabant, de quibus Isaias ait: [[Caupones tui vino aquam miscent. ]]</n><pb/>


text:
Incipimus iterum nosmetipsos commendare? aut numquid egemus (sicut quidam) commendatitiis epistolis ad vos, aut ex vobis?<n>[[Incipimus iterum. ]]  Quia sciebat eos sinistre accipere suam commendationem, sicut et in prima Epistola, quasi suam gloriam quæreret; incipit contra eorum opinionem ostendere se non suam gloriam, sed Dei quærere.</n>


text:
Epistola nostra vos estis, scripta in cordibus nostris, quæ scitur, et legitur ab omnibus hominibus:


text:
manifestati quod epistola estis Christi, ministrata a nobis, et scripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus.<n>[[Scripta non. ]]  Estis repræsentatio Christi et mea, hoc autem est firmiter scriptum in cordibus nostris, non delebiliter, ut quod atramento scribitur: vel non tetris notis hæreticæ pravitatis qui hæreses interserunt. [[Non in tabulis. ]]  Lapis non signat nisi durissimam voluntatem, et adversus Deum inflexibilem. [[Carnalibus. ]]  Id est, sensum habentibus, non lapideis sine sensu.</n>


text:
Fiduciam autem talem habemus per Christum ad Deum:<n>[[Fiduciam. ]]  Dixit se non egere epistolis, modo dicit, quod non se commendat, sed Christum; quasi dicat: Epistola Christi, et nostra estis, sed fiduciam dicendi talia non ad vos, sed ad Deum referimus.</n>


text:
non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis: sed sufficientia nostra ex Deo est:<n>[[Non quod sufficientes. ]]  AUG., lib. 2, contra duasepist. Pelag., c. 8. Quis non videat prius esse cogitare quamcredere? Nullus quippe credit aliquid nisi prius cogitaverit esse credendum. Quanquam et ipsum credere nihil est aliud, quam cum assensione cogitare. Si ergo cogitare bonum non est ex nobis, nec credere. [[Sed sufficientia. ]]  Attendant hic et verba ista perpendant, qui putant ex nobis esse fidei cœptum, et ex Deo ejus supplementum. Commendat enim gratiam, quæ non datur secundum aliqua merita, sed efficit omnia bona merita.</n>


text:
qui et idoneos nos fecit ministros novi testamenti: non littera, sed Spiritu: littera enim occidit, Spiritus autem vivificat.<n>[[Qui et idoneos. ]]  Hic commendat se per dignitatem officii, scilicet Evangelii, præferens se non solum pseudoapostolis qui carnales observantias prædicant, sed et ipsi Moysi ministro legis.</n>


text:
Quod si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israël in faciem Moysi propter gloriam vultus ejus, quæ evacuatur:


text:
Nam si ministratio damnationis gloria est: multo magis abundat ministerium justitiæ in gloria.<n>[[Multo magis abundat. ]]  Id est in laude quam vetus: quia magis gloria Dei est in salute quam in morte. Quamvis enim juste damnet quod agebatur sub lege, tamen magis ad laudem proficit si indulget, ut possit se reus corrigere; quod per gratiam in Novo Testamento præstatur.</n>


text:
Nam nec glorificatum est, quod claruit in hac parte, propter excellentem gloriam.<n>[[Nam nec. ]]  Vere abundat, adeo quod ad ejus comparationem illa nec dicenda est gloria. [[Quod claruit. ]]  Scilicet Moyses in [[hac]]  prædicta [[parte, ]]  id est facie. Vel non est gloriosum in hac parte, id est respectu hujus nostræ partis. Illa enim tanta fuit, quanta servo credi debuit. Hæc vero tanta quanta est genitoris Christi: quia Christus in gloria est Dei Patris, ut tantum intersit inter gloriam Moysi et Christi, quantum inter imaginem et veritatem.</n>


text:
Habentes igitur talem spem, multa fiducia utimur:<n>[[Habentes. ]]  Id est ostensa dignitate Novi et Veteris Testamenti ostendit usum utriusque. [[Multa fiducia. ]]  Usu exercemus nos in bonis operibus unde crescit nobis fiducia. Tantum enim videbimus quantum credimus, et quia aperta est gloria, non celamus sensum nostrum, sicut Moyses, sed aperte dicimus.</n>


text:
et non sicut Moyses ponebat velamen super faciem suam, ut non intenderent filii Israël in faciem ejus, quod evacuatur,


text:
sed obtusi sunt sensus eorum. Usque in hodiernum enim diem, idipsum velamen in lectione veteris testamenti manet non revelatum (quoniam in Christo evacuatur),<n>[[Idipsum. ]]  Quia non aliter modo intelligunt quam ante adventum Christi. [[Quod in Christo evacuatur. ]]  Unde in passione Christi velum templi scissum est, ut significetur per Christi passionem revelari sacramenta legis et prophetiæ. Velamen enim dicit ad comparationem prophetiæ ut non intelligeretur.</n>


text:
sed usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum.<n>[[Sed usque, ]]  etc. His qui sunt in Christo evacuatur: [[sed super cor eorum est velamen, ]]  id est cæcitas deprimens rationem eorum: [[cum, ]]  id est quamvis, [[legitur, ]]  id est exponitur, eis [[Moyses. ]]  Et ita duo obsunt, cur non intelligant, et velamen, id est obscuritas est in lectione, et cæcitas super corda, et hoc usque in hodiernum tempus.</n>


text:
Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen.<n>[[Cum autem conversus fuerit. ]]  Id est cum eorum animus deposita cordis duritia et propria cæcitate fuerit conversus credendo. [[Auferetur velamen. ]]  Ut in aqua latere vinum intelligatur, omnis enim prophetia non intellecto Christo insipidum et fatuum quiddam est.</n>


text:
Dominus autem Spiritus est: ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas.<n>[[Dominus autem spiritus est. ]]  Ordo verborum est: Spiritus sanctus est Dominus, id est potest operari quod vult, et ideo quod vult, illuminat; et quod vult, in tenebris deserit. [[Ubicunque autem est spiritus Domini, ]]  id est Filii, per quem datur Spiritus sanctus, [[ibi libertas: ]]  et ideo Judæi qui non habent spiritum, non possunt libere intelligere ut nos. Vel, Dominus ad quem convertuntur est spiritus, id est spiritualis essentia, et ita facit spiritualiter intelligere.</n>


text:
Nos vero omnes, revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tamquam a Domini Spiritu.<n>[[Nos revelata facie. ]]  In qua Judæis est velamen. In speculo non nisi imago cernitur. Hoc ergo conamur ut per hanc imaginem, id est rationem quod nos sumus videamus utcunque illum a quo facti sumus, tanquam per speculum. [[In eamdem imaginem. ]]  Quia eadem imago Dei est gloria Dei, sicut supra: [[Vir quidem imago Dei est, et gloria Dei]]</n><pb/>


text:
sed abdicamus occulta dedecoris, non ambulantes in astutia, neque adulterantes verbum Dei, sed in manifestatione veritatis commendantes nosmetipsos ad omnem conscientiam hominum coram Deo.<n>[[Commendantes. ]]  Ut luceat lux vestra coram hominibus. [[Coram Deo. ]]  Non ut videantur ab hominibus.</n>


text:
in quibus Deus hujus sæculi excæcavit mentes infidelium, ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriæ Christi, qui est imago Dei.<n>[[In quibus. ]]  Talis potest esse ordo verborum: In quibus pereuntibus Deus verus et justus excæcavit mentes infidelium hujus sæculi. [[Deus hujus sæculi. ]]  Id est Deus qui non solum bonos regit, sed et malos pro merito præcipitat, dans eis quod volunt, id est ut non credant: quod non facit malitia, sed justitia. Vel, Deus sæculi, superbia vel ingluvies, vel diabolus princeps mundi, qui sæcularibus principatur.</n>


text:
Non enim nosmetipsos prædicamus, sed Jesum Christum Dominum nostrum: nos autem servos vestros per Jesum:<n>[[Non enim. ]]  Quasi dicat: Bene dico gloriæ Christi, vel: Commendavimus nos coram Deo in manifestatione veritatis, et cætera talia facimus; et hoc propter Christum.</n>


text:
quoniam Deus, qui dixit de tenebris lucem splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiæ claritatis Dei, in facie Christi Jesu.<n>[[Lucem splendescere. ]]  Quod fuit in separatione elementorum. Cœperunt enim tenebræ, ex quo confusa moles cœli et terræ cœpit esse: post accedente luce quod factum est; melius redditur. In quo proficientis hominis affectio significatur, unde [[fuistis aliquando tenebræ, nunc autem lux in Domino]]  Ephes. 5.. [[In faciem Jesu. ]]  Hunc habet sensum: Quoniam divina natura sub aspectum non cadit, per sumptam humanitatem divina luce resplendentem, et fulgura emittentem aspicitur, ut licet. Hinc autem etiam manifestum est, quod Deus incredulitatem non immisit, qui intelligentis lucis splendorem omnibus abunde præbuit: sed ipsi quidem dilexerunt incredulitatem, ipse autem eis cum nollent aspicere radium non præbuit. [[Scientiæ claritatis. ]]  Scientia gloriæ Dei est qua scimus lumen esse quo tenebræ nostræ illuminantur.</n>


text:
Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus: ut sublimitas sit virtutis Dei, et non ex nobis.<n>[[Habemus. ]]  Hactenus de altitudine scientiæ egit: hic de fragilitate carnis, quæ est ad gloriam, etsi contra videatur. [[Thesaurum. ]]  Sacramentum Dei, quod fidelibus erogatur, perfidis absconditur; esse thesaurum affirmat.</n>


text:
semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes, ut et vita Jesu manifestetur in corporibus nostris.<n>[[Semper mortificationem, ]]  etc. Dubium non est, quia in martyribus Christus occiditur, et in his qui pro fide patiuntur, aut exitus, aut vincula, aut verbera Christi passiones sunt, ut et vita ejus in corpore eorum palam fiat. Passiones enim sunt quæ ostendunt meritum ad futuram vitam, quam promisit Christus, unde alio loco dicit: [[Cum infirmor, tunc potens sum, ]]  et iterum: [[Per tribulationes, ]]  etc. [[Manifestetur. ]]  Quidam enim de resurrectione dubitabant.</n>


text:
Semper enim nos, qui vivimus, in mortem tradimur propter Jesum: ut et vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali.


text:
Ergo mors in nobis operatur, vita autem in vobis.<n>[[Ergo mors, ]]  etc. Quia per mortem vitam Jesu consequimur: ergo mors non est inutilis, sed operatur magnum quid in nobis. Sed vita qua delectamini in terrenis, operatur in vobis mortem æternam. Vel passive ergo, id est propter spem vitæ Jesu mors operatur, id est a prædictis passionibus efficitur in nobis, id est permittimus effici: sed per hoc vita efficitur in vobis, id est fides plantatur.</n>


text:
Habentes autem eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum: et nos credimus, propter quod et loquimur:


text:
scientes quoniam qui suscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit, et constituet vobiscum.<n>[[Vobiscum. ]]  Non vos nobiscum, ut inferiores, sed pares nobis sitis, si volueritis. Et bene de vobis assero quia omnia ista facimus propter vos instruendos nostro exemplo. Ita omnia ad vos spectant: ut gratia Dei abundans in nobis abundet in vobis, et per vos in aliis, et per vos multos abundet gratiarum actione, ut vos et illi Deo gratias agatis. In gloriam Dei, id est ad ostendendum Deum gloriosum.</n>


text:
Omnia enim propter vos: ut gratia abundans, per multos in gratiarum actione, abundet in gloriam Dei.


text:
Propter quod non deficimus: sed licet is, qui foris est, noster homo corrumpatur, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem.


text:
Id enim, quod in præsenti est momentaneum et leve tribulationis nostræ, supra modum in sublimitate æternum gloriæ pondus operatur in nobis,


text:
non contemplantibus nobis quæ videntur, sed quæ non videntur. Quæ enim videntur, temporalia sunt: quæ autem non videntur, æterna sunt.<pb/>


text:
Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod ædificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, æternam in cælis.<n>[[Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur quod ædificationem, ]]  etc. Id est corpus immortale habebimus, si corpus per tribulationes dissolvatur, et ideo, quoniam sic dissolvetur, ut conditio et causa sit præmissa. [[Non manufactam, sed æternam. ]]  Id est non hominum complexione factam, scilicet, non humanæ generationis ope productam nec humanis fomentis auctam, sed a Deo ineffabiliter compactam. [[Æternam. ]]  Quia in ea sine manebitur.</n>


text:
Nam et in hoc ingemiscimus, habitationem nostram, quæ de cælo est, superindui cupientes:<n>[[Nam. ]]  Non solum pro præsenti inhabitatione, sed etiam, [[in hoc, ]]  id est in consideratione hujus tantæ gloriæ, [[ingemiscimus. ]]  Ex dilatione desiderii: quod non faceremus, nisi essemus certi. In cujus rei figura Axa filia Caleb petiit irriguum superius et irriguum inferius, ut nos lacrymas effundamus, non solum pro præsentis incolatus miseria, sed pro dilatione supernæ gloriæ. Ingemiscimus, quia cupimus super invocationem animæ, quam jam accepimus. [[De cœlo. ]]  Id est, optamus habere immortale et impassibile corpus, ad similitudinem cœlestium. [[Nam et qui, ]]  etc. Quasi dicat: Nos perfectiores pro dilatione gemimus, quia etiam minus perfecti, qui carnem fovent. Inter hos autem se Apostolus connumerat ne illi de se minus sentiant.</n>


text:
si tamen vestiti, non nudi inveniamur.<n>[[Si tamen vestiti]]  gloria promissionis; [[non nudi. ]]  Hoc desiderant sancti, ne resurgentes recepto corpore, nudi, id est alieni a promissa gloria inveniantur. Hoc enim opus est: ut induti corpore, superinduantur gloria, quæ est immutatio in claritate. [[Gravati eo]]  corpore: quo tamen nolumus mortem nobis tolli, sed superindui, id est a Deo vestiri stola immortalitatis quæ destruat mortalitatem, non ut superveniat.</n>


text:
Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, ingemiscimus gravati: eo quod nolumus expoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est, a vita.<n>[[Qui sumus in tabernaculo. ]]  Qui habitationem hujus corporis diligimus, de quo non est curandum, cum non sit tabernaculum nisi ad tempus, [[ingemiscimus]]  desiderio cœlestis. Nos dico gravati, quasi dicat: Non mirum, si ingemiscimus: quia a beatitudine sumus remoti. Nam etiam de hoc minori gemimus, quia hoc corpore exuimur. [[Eo. ]]  Id est, ideo gemimus. [[Quod nolumus exspoliari, ]]  si hoc posset fieri. Vel, ingemiscimus, desiderio cœlestis. [[Deus autem hoc effecit. ]]  Vel, nolumus exspoliari: [[Deus tamen effecit]]  ut immortalitatem desideremus. [[Ut absorbeatur, ]]  etc. Ita ut nusquam sit mortalitas. Non infra, non supra, non intra, non extra. Absorpta est enim mors in victoria.</n>


text:
Audentes igitur semper, scientes quoniam dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino<n>[[Audentes. ]]  Deus facit nos velle immortalitatem, facit et certos per spiritum, et ideo audentes sumus. [[Peregrinamur a Domino. ]]  Quomodo? cum alibi scriptum sit: [[In ipso vivimus, movemur et sumus? ]]  Act. 17. Quia etsi ubique Deus, non tamen hic videtur sicut in cœlis. Peregrinamur ergo non fide, sed specie.</n>


text:
audemus autem, et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore, et præsentes esse ad Dominum.


text:
Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum.<n>[[Ut referat unusquisque. ]]  Etiam pueri, qui, si non per se, per alios gesserunt, dum per eos crediderunt vel non crediderunt, secundum quod judicantur, non secundum quod gesturi erant, si diu viverent. Dicit enim: [[prout gessit in corpore, ]]  non ut gesturus erat si viveret, frustra ergo homo post hoc corpus sibi promittit, quod hic in corpore comparare neglexit. [[Suademus. ]]  Suadent apostoli ut reliqui bene viventes credant et provideant sibi, quia quorumdam praviloquio dies Domini in dubium venit</n>


text:
Scientes ergo timorem Domini, hominibus suademus, Deo autem manifesti sumus. Spero autem et in conscientiis vestris manifestos nos esse.<n>[[Deo autem manifesti sumus, ]]  quia hoc prædicamus quod jubet Deus.</n>


text:
Non iterum commendamus nos vobis, sed occasionem damus vobis gloriandi pro nobis: ut habeatis ad eos qui in facie gloriantur, et non in corde.


text:
Sive enim mente excedimus Deo: sive sobrii sumus, vobis.<n>[[Sive enim mente. ]]  Quasi dicat: De nobis utique gloriari potestis, quia quidquid agimus, vel est honor Dei, vel utilitas proximi. [[Sive excedimus, ]]  id est, si nos commendamus (in quo putamur insensati), Deo est, id est ad honorem Dei, qui sic nos exaltavit. [[Sive sobrii: ]]  ut non alta de nobis dicamus, ad vestram est hoc utilitatem. [[Sive enim mente excedimus. ]]  Loquitur Apostolus de quadam ineffabili contemplatione et raptu, ubi audivit quod non licet homini loqui. [[Deo est: ]]  non vobis, qui non potestis capere. [[Sive enim sobrii sumus. ]]  Condescendendo. [[Vobis. ]]  Quia sic loquimur, ut capere possitis. Isti sunt angeli de quibus Dominus ait in Evangelio: Videbitis cœlum apertum, et angelos ascendentes et descendentes super Filium hominis; hos eosdem angelos vidit Jacob in scalis ascendentes et descendentes.</n>


text:
Caritas enim Christi urget nos: æstimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt:<n>[[Charitas enim Christi, ]]  etc. Quia Christus charitate pro nobis mortuus est, constat omnes mortuos fuisse in Adam; pro quibus mortuus est Christus, ut eos a morte liberaret. Quæ gratia ne inutilis sit hominibus, apostoli, ut eos illiciant, necessario se laudant; per gloriam enim et meritum apostolorum agnoscitur gratia et beneficium Christi. [[Si unus pro omnibus. ]]  Id est, si Christus pro omnibus quantum ad se, etsi non omnibus profuit, ergo et omnes homines debent mori pro honore illius.</n>


text:
et pro omnibus mortuus est Christus: ut, et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit.<n>[[Qui vivunt]]  in corpore, [[non sibi vivant, sed]]  voluntati Dei. Quod quidem debent: quia etsi Christus usque ad mortem fuit infirmus, injuriatus, jam tamen post resurrectionem non est, sed apparet quod esse videbatur. Unde: [[Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum]]  Joan. 8.. Vicem ergo ei reddant quasi Deo, non homini solum pro eis passo.</n>


text:
Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem. Et si cognovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus.<n>[[Neminem novimus. ]]  Id est, laudamus. [[Secundum carnem. ]]  Id est, sua quærentem, non quæ Christi: temporalia, non æterna. Nec hoc debet facere aliquis, quia etsi Christus fuit mortalis sicut ego, per quod eum putavi hominem esse tantum, dum eram infidelis: tamen jam est immortalis, et ita securi sumus de præmio. Si quis ergo in Christo est renatus novus, illi jam spe transiit mortalitas, et transibit, et dabitur nova immortalitas. Vel, si quis novus, vetus lex transiit illi, et novam habet. [[Neminem non secundum carnem. ]]  Vitam futuram ita certa spe tenet, quasi jam sit præsens: quæ in Christo surgente impleta est, quæ non est secundum carnem: non quin in eadem carnis substantia resurrecturi simus, sed quod non in eadem qualitate corruptionis, quæ nomine carnis signatur. [[Et si cognovimus secundum carnem. ]]  Quia quamvis dum infidelis intellexit Christum in lege promissum esse secundum carnem, ut legalia observaret et servari præciperet: sed tamen non jam post conversionem nunc ita esse credit, sed umbra penitus cessat.</n>


text:
Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt: ecce facta sunt omnia nova.<n>[[Vetera. ]]  Omnino Vetus Testamentum et omnia ad veterem hominem pertinentia, ut sic. [[Nova. ]]  Venerunt Novum Testamentum, et omnia novi hominis. [[Vetera. ]]  Ut error idololatriæ, cui cognitio unius veri Dei successit.</n>


text:
Omnia autem ex Deo, qui nos reconciliavit sibi per Christum: et dedit nobis ministerium reconciliationis,


text:
quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum, et posuit in nobis verbum reconciliationis.<n>[[Deus erat. ]]  Per hoc intelligitur Pater esse in Filio, et Filius in Patre, quia una est eorum substantia. Ibi est unitas, ubi nulla diversitas: et ideo alter in altero est, quia et imago et similitudo eorum una est.</n>


text:
Pro Christo ergo legatione fungimur, tamquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo.<n>[[Reconciliamini. ]]  Reconciliamur confitendo peccata, et pœnitendo ei qui nos sibi reconciliat.</n>


text:
Eum, qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso.<n>[[Pro nobis peccatum fecit. ]]  Usus est Veteris Testamenti peccata dici sacrificia pro peccatis, vel, peccatum dicitur similitudo carnis peccati. Unde dicitur: [[De peccato delevit vel damnavit peccatum, ]]  id est de similitudine carnis peccati: [[quia misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati. ]]  Ita etiam maledictum pro morte accipitur, quæ de maledicto Dei venit, ut vere dictum in lege intelligatur: [[Maledictus omnis qui pendet in ligno]]  Deut. 21.. Quid est quod ait, maledictus? id est, [[terra es, in terram ibis]]  Gen. 3.. Quid est quod dicit, omnis? quia Christus, qui pependit in ligno, cum esset vera vita, mortuus est vera morte non ficta.</n><pb/>


text:
Adjuvantes autem exhortamur ne in vacuum gratiam Dei recipiatis.<n>[[Ne in vacuum. ]]  Gratia Dei est remissio peccatorum, quam in vanum recipit, qui non vult se exercere in operibus bonis, vel qui in legalibus confidit.</n>


text:
Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis.<n>[[Nunc tempus. ]]  Quod non in lege veteri, vel nunc, non cras, non post annum: quia statim in obitu fidelis: salus datur.</n>


text:
Nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum:<n>[[Ut non vituperetur. ]]  Quod utique fieret, si, quod verbo doceremus, operis exemplo non exhiberemus.</n>


text:
sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis,<n>[[Sicut Dei ministros. ]]  Hi non adulantur, ut pseudo studentes lucro. [[In multa patientia, in ]][[tribulationibus. ]]  In tot duris, leve est onus Christi et requies, intus Spiritu sancto vivificante, et spe futuri omnia mitigante, omnia enim sæva et immania, facilia et prope nulla facit amor. Et secundum hoc intellige quod dicitur: [[Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos]]  Matth. 11.. Et iterum: [[Tollite jugum meum super vos, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est]]  Ibid., etc.</n>


text:
in castitate, in scientia, in longanimitate, in suavitate, in Spiritu Sancto, in caritate non ficta,<n>[[In castitate]]  habita, [[in scientia, ]]  ut caste omnes agere sciant, nihil adulterinæ opinionis admisceant. [[In suavitate, ]]  habita, [[in Spiritu sancto: ]]  ut scilicet, secundum Deum suaves et affabiles, non ut illi qui per dulces sermones seducunt corda innocentium. [[In charitate non ficta. ]]  Ficta est, quæ deserit in adversitate.</n>


text:
in verbo veritatis, in virtute Dei, per arma justitiæ a dextris et a sinistris,<n>[[In virtute Dei. ]]  Non speremus in homine vel in bonis; si quid boni est, Deo attribuamus. Vel hoc dicit, quia qui prædicta habet, miracula facit ad conversionem infidelium.</n>


text:
per gloriam, et ignobilitatem, per infamiam, et bonam famam: ut seductores, et veraces, sicut qui ignoti, et cogniti:<n>[[Per gloriam et ignobilitatem. ]]  Exhibeamus nos ut ministri Dei. [[Per gloriam. ]]  Si gloriosi sumus apud homines, vel ignobiles et contempti, nec inde inflemur, nec inde succumbamus vel doleamus. Eodem modo si infamamur de aliquo scelere vel bonam famam habeamus de aliquo opere. Item exhibeamus nos Deo habiti [[ut seductores]]  apud quosdam, quod falsum est. Et non dicit simpliciter, [[habiti seductores, ]]  sed addit: [[ut, ]]  et inde est infamia. Et apud alios habiti ut [[veraces. ]]  Quasi dicat: hoc verum est, attamen nec bona æstimatione superbiamus, nec mala doleamus. Item habiti apud alios, [[ut castigati, ]]  etc.</n>


text:
quasi tristes, semper autem gaudentes: sicut egentes, multos autem locupletantes: tamquam nihil habentes, et omnia possidentes.<n>[[Quasi tristes. ]]  Inimici putabant apostolos non evadere minas iniquorum. Ipsi ope Dei tuti sunt a morte præsenti et futura. [[Omnia possidentes. ]]  Tales sunt qui, terrenas divitias abjicientes, cœlestes per fidem jam tenent. Quasi nihil habentes omnia possident, qui, terrenis in usum vel opus misericordiæ retentis, cœlestes divitias se quandoque habituros sperant. Gloria apostolorum fuit, nihil omnino possidere, sine sollicitudine esse: et tam res quam dominos earum possidere, quia omnia ad pedes eorum ponebantur.</n>


text:
Os nostrum patet ad vos, o Corinthii; cor nostrum dilatatum est.<n>[[Os nostrum. ]]  Quasi dicat: Multa dixi de vobis, sed hæc omnia ample et diffuse dicta, ad vos corrigendos spectant, o Corinthii, et non ad meam superbiam; itaque stulti estis qui me dimisistis.</n>


text:
Nolite jugum ducere cum infidelibus. Quæ enim participatio justitiæ cum iniquitate? aut quæ societas luci ad tenebras?<n>[[Nolite jugum, ]]  etc. Ratio est, quia vos justi, illi iniqui: et ideo in nullo debetis eis communicare.</n>


text:
quæ autem conventio Christi ad Belial? aut quæ pars fideli cum infideli?<n>[[Quæ autem conventio Christi. ]]  Ut Christus et Belial non conveniunt, sic Christianus et quilibet infidelis. Item nihil habet templum Dei cum idolis; et quia vos estis templum Dei, ideo non debetis communicare cum his qui sunt templum diaboli.</n>


text:
qui autem consensus templo Dei cum idolis? vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus: [Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus.<n>[[Cum idolis? ]]  Idola prohibet coli, quia ab uno Deo separant. His omnibus modis ostendit communitatem pseudo esse vitandam. [[Quoniam inhabitabo. ]]  Potest hoc intelligi de corporali conversatione quam Christus inter homines egit. Et dicit Christus: [[Habitabo inter illos et ambulabo]]  Baruch 3., id est, corporaliter inter illos conversabor. Unde alibi: [[Terris visus est, et cum hominibus conversatus est; ]]  et [[Verbum caro factum est, et habitavit in nobis]]  Joan. 1.. Et hic Christus Deus noster est, et Ecclesia est populus ejus: et ideo Apostolus vult eos separari ab omni contaminatione.</n>


text:
et ego recipiam vos: et ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens.]<pb/>


text:
Has ergo habentes promissiones, carissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei.<n>[[Ab omni iniquitate. ]]  Scilicet mentis: quod tunc fit, si timorem Dei sequimur, quia qui sine Deo hæc agit, sanctus mundi est, non Dei. [[Ab omni ]][[inquinamento carnis. ]]  Id est carnalis observantiæ, et perficientes sanctificationem quæ est tantum Spiritus sancti.</n>


text:
Non ad condemnationem vestram dico: prædiximus enim quod in cordibus nostris estis ad commoriendum et ad convivendum.<n>[[Ad commoriendum. ]]  Vel ut mecum patiamini, vel ut mecum coronemini.</n>


text:
Multa mihi fiducia est apud vos, multa mihi gloriatio pro vobis: repletus sum consolatione; superabundo gaudio in omni tribulatione nostra.<n>[[Repletus sum consolatione. ]]  Per jam correctos, invitat alios ad correctionem. [[Superabundo, ]]  etc. Hoc contingit Apostolo dum videt eos proficere pro quibus patitur.</n>


text:
Nam et cum venissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed omnem tribulationem passi sumus: foris pugnæ, intus timores.<n>[[Caro nostra. ]]  Dicit [[caro, ]]  quia in adversis anima quæ est in corpore quod patitur, spe futuri quiescit. [[Foris. ]]  Hoc intelligitur de apertis inimicis, [[intus]]  de falsis fratribus, qui difficilius tolerantur. Vel ab his qui foris sunt, est tribulatio: de his, scilicet fidelibus qui intus, id est in Ecclesia; timores, ne moveantur. Vel de his qui sunt intus, id est in Ecclesia, corpore, non mente: nomine, non homine, id est de falsis fratribus, ut prius.</n>


text:
Non solum autem in adventu ejus, sed etiam in consolatione, qua consolatus est in vobis, referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum, vestram æmulationem pro me, ita ut magis gauderem.<n>[[Qua consolatus est in vobis. ]]  Quia vidi Titum consolatum in vobis, et ego consolatus sum.</n>


text:
Quoniam etsi contristavi vos in epistola, non me pœnitet: etsi pœniteret, videns quod epistola illa (etsi ad horam) vos contristavit,<n>[[Et si]]  prius [[pœniteret. ]]  Hoc dicit ne videatur inhumanus, qui de aliorum tristitia gauderet. [[Videns. ]]  Quasi dicat, non me pœnitet, sed gaudeo. [[Videns quod, ]]  id est quamvis videam quod Epistola contristavit; unde primum dolui, et me pœnituit.</n>


text:
nunc gaudeo: non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad pœnitentiam. Contristati enim estis ad Deum, ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis.<n>[[Contristati estis. ]]  Non cum ira quæ pejores efficit, sed cum pudore qui corrigit.</n>


text:
Quæ enim secundum Deum tristitia est, pœnitentiam in salutem stabilem operatur: sæculi autem tristitia mortem operatur.<n>[[Pœnitentiam in salutem. ]]  Satisfactio pœnitentiæ est causas peccatorum excidere, nec earum suggestionibus aditum indulgere. [[Sæculi autem, ]]  etc. Dum dolet peccator se detectum.</n>


text:
Ecce enim hoc ipsum, secundum Deum contristari vos, quantam in vobis operatur sollicitudinem: sed defensionem, sed indignationem, sed timorem, sed desiderium, sed æmulationem, sed vindictam: in omnibus exhibuistis vos incontaminatos esse negotio.<n>[[Ecce enim. ]]  Tristitia secundum Deum facit pœnitere in salutem: quia quæ ducunt ad salutem, sollicitudinem operantur. [[Quantam in vobis. ]]  Qui pœnitet sollicitus est ne denuo peccet, et non se excusat, sed confitetur: quod est se defendere a gehenna: et desiderat reformari, qui scit se per peccatum deformem, et habet zelum bonorum operum, et vindicat in se quod deliquit. [[Exhibuistis, ]]  etc. Id est, ostendistis puniendo illum qui incestum admiserat, [[vos esse incontaminatos, a ]][[negotio, ]]  id est gravi peccato illius qui uxorem patris habuit, cui consentiendo inquinati eratis.</n>


text:
Igitur, etsi scripsi vobis, non propter eum qui fecit injuriam, nec propter eum qui passus est: sed ad manifestandam sollicitudinem nostram, quam habemus pro vobis<n>[[Qui fecit injuriam. ]]  Ut ille qui incestum fecit. Vel illos tangit quos superius in prima. Epistola injurias et fraudes fratribus fecisse dixit. Et ostendit non magis causa eorum qui peccaverunt scripsisse remitti eis, quam causa Ecclesiæ quæ omni contumeliam aut fraudem patienti compatitur et indignatur. Et hoc est quod ait: [[Igitur etsi scripsi vobis, non]]  tantum [[propter eum qui fecit injuriam, ]]  id est fraudem proximo suo, [[nec propter eum qui passus est fraudem, sed ad manifestandam sollicitudinem nostram, quam, ]]  etc. Totius populi sollicitudinem se habere ostendit, ut scilicet injusti emendentur et polluti sanctificentur, et Ecclesiæ reconcilientur.</n>


text:
coram Deo: ideo consolati sumus. In consolatione autem nostra, abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi, quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis:<n>[[Abundantius magis. ]]  Quasi dicat de utroque, id est de correctione vestra et de gaudio Titi. Sed magis abundantius de gaudio Titi sumus gavisi, quia se gaudebat Apostolus non solum de correctis, sed etiam de aliis quos sperabat corrigendos.</n>


text:
et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus: sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus, ita et gloriatio nostra, quæ fuit ad Titum, veritas facta est,<n>[[Sed sicut, ]]  etc. In corrigendo veritas arguentis apparet, dum qui arguuntur se emendant. Dum enim correcti emendantur, testimonium perhibent arguenti. Verum ergo ostendens Apostolus prædicationem suam, per efficaciam illorum ait: [[Sed sicut omnia in veritate, ]]  etc. [[Et viscera ejus, ]]  etc. Sancti affectus in omni bono est.</n>


text:
et viscera ejus abundantius in vobis sunt, reminiscentis omnium vestrum obedientiam: quomodo cum timore et tremore excepistis illum.


text:
Notam autem facimus vobis, fratres, gratiam Dei, quæ data est in ecclesiis Macedoniæ:<n>[[Notam autem vobis. ]]  Hic (ubi de correctis agitur) mentio fit de collectis: quia ab aliis non quærit, quibus suadere non potest. Vel, ut alii codices habent, quibus sua dare non prodest.</n>


text:
quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit, et altissima paupertas eorum, abundavit in divitias simplicitatis eorum:<n>[[Quod in multo experimento. ]]  Abundantissima gratia eorum fuit in multo experimento tribulationis. Quia pro tribulatione Pauli et Sylæ ibi facta, non sunt scandalizati: sed cum gaudio acceperunt verbum, probati passionibus eorum. [[Et altissima. ]]  Tenues in substantia, divites in dando: quia pura conscientia operati sunt.</n>


text:
Et non sicut speravimus, sed semetipsos dederunt primum Domino, deinde nobis per voluntatem Dei,<n>[[Primum Domino]]  se emendantes, deinde fratribus sua offerentes. Aliter non erat accipiendum, quia munera excæcant oculos, et jura auctoritatis inclinant. Qui vero dant ne arguantur, fructum dandi non habent.</n>


text:
Sed sicut in omnibus abundatis fide, et sermone, et scientia, et omni sollicitudine, insuper et caritate vestra in nos, ut et in hac gratia abundetis.


text:
Non quasi imperans dico: sed per aliorum sollicitudinem, etiam vestræ caritatis ingenium bonum comprobans.<n>[[Non quasi imperans, ]]  etc. Non solum rogavi Titum, sed ego ipse dico ut abundetis, [[non quasi imperans. ]]  Id est non quasi pœnitentiam injungendo, quia sic quasi ex voto tenerentur Corinthii.</n>


text:
Scitis enim gratiam Domini nostri Jesu Christi, quoniam propter vos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia vos divites essetis.<n>[[Egenus factus est. ]]  Non ait, pauper factus est, cum dives fuisset: sed, [[cum dives esset. ]]  Paupertatem enim assumpsit, et divitias non amisit: intus dives, foris pauper; latens Deus in divitiis, apparens homo in paupertate. [[Ut inopia illi. ]]  Per illius enim paupertatem abjicicimus pannos iniquitatis, ut induamur stola immortalitatis. Omnes ergo divites facti sunt, in pauperem Christum credentes. Nemo ergo se contemnat pauper in cella, dives in conscientia. Securior dormit in terra, quam auro dives in purpura. Non ergo expavescas cum-tua mendicitate ad illum accedere qui indutus nostra paupertate, ubi se pauperavit, nos ditavit.</n>


text:
Et consilium in hoc do: hoc enim vobis utile est, qui non solum facere, sed et velle cœpistis ab anno priore:<n>[[Sed et velle. ]]  Quasi dicat: Vestrorum quidam voluerant, quidam autem cœperant: nunc vero utrique perficiant.</n>


text:
nunc vero et facto perficite: ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita sit et perficiendi ex eo quod habetis.


text:
Non enim ut aliis sit remissio, vobis autem tribulatio, sed ex æqualitate.<n>[[Sed ex æqualitate. ]]  Dividat quisque quantum habet cum sanctis, quia non plus exigitur quam retinere sibi debet: sic Zachæus dimidium bonorum suorum dedit pauperibus.</n>


text:
In præsenti tempore vestra abundantia illorum inopiam suppleat: ut et illorum abundantia vestræ inopiæ sit supplementum, ut fiat æqualitas, sicut scriptum est:<n>[[Ut fiat æqualitas. ]]  Non quin differant in claritate: sed quia omnibus idem, et omnibus erit sufficientia. [[Sicut scriptum. ]]  De manna in signo hujus rei.</n>


text:
Qui multum, non abundavit: et qui modicum, non minoravit.<n>[[Qui multum non abundavit. ]]  Plus habent sancti in spe futuri, minus hi qui in tempore divites, et tamen ibi æquabuntur. Ut sicut hic inopiam sanctorum sustentant, ita ibi ab eis sustententur, et divites fient in æterno bono. [[Qui multum non abundavit. ]]  Sic qui multum dat dives, et qui parum pauper, si æqua sit utriusque voluntas, æqualem habent mercedem.</n>


text:
quoniam exhortationem quidem suscepit: sed cum sollicitior esset, sua voluntate profectus est ad vos.


text:
Misimus etiam cum illo fratrem, cujus laus est in Evangelio per omnes ecclesias:<n>[[Misimus autem. ]]  Duos fratres Apostolus misit cum Tito, sed eos non nominat, forte enim ignorabant eos Corinthii, nec de ipsis adhuc periculum fecerant. Quoniam autem pecuniarum collectarum multitudo sufficit malis dare suspicionem, securitatem exhibet; propterea, inquit, tales misimus, et non unum solum, sed et duos et tres. Commendat vero eos non ab Evangelio, neque ab electione solum, sed etiam quod probati sint, et propterea electi, ita ut nihil suspicentur.</n>


text:
non solum autem, sed et ordinatus est ab ecclesiis comes peregrinationis nostræ in hanc gratiam, quæ ministratur a nobis ad Domini gloriam, et destinatam voluntatem nostram:<n>[[In hanc gratiam. ]]  Id est prædicationem gentium cui destinatus sum, et volo.</n>


text:
devitantes hoc, ne quis nos vituperet in hac plenitudine, quæ ministratur a nobis.<n>[[Devitantes hoc. ]]  Circa curam sanctorum negligentius agere non vult videri Apostolus, et ideo præmonet ut sollicitudo ejus providentia appareat. [[In hac parte. ]]  Doctrinæ et miraculorum, ut dicatur, Bene prædicat, sed non est memor sanctorum, sicut alii apostoli, et sicut sibi præceptum est.</n>


text:
Providemus enim bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus.<n>[[Coram Deo. ]]  Propter nos conscientia nostra sufficit nobis: propter vos fama nostra non pollui, sed pollere debet in vobis. Duæ res sunt, conscientia et fama: conscientia tibi, fama proximo: qui conscientiæ fidens negligit famam, crudelis est.</n>


text:
Misimus autem cum illis et fratrem nostrum, quem probavimus in multis sæpe sollicitum esse: nunc autem multo sollicitiorem, confidentia multa in vos,<n>[[Confidentia. ]]  Quasi dicat: pro confidentia vestri ivit? et pro Tito et Luca cum quibus ibenter ibat.</n>


text:
sive pro Tito, qui est socius meus, et in vos adjutor, sive fratres nostri, Apostoli ecclesiarum, gloria Christi.<n>[[Sive. ]]  Vel sive per patres vestros apostolos Ecclesiarum ad gloriam Dei, id est quod ipsi sunt apostoli Ecclesiarum, hoc est gloriæ Dei Christi, id est ad gloriam Christi: quia in eis non hominum, sed Christi gloria est.</n>


text:
Ostensionem ergo, quæ est caritatis vestræ, et nostræ gloriæ pro vobis, in illos ostendite in faciem ecclesiarum.<n>[[Ostensionem. ]]  Id est charitatem vestram quam ostendistis aliis et gloriam nostram quam similiter ostendistis esse veram, nunc ostendite, bene istos recipiendo, et hoc in faciem Ecclesiarum, ut alii a vobis accipiant exemplum.</n><pb/>


text:
Scio enim promptum animum vestrum: pro quo de vobis glorior apud Macedones. Quoniam et Achaia parata est ab anno præterito, et vestra æmulatio provocavit plurimos.<n>[[Et vestra æmulatio. ]]  Æmulatione Corinthiorum aliæ Ecclesiæ (dum audiunt illos prius erroribus implicatos, postea bonæ voluntatis fuisse effectos) incitatæ sunt ad bonum opus.</n>


text:
Misi autem fratres: ut ne quod gloriamur de vobis, evacuetur in hac parte, ut (quemadmodum dixi) parati sitis:


text:
ne cum venerint Macedones mecum, et invenerint vos imparatos, erubescamus nos (ut non dicamus vos) in hac substantia.<n>[[Erubescamus. ]]  Si enim non fuerit hoc inventum, quod Apostolus testificatus est de his, et ipse erubescet et ipsi amplius confundentur.</n>


text:
Necessarium ergo existimavi rogare fratres, ut præveniant ad vos, et præparent repromissam benedictionem hanc paratam esse sic, quasi benedictionem, non tamquam avaritiam.


text:
Hoc autem dico: qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet.<n>[[Qui parce seminat. ]]  Non parce seminat qui parum habens parum largitur, si animus promptus sit plus dare, si plus haberet.</n>


text:
Unusquisque, prout destinavit in corde suo, non ex tristitia, aut ex necessitate: hilarem enim datorem diligit Deus.<n>[[Non ex tristitia. ]]  Qui invitus dat propter præsentem pudorem, non habet mercedem. [[Hilarem enim datorem, ]]  qui dat ut careat tædio interpellantis, non ut reficiat viscera indigentis, et meritum et rem perdit. Large dat qui affectum largiendi habet, etiamsi nihil habeat quod largiri possit.</n>


text:
Potens est autem Deus omnem gratiam abundare facere in vobis: ut in omnibus semper omnem sufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum,<n>[[Abundare, ]]  etc. Licet enim exiguum sit quod parum habens tribuit, abundat tamen, quia recto judicio fit: quia non quæritur de quanto, sed quo animo detur.</n>


text:
sicut scriptum est: Dispersit, dedit pauperibus: justitia ejus manet in sæculum sæculi.<n>[[Justitia enim. ]]  Justus est qui bona mundi fine æterni præmii communia reputat.</n>


text:
Qui autem administrat semen seminanti: et panem ad manducandum præstabit, et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum justitiæ vestræ:<n>[[Incrementa frugum. ]]  Justitia est sanctitas, et bona vita: et inde fruges, id est, æterna remuneratio. Incrementa eleemosynæ: pro quibus et hic virtutes, et in futuro gloria augebitur.</n>


text:
ut in omnibus locupletati abundetis in omnem simplicitatem, quæ operatur per nos gratiarum actionem Deo.<n>[[Quæ operatur. ]]  Id est, ipsa largitio est causa quare gratiæ agantur Deo, cujus largitionis nos sumus ministri.</n>


text:
Quoniam ministerium hujus officii non solum supplet ea quæ desunt sanctis, sed etiam abundat per multas gratiarum actiones in Domino,


text:
per probationem ministerii hujus, glorificantes Deum in obedientia confessionis vestræ, in Evangelium Christi, et simplicitate communicationis in illos, et in omnes,


text:
Gratias Deo super inenarrabili dono ejus.<n>[[Gratias Deo. ]]  De alterna indigentia, et de alterno supplemento indigentiæ provincialium Christi et militum Christi gratias Deo agit. Egit hic de rebus carnalibus in illos, et postquam egit de spiritualibus in istos, tanquam plenus gaudiis exclamat: [[Gratias ago, ]]  etc.</n><pb/>


text:
Ipse autem ego Paulus obsecro vos per mansuetudinem et modestiam Christi, qui in facie quidem humilis sum inter vos, absens autem confido in vos.<n>[[Ipse autem ego Paulus. ]]  Incipit agere de incorrectis qui pseudo sequebantur, et Apostolum ferocem putabant, quasi diceret: Correctos ad eleemosynas invito: [[Paulus]]  vere [[humilis, ]]  non superbus ipse qui alios ad eleemosynas moneo, idem vobis qui illis, obsecro, dico, etc.</n>


text:
Rogo autem vos ne præsens audeam per eam confidentiam, qua existimor audere in quosdam, qui arbitrantur nos tamquam secundum carnem ambulemus.


text:
In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus.<n>[[Non secundum carnem militamus. ]]  Non enim militiam a Deo nobis datam exercemus secundum carnem, id est, pro terreno commodo.</n>


text:
Nam arma militiæ nostræ non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes,<n>[[Ad destructionem munitionum. ]]  Ut destruantur consilia diversis calliditatibus hominum seu dæmonum munita. [[Munitiones, ]]  etc. Munitiones sunt corda infidelium, quæ diabolus obtinet, et munit diversis erroribus, ne verbum Dei possit intrare per fidem, vel per similitudinem munitionum. Et ad hæc devincendum valeant arma militiæ Apostoli, et ostendit munitionis illius partes, scilicet, consilia.</n>


text:
et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi,


text:
et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam, cum impleta fuerit vestra obedientia.<n>[[Et in promptu habentes. ]]  Quia nihil nos remordet quo minus audeamus. [[Ulcisci, ]]  etc. Tunc aliquis vindicat inobedientiam, cum illam condemnat per obedientiam. Tunc illam destruit quando illos qui resistunt, perducit ad fidem. Et hæc est digna ultio, ut perfidia ab his quibus defendebatur, damnetur.</n>


text:
Quæ secundum faciem sunt, videte. Si quis confidit sibi Christi se esse, hoc cogitet iterum apud se: quia sicut ipse Christi est, ita et nos.<n>[[Quæ secundum faciem. ]]  Multa dixi quibus ostendi vobis potius debere nos sequi quam pseudo, quasi diceret: Si vobis non sufficiunt quæ dixi, quare me potius quam pseudo sequamini? Videte hæc quæ secundum faciem, id est, ita evidentia sunt, sicut ea quæ sunt subjecta oculis.</n>


text:
Nam etsi amplius aliquid gloriatus fuero de potestate nostra, quam dedit nobis Dominus in ædificationem, et non in destructionem vestram, non erubescam.<n>[[Non erubescam. ]]  Quia et verum est, et non ad gloriam meam, sed hoc dicitur ad utilitatem vestram.</n>


text:
Ut autem non existimer tamquam terrere vos per epistolas:<n>[[Ut autem non existimer. ]]  Hic dicit se cum præsens fuerit, opere implere quod absens verbo minatur. Hoc autem dicit occasione illius sententiæ: [[parati ulcisci omnem inobedientiam: ]]  ut, inquit, non existimer a vobis tantum terrere verbis, et opere (quod minor verbis) non implere, sciatis quod minor verbis impleturus sum factis.</n>


text:
quoniam quidem epistolæ, inquiunt, graves sunt et fortes: præsentia autem corporis infirma, et sermo contemptibilis:


text:
hoc cogitet qui ejusmodi est, quia quales sumus verbo per epistolas absentes, tales et præsentes in facto.<n>[[Hoc cogitet, ]]  etc. HIER. Ne quis putet me illa comminari, etc., usque ad et peccantibus per severitatem fortis existo. [[Tales. ]]  Quia si vitia vestra palparemus, tunc non ædificaremus, sed destrueremus.</n>


text:
Non enim audemus inserere, aut comparare nos quibusdam, qui seipsos commendant: sed ipsi in nobis nosmetipsos metientes, et comparantes nosmetipsos nobis.<n>[[Non enim audemus, ]]  etc. Tales erimus facto, quia non sumus similes pseudo, qui usurpant sibi potestatem, et vitia palpant. Et hoc est: Non inserimus nos quibusdam, id est, pseudo qui commendant, id est, usurpant potestatem. Quod est, non ponimus nos in numero illorum, ut potestatem usurpemus, sed a Deo accepimus. Aut non comparamus nos illis ut, sicut illi, adulemur vobis et vitia vestra palpemus: quod posset etiam habens potestatem.</n>


text:
Nos autem non in immensum gloriabimur, sed secundum mensuram regulæ, qua mensus est nobis Deus, mensuram pertingendi usque ad vos.<n>[[Nos autem, ]]  etc. Sicut illi qui usurpando gloriantur ultra mensuram. [[Sed secundum mensuram. ]]  Dei enim nutu Corinthiis evangelizare monitus est. Partitum erat unicuique ad quos in prædicatione dirigeretur, ut singuli aliquos populos haberent proprios, de quorum fide gloriarentur. Ad regulam autem Apostoli illi omnes pertinebant, quos in fide fundaverat: qui ad omnes missus erat a Deo.</n>


text:
Non enim quasi non pertingentes ad vos, superextendimus nos: usque ad vos enim pervenimus in Evangelio Christi.


text:
Non in immensum gloriantes in alienis laboribus: spem autem habentes crescentis fidei vestræ, in vobis magnificari secundum regulam nostram in abundantiam,<n>[[Non in alienis laboribus. ]]  Hoc facere esset ultra mensuram gloriari; sed spem habentes in vobis: id est, per vos magnificari apud alios, et evangelizare secundum regulam nostram, id est, secundum quod a Deo injunctum est, non habentes spem gloriari in aliena regula.</n>


text:
etiam in illa, quæ ultra vos sunt, evangelizare, non in aliena regula in iis quæ præparata sunt gloriari.


text:
Qui autem gloriatur, in Domino glorietur.<n>[[Qui autem gloriatur. ]]  Ego non gloriabor in aliena regula. Similiter autem qui gloriatur, id est vult potestatem exercere, in Domino, id est, in mensura a Deo data glorietur.</n>


text:
Non enim qui seipsum commendat, ille probatus est: sed quem Deus commendat.<n>[[Sed quem Deus. ]]  Illum Deus commendat et probatus est, quem dignum habet, ac mittit ut prædicet donum ejus: quem non mittit, non commendat, quia non missus prædicat.</n><pb/>


text:
Utinam sustineretis modicum quid insipientiæ meæ, sed et supportare me:<n>[[Utinam sustineretis, ]]  etc. Quasi: Glorior de regimine (quod videtur insipientia). sed [[utinam sustineretis, ]]  etc. Insipientiam dicit gloriationem secundum carnem, ne in eo illis videatur inferior quam ipse quidem non curat, sed prodest Corinthiis de ea agere. [[Insipientiæ. ]]  Quia dictum est: Non te laudent labia tua, sed proximi tui. [[Supportate. ]]  Quasi dicat: Et si gravem, vos tamen patienter ferte.</n>


text:
æmulor enim vos Dei æmulatione. Despondi enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo.<n>[[Æmulor. ]]  Æmulatio est propter alienum statum motus mentis, vel in bonum vel in malum. Hic amoris est, non livoris, quia diligit eos æmulatione Dei, id est quam Deus spiritu suo inspirat, per hoc ostendit ea quæ dicet, amore eorum se dicturum, non ut ad laudem ejus proficiant, sed ad horum profectum. [[Vos uni. ]]  A plurali ad singulare descendit, volens intelligi totam Ecclesiam virginem esse, et in omnibus veris membris virginitate mentis (etsi non corporis) servare. Virginitas carnis, corpus est intactum: hæc virginitas paucorum est. Virginitas cordis fides est incorrupta: hæc est omnium fidelium.</n>


text:
Timeo autem ne sicut serpens Hevam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate, quæ est in Christo.<n>[[Timeo autem. ]]  HIER. Serpens Evam de Deo mentiendo seduxit, etc., usque ad penitus non esse, aut æternam non esse affirmat contra auctoritatem omnium Scripturarum.</n>


text:
Nam si is qui venit, alium Christum prædicat, quem non prædicavimus, aut alium spiritum accipitis, quem non accepistis: aut aliud Evangelium, quod non recepistis: recte pateremini.<n>[[Nam si is qui venit. ]]  Non missus. [[Recte pateremini. ]]  Si aliquid majus vobis sit per eos quam per nos, tunc recte pateremini. Galatis anathema dicit, si aliud reciperent, quod non utique majus esset, sed contrarium.</n>


text:
Existimo enim nihil me minus fecisse a magnis Apostolis.<n>[[Existimo. ]]  Supra egit de pseudoapostolis, nunc de veris, quibus Paulus inferior videbatur; quia non fuerat cum Jesu conversatus.</n>


text:
Nam etsi imperitus sermone, sed non scientia, in omnibus autem manifestati sumus vobis.<n>[[Nam etsi imperitus. ]]  Hoc non ad apostolos pertinet, quia non erant eloquentes, sed ad pseudo, qui componebant verba. Imperitus ergo sermone non est reus apud Deum, sed qui non habet scientiam Dei, quæ pertinet ad salutem.</n>


text:
Aut numquid peccatum feci, meipsum humilians, ut vos exaltemini? quoniam gratis Evangelium Dei evangelizavi vobis?<n>[[Quoniam gratis Evangelium. ]]  Minus non feci, sed plus: quia gratis, unde mihi irascimini, et alios mihi præponitis: cum hoc non sit peccati, sed gloriæ.</n>


text:
Et cum essem apud vos, et egerem, nulli onerosus fui: nam quod mihi deerat, suppleverunt fratres, qui venerunt a Macedonia: et in omnibus sine onere me vobis servavi, et servabo.


text:
Est veritas Christi in me, quoniam hæc gloriatio non infringetur in me in regionibus Achaiæ.<n>[[Est veritas. ]]  HIER. Sicut Christus semel statuit, nec negavit, necesse est ut etiam ego non mentitus ita faciam. [[Ut in quo gloriantur. ]]  Gloriantur in accipiendo, sed me non accipiente, non accipient. [[Nam ejusmodi, ]]  etc. [[Inveniantur sicut et nos. ]]  Id est, similes nobis. [[In quo, ]]  id est, in hoc quod glorientur se esse similes nobis.</n>


text:
Quod autem facio, et faciam: ut amputem occasionem eorum qui volunt occasionem, ut in quo gloriantur, inveniantur sicut et nos.


text:
Nam ejusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, transfigurantes se in apostolos Christi.<n>[[Transfigurantes se. ]]  Ad tentandum eos quos ita erudire opus est. Vel ad decipiendum prout justum est. Ad hoc magna Dei misericordia necessaria est, ne quisquam cum angelos bonos amicos se habere putat, habeat malos dæmones, fictos amicos; eosque tanto nocentiores, quanto astutiores ac fallaciores patitur inimicos.</n>


text:
Non est ergo magnum, si ministri ejus transfigurentur velut ministri justitiæ: quorum finis erit secundum opera ipsorum.<n>[[Quorum finis. ]]  Id est, retributio data in fine vitæ [[erit secundum opera ipsorum, ]]  quia sicut pseudo peritura appetiverunt, ita et ipsi peribunt, et sicut ministri justitiæ æternæ, ita et ipsi erunt æterni.</n>


text:
Iterum dico (ne quis me putet insipientem esse, alioquin velut insipientem accipite me, ut et ego modicum quid glorier),


text:
quod loquor, non loquor secundum Deum, sed quasi in insipientia, in hac substantia gloriæ.<n>[[Quod loquor. ]]  In hac substantia gloriæ, id est, in gloria carnis quam putant substantiam, id est, ita amant ac si per eam credant se subsistere. [[Sed quasi in insipientia. ]]  Quia hæc ad carnis tumorem pertinere videntur, ubi insipientia est. Insipientia enim est aliquem laudare se. Sed quia Apostolus non propter se facit, sed propter Deum, ideo ait, [[quasi in insipientia. ]]</n>


text:
Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos cædit.<n>[[Cædit. ]]  Id est, decipit. In faciem cæditur is, in cujus os injuria irrogatur. Hoc faciebant quidam Judæi qui eo quod essent de genere Abrahæ, detrahebant illis, eo quod essent incircumcisi et se præferebant, nobilitatem carnis sibi vindicantes: quos Corinthii tolerabant, et Apostolo præferebant.</n>


text:
Secundum ignobilitatem dico, quasi nos infirmi fuerimus in hac parte. In quo quis audet (in insipientia dico) audeo et ego:


text:
Hebræi sunt, et ego: Israëlitæ sunt, et ego: semen Abrahæ sunt, et ego.<n>[[Hebræi. ]]  Hebræi dicuntur ab Heber, qui in confusione linguarum solus retinuit linguam naturalem. Et quia multi sunt Hebræi, qui non sunt Isrælitæ, sicut proselyti, addit: [[Isrælitæ sunt, et ego. ]]</n>


text:
Ministri Christi sunt (ut minus sapiens dico), plus ego: in laboribus plurimis, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter.<n>[[Ut minus sapiens. ]]  AMBR. Ostendit se coactum in laudem suam prorupisse. [[In laboribus. ]]  Occasione inventa etiam veros apostolos tangit, quibus plus laboravit, ne in se videatur minor gratia.</n>


text:
A Judæis quinquies, quadragenas, una minus, accepi.<n>[[A Judæis quinquies. ]]  Judæis mos erat in synagoga contra legem agentes verberare correctionis causa. Unde Paulum legem impugnantem quinquies verberaverunt, et in unaquaque correctione triginta novem ictus ei dederunt, quadragesimum pro misericordia condonantes. [[Una minus. ]]  In ultima vice corrigia subtracta. Vel, in unaquaque percussione una minus.</n>


text:
in itineribus sæpe, periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus:<n>[[Periculis latronum, ]]  etc. Quos diabolus (cum in civitate occidere non posset) ei excitabat in via, cum tamen nihil ferret, quod latrones cuperent.</n>


text:
in labore et ærumna, in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate,<n>[[In fame. ]]  Ubi ergo promissio Dei: [[Primum quærite regnum Dei, et hæc omnia adjicientur vobis? ]]  Luc. 12. Sed novit medicus, cui nos semel commisimus, hæc adjutoria quando apponat, quando subtrahat.</n>


text:
præter illa quæ extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium ecclesiarum.<n>[[Sollicitudo. ]]  Quanto major charitas, tanto majores plagæ de peccatis alienis. Unde: [[Qui apponit scientiam, apponit et dolorem. ]]</n>


text:
Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror?<n>[[Non uror? ]]  Urunt omnes tribulationes, sed non ad consumptionem, imo ad purgationem. Iste affectus purgat: quia de charitate venit. Omnes qui scandalum patiuntur frixorium sunt habentium charitatem, id est ossium quæ ferunt carnes, id est perfectorum qui portant et regunt carnales; unde: [[Et ossa mea in frixorio confrixa sunt. ]]</n>


text:
Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui est benedictus in sæcula, scit quod non mentior.<n>[[Non mentior. ]]  Quia fert mihi testimonium per signa et prodigia.</n>


text:
Scio hominem in Christo ante annos quatuordecim, sive in corpore nescio, sive extra corpus nescio, Deus scit, raptum hujusmodi usque ad tertium cælum.<n>[[Scio hominem. ]]  Quasi de alio, et res dicitur, et jactantia vitatur. [[Sive in corpore, sive, ]]  etc. Hoc ignoravit Apostolus, utrum quando raptus est, in corpore fuerit anima, an omnino de corpore exierit, adeo ut mortuum corpus jaceret, an secundum modum alium quemdam viventis corporis ubi anima fuerit, mens ejus ad videnda vel audienda ineffabilia illius visionis accepta sit. Et quia hoc incertum erat, ideo forsitan dixit, [[sive in corpore, sive extra. Raptum. ]]  Contra naturam elevatum. [[Usque ad tertium cœlum. ]]  Id est, ad cognitionem Deitatis. Primum cœlum est æreum; secundum, firmamentum; tertium spirituale, ubi angeli et sanctæ animæ Dei fruuntur contemplatione.</n>


text:
quoniam raptus est in paradisum: et audivit arcana verba, quæ non licet homini loqui.<n>[[Raptus est. ]]  THEOPH. Ipsius vide summam demissionem et humilitatem, quomodo tanquam de alio hæc recenseat: de hoc enim, inquit, gloriabor. At cujus gratia (si alius raptus est) gloriaris? Itaque hæc de seipso dicit. [[Arcana verba. ]]  Intimationem de secreta Dei essentia, quasi per verba.</n>


text:
Nam etsi voluero gloriari, non ero insipiens: veritatem enim dicam: parco autem, ne quis me existimet supra id quod videt in me, aut aliquid audit ex me.<n>[[Supra id quod, ]]  etc. Si enim magna referrem et plura, forte aliqui putarent me non esse infirmum, sed hominem immortalem, vel angelum, etc.; ideoque parce de me loquor.</n>


text:
Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meæ angelus Satanæ, qui me colaphizet.<n>[[Et ne magnitudo. ]]  Parco multum gloriari, ne alter puter. Et ideo datus est stimulus pungens carnem. Quis? angelus malignus missus a Satana, ut colaphizet, id est reprimat omnem motum superbiæ incutiendo tribulationes, vel tentando (ut quidam aiunt) per libidinem. Tentatio autem cui non consentitur, non est peccatum, sed materia exercendæ virtutis.</n>


text:
et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea: nam virtus in infirmitate perficitur. Libenter igitur gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi.<n>[[Dixit mihi. ]]  Per inspirationem, vel per angelum. [[Nam virtus in infirmitate perficitur. ]]  Perfectio virtutum est, quæ habet infirmitatem contrariam, cum qua legitime certet: et ideo gloriabor in infirmitatibus, non invitus, sed libens.</n>


text:
Propter quod placeo mihi in infirmitatibus meis, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo: cum enim infirmor, tunc potens sum.


text:
Factus sum insipiens, vos me coëgistis. Ego enim a vobis debui commendari: nihil enim minus fui ab iis, qui sunt supra modum Apostoli: tametsi nihil sum:<n>[[Factus sum insipiens. ]]  In his omnibus commendationibus videor insipiens, sed vestra culpa qui debuistis me contra pseudo commendare.</n>


text:
signa tamen apostolatus mei facta sunt super vos in omni patientia, in signis, et prodigiis, et virtutibus.<n>[[In omni patientia. ]]  Patientiam primam memorat, quæ ad mores pertinet: quia diu illos portavit, quasi impatientes ægros, ut adhibita potestate signorum, quasi medicina curaret vulnera eorum. [[Et virtutibus. ]]  Virtus est genus signorum et prodigiorum, id est omne miraculum. Signum, quod in quocunque tempore aliquid significat, et est prodigii genus. Prodigium quod in futuro. Vel signum et prodigium in his quæ contra naturam, virtus in his quæ non contra naturam, ut per impositionem manus et orationem a morbo liberare.</n>


text:
Quid est enim, quod minus habuistis præ ceteris ecclesiis, nisi quod ego ipse non gravavi vos? donate mihi hanc injuriam.


text:
Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos: et non ero gravis vobis. Non enim quæro quæ vestra sunt, sed vos. Nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis.<n>[[Nec enim debent, ]]  etc. Carnales patres filiis congregant, sed spirituales dignum est ut a filiis sumptus accipiant. Hic autem in tantum probat se nolle accipere, ut transferat causam carnalis patris ad spiritualem: et dicit non solum se pro salute eorum impendere, sed et mori paratum.</n>


text:
Ego autem libentissime impendam, et super impendar ipse pro animabus vestris: licet plus vos diligens, minus diligar.<n>[[Et superimpendar, ]]  etc. Perfecta quidem charitas hæc est, ut quidem paratus sit etiam pro fratribus mori. Sed nunquid mox ut nascitur? Cum fuerit nata, nutritur: cum fuerit nutrita, roboratur: cum fuerit roborata, perficitur: cum ad perfectionem venerit, dicit: [[Cupio dissolvi, et esse cum Christo. ]]</n>


text:
Rogavi Titum, et misi cum illo fratrem. Numquid Titus vos circumvenit? nonne eodem spiritu ambulavimus? nonne iisdem vestigiis?


text:
Olim putatis quod excusemus nos apud vos? coram Deo in Christo loquimur: omnia autem, carissimi, propter ædificationem vestram.<n>[[Olim putatis. ]]  Quasi dicat: Jamdudum forsan putatis: quod causa excusationis quasi reus dicam, quod non gravavi, sed dico (teste Deo qui scit) quod non circumveni vos, et non superbe, sed in Christo amplificando in vobis.</n>


text:
Timeo enim ne forte cum venero, non quales volo, inveniam vos: et ego inveniar a vobis, qualem non vultis: ne forte contentiones, æmulationes, animositates, dissensiones, detractiones, susurrationes, inflationes, seditiones sint inter vos:


text:
ne iterum cum venero, humiliet me Deus apud vos, et lugeam multos ex iis qui ante peccaverunt, et non egerunt pœnitentiam super immunditia, et fornicatione, et impudicitia, quam gesserunt.<n>[[Ne iterum cum venero, ]]  etc. CHRYS. Gloria est punire, improperare, pœnas exigere, etc., usque ad sed propter illius præceptum. [[Et non egerunt. ]]  Non sufficit mores in melius commutare et a malis recedere, nisi de his quæ facta sunt, satisfiat Domino per pœnitentiæ dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis.</n><pb/>


text:
Prædixi, et prædico, ut præsens, et nunc absens iis qui ante peccaverunt, et ceteris omnibus, quoniam si venero iterum, non parcam.<n>[[Non parcam. ]]  Post tot correctiones, si qui se non emendant, non debet eis parci.</n>


text:
An experimentum quæritis ejus, qui in me loquitur Christus, qui in vobis non infirmatur, sed potens est in vobis?<n>[[An experimentum. ]]  Moris est divinæ Scripturæ personæ Dei tribuere quod in nobis facit, sicut Apostolus locutionem ipsam illi tribuit cujus munere loquebatur, id est Christo. [[Qui in vobis non infirmatur, ]]  sed potens apparuit cum dona dedit. Quod experti, non dubitent se ab eo posse puniri.</n>


text:
Nam etsi crucifixus est ex infirmitate: sed vivit ex virtute Dei. Nam et nos infirmi sumus in illo: sed vivemus cum eo ex virtute Dei in vobis.<n>[[Nam et nos infirmi. ]]  Vivit Christus qui prius fuerat infirmus. [[Nam et nos]]  multo minores, licet [[infirmi in illo, ]]  id est licet ad imitationem ejus multa patimur a perfidis, [[tamen vivemus, ]]  id est potestatem habebimus per eum in vobis judicandis. Vel, [[vivemus cum eo, ]]  id est in simili beatitudine cum eo: et hoc ex [[virtute Dei; ]]  quod tale est [[in vobis, ]]  id est in conscientiis vestris: [[In vobis. ]]  Erga vos. Mors illata a perfidis vita est erga credentes, quia virtute Dei resurgentes vivent cum Christo.</n>


text:
Vosmetipsos tentate si estis in fide: ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos quia Christus Jesus in vobis est? nisi forte reprobi estis.


text:
Oramus autem Deum ut nihil mali faciatis, non ut nos probati appareamus, sed ut vos quod bonum est faciatis: nos autem ut reprobi simus.<n>[[Oramus autem, ]]  etc. Hoc orat Apostolus, ut his bene agentibus in eis corripienda non inveniat, et sic reprobi appareant: probati enim videntur, dum judicant peccatores. Sic ergo si non sint quos judicet, cessante auctoritate quasi reprobi videntur. [[Reprobi simus, ]]  id est appareamus reprobi, non habentes quod vindicemus vel dijudicemus.</n>


text:
Gaudemus enim, quoniam nos infirmi sumus, vos autem potentes estis. Hoc et oramus, vestram consummationem.<n>[[Gaudemus enim, ]]  etc. HIER. Gaudemus si non sit necesse ut nostra virtus appareat, sicut Petri apparuit in Saphyra et Anania.</n>


text:
Ideo hæc absens scribo, ut non præsens durius agam secundum potestatem, quam Dominus dedit mihi in ædificationem, et non in destructionem.<n>[[Secundum potestatem. ]]  Iterum ostendit quod non cupit potestate in illis abuti, adjiciens non in destructionem sed in ædificationem se eam accepisse, unde subdit: [[Non in destructionem. ]]  Non destruuntur autem qui corriguntur, sed correcti ædificantur.</n>


text:
De cetero, fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini, idem sapite, pacem habete, et Deus pacis et dilectionis erit vobiscum.<n>[[Gaudete, fratres. ]]  Id est bene operamini ut verum gaudium habere possitis. [[Et Deus pacis erit vobiscum. ]]  Hinc vobis erit pax a dilectione illius, hinc malorum omnium sublatio. Ista pax orbem servavit, diuturnum bellum solvit, cœlo terram conjunxit, ista homines angelos fecit. Istam ego imitetur. Innumerabilium enim bonorum mater est dilectio, per istam salvati sumus, per istam ineffabilia bona omnia assequimur.</n>


text:
Paulus, Apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis:<n>[[Argumentum]]  Galatæ sunt Græci. Hi verbum veritatis primum ab Apostolo acceperunt. Sed post discessum ejus tentati sunt a falsis apostolis, ut in legem et circumcisionem verterentur. Hos Apostolus revocat ad fidem veritatis, scribens eis ab Epheso. [[Paulus, apostolus. ]]  Nomine officii terrorem incutit. [[Non ab hominibus. ]]  Subaudi apostolis, ut quidam electi et missi a Judæis pseudoapostoli. [[Neque per hominem. ]]  Sed per Jesum jam suscitatum. Qui non ut homo homines paulatim, sed totum simul per spiritum docuit: ut per hoc sit major, per quod videbatur minor. Cæteri enim apostoli videbantur esse majores: quia priores. Iste minimus, quia novissimus. Sed inde apparet dignior: quia priores constituti sunt per Christum adhuc ex parte hominem, id est mortalem. Novissimus vero Paulus per Christum jam totum Deum, id est ex omni parte immortalem.</n>


text:
et qui mecum sunt omnes fratres, ecclesiis Galatiæ.<n>[[Qui mecum. ]]  Dolentes fratres Christiani sunt de vestra seductione, testes veritatis meæ, quibus vos oportet credere, et non paucos, sed omnes.</n>


text:
Gratia vobis, et pax a Deo Patre, et Domino nostro Jesu Christo,<n>[[Et Domino Jesu Christo. ]]  Quem injuriose æquatis legi, dum ipsum non sine lege ad salutem sufficere asseritis: sicut legem sine eo: sed ab ipso sine lege gratia est et pax.</n>


text:
qui dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut eriperet nos de præsenti sæculo nequam, secundum voluntatem Dei et Patris nostri,<n>[[Qui dedit. ]]  Id est, sponte obtulit: quia non est alius qui potuit aperire librum, nisi leo de tribu Juda. [[Semetipsum. ]]  Quia non erat hostia alia digna pro peccatis nostris delendis, quod est initium salvationis. Quem ergo locum habet lex? Quasi: Nullum penitus. [[De sæculo. ]]  Id est de conformitate mundi, qui nos allicit. [[Præsenti sæculo nequam. ]]  Tanto plus capit, cum æterna non videantur. [[Sæculo nequam. ]]  Hoc dicit non quod mundus iste creatus a Deo sit malus, sed quia in eo fiunt mala. Et hoc sensu dicitur: [[Dies mali sunt. Mundus in maligno positus. Tempora periculosa. ]]  Saltus, qui pleni sunt latronibus, et gladius, quo cruor effunditur, et calix, in quo venenum temperatur, mala dicuntur: quia non solum tempora, sed etiam loca et instrumenta malorum traxerunt infamiam quæ in eis fiunt.</n>


text:
cui est gloria in sæcula sæculorum. Amen.<n>[[Cui est gloria. ]]  Quasi: Hæc testantur præsentes boni, et futuri testabuntur. In hac [[salvatione]]  prælibavit et commendationem sui, et quid possit gratia Dei, et quod lex nihil confert.</n>


text:
Miror quod sic tam cito transferimini ab eo qui vos vocavit in gratiam Christi in aliud Evangelium:<n>[[Miror. ]]  De destructione legis consequenter agit Apostolus. Et de levitate eos reprehendit, quod ab Evangelio indiscrete transierunt ad legem. Et quia Galata, [[translatio]]  dicitur, congrue ex ipso nomine reprehensionis occasionem sumit. Et cum hæc prædicta bona sunt ex Christo, miror quod bene instructi prius, sic, tam vehementer et tam brevi tempore, transferimini, etc.</n>


text:
Sed licet nos aut angelus de cælo evangelizet vobis præterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit.<n>[[Sed licet nos, ]]  etc. Bonus angelus potest intelligi, non quod hoc contingat, sed adeo certus est de veritate Evangelii sui, quod si etiam angelus aliud nuntiaret, non crederet, sed anathematizaret. [[Præterquam quod. ]]  AUG. Attende. Non ait: Plus quam accepistis. Nam si illud diceret, sibi ipsi præjudicaret, qui cupiebat venire ad quosdam, quibus ipse scribebat: sicut ad Thessalonicenses, ut suppleret quæ illorum fidei deerant. Sed qui supplet, quod minus erat addit; non quod inerat, tollit. Qui autem prætergreditur fidei regulam, non accedit in via, sed recedit a via. [[Anathema sit. ]]  Quare hoc? Quia aliud evangelizans, de privato vult fluere, non de medio. Et cum hoc homo carnali nebula præpeditus, et a fonte communi ad propriam suam falsitatem reductus possit facere, nunquid et angelus? Vere si angelus de proprio fluens in paradiso non esset auditus, non præcipitaremur in mortem. Media aqua posita erat omnibus præceptum Dei. Aqua quodammodo publica erat, et sine fraude, sine labe, sine cœno fluebat. Sed venit angelus de cœlo lapsus serpens factus, quia insidiose jam venenum spargere cupiebat, et emisit venenum. De proprio locutus est, de suo: [[Gustate, et eritis sicut dii]]  Gen. 3.. Et illi appetentes quod non erant, amiserunt quod acceperunt. [[Anathema. ]]  Hoc verbum pro maledicto ponitur, et vulgo dicitur devotio. Nam devotare se quemque nemo fere dicit, nisi se maledicens. Unde illud: [[Et anathematizavit eum et civitates ejus, et vocatum est nomen loci illius Anathema]]  Num. 21.. Hinc tractum est ut anathema detestabile aliquid et abominabile videatur, ut nihil inde victor in usus suos auferret, sed totum in pœnam luendam votavit: hoc erat anathematizare, quod vulgo dicitur devotare. Origo autem hujus verbi est in Græca lingua ab his rebus quæ votæ et persolutæ, id est promissæ et redditæ sursum ponebantur in templis: et est dictum: id est sursum ponere.</n>


text:
Sicut prædiximus, et nunc iterum dico: si quis vobis evangelizaverit præter id quod accepistis, anathema sit.<n>[[Sicut prædiximus. ]]  A majore infert. Quandoquidem nos vel angelum excommunicarem magis pseudo excommunicandi sunt.</n>


text:
Modo enim hominibus suadeo, an Deo? an quæro hominibus placere? si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem.<n>[[Modo. ]]  Dicit modo quia olim dum dixit hominem ex lege justificari, hominis gloriam inutilem, gratiam Dei prædicavit. Innuit hic etiam hoc facere illos seductores, ut laudarentur a Judæis, quos non timet offendere Paulus pro gloria Christi, qua veniente cessat lex. [[Si adhuc. ]]  Hinc quidam putant sufficere conscientiam, ut parum quid de eis existimet alius, curent; sed conscientia coram Deo est necessaria conversatio coram proximo; quæ si negligentius agitur, lædit exemplo. Unde alibi: [[Placete omnibus per omnia, sicut et ego omnibus placeo]]  II Cor. 10.. Item: [[Sine offensione estote Judæis et Græcis Ecclesiæ Dei]]  II Cor. 8.. Item: [[Providemus bona, non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus]]  Matth. 5.. Item: [[Luceant opera vestra coram hominibus, ]]  etc. Ergo contra temerarios judices, detractores, susurrones, murmuratores, quærentes suspicari quod non vident, quærentes etiam jactare quod non suspicantur, sufficit conscientia. Nec in aliis quibus placere volumus quæramus nostram gloriam, sed eorum salutem, ut non nos, sed Deum laudent, qui tales fecit; unde: [[Nolite facere justitiam vestram coram hominibus, ]]  ubi illos arguit qui ita ventilant opera sua, ut finem operum suorum laudem hominum ponant, eamdemque laudem quasi pro mercede operum suorum computent.</n>


text:
Notum enim vobis facio, fratres, Evangelium, quod evangelizatum est a me, quia non est secundum hominem:


text:
Audistis enim conversationem meam aliquando in Judaismo: quoniam supra modum persequebar Ecclesiam Dei, et expugnabam illam,


text:
et proficiebam in Judaismo supra multos coætaneos meos in genere meo, abundantius æmulator existens paternarum mearum traditionum.<n>[[Et proficiebam in Judaismo. ]]  Quasi dicat: Qui prius in illis legalibus tantum valui, jam illa reliqui, ideoque vos meo exemplo ab his recedite.</n>


text:
Cum autem placuit ei, qui me segregavit ex utero matris meæ, et vocavit per gratiam suam,<n>[[Cum autem placuit. ]]  Quasi dicat: Tunc apparet me non didicisse, sed nec post. [[Segregavit ex utero matris. ]]  Unde de Jeremia legitur: [[Priusquam te formarem in utero, novi te]]  Jerem. 1.. Qui ergo præscit futuros antequam sint, quoscunque vult nasci, facit ut sint, et jam natos quos vult per gratiam vocat ut justi sint, sicut Paulum vocavit per gratiam, ut annuntiaret Christum. [[Ex utero. ]]  Mater, Synagoga; uterus ejus et secretarii ejus sunt Pharisæi, de numero quorum separatus est.</n>


text:
ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem illum in gentibus: continuo non acquievi carni et sanguini,


text:
neque veni Jerosolymam ad antecessores meos Apostolos: sed abii in Arabiam, et iterum reversus sum Damascum:


text:
tantum autem auditum habebant quoniam qui persequebatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem, quam aliquando expugnabat:


text:
Deinde post annos quatuordecim, iterum ascendi Jerosolymam cum Barnaba, assumpto et Tito.<n>[[Deinde post annos quatuordecim. ]]  A passione Domini, quando conversus fuerat ad fidem, venit, sicut Beda super Actus apostolorum scribens demonstrat.</n>


text:
Ascendi autem secundum revelationem: et contuli cum illis Evangelium, quod prædico in gentibus, seorsum autem iis qui videbantur aliquid esse: ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem.<n>[[Et contuli cum illis. ]]  Ostendit se non habuisse securitatem Evangelii, nisi esset auctoritate Petri et aliorum roboratum. [[Seorsum, ]]  etc. Separatim contuli cum his non publice, ne fidelibus ex Judæa (qui putabant legem esse servandam) fidei scandalum nasceretur. Eo tempore cum venisset Petrus Antiochiam (licet hoc in Actibus apostolorum non legatur) in faciem ei restitit Paulus.</n>


text:
sed propter subintroductos falsos fratres, qui subintroierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servitutem redigerent.<n>[[Subintroductos. ]]  A Judæis. Quod enim infideles per se non poterant, per falsos fratres moliebantur, quos sub specie religionis immiserant, ut explorarent quæ libertas est nobis in fide Christi, non ut eam tenerent, sed ut aliqua contentione ab ea in servitutem legis redigerent. Quod si esset veritas Evangelii apud gentes, non remanerent, sed omnes judaizarent. Et ideo hic iis quibus assertionem prædicationis suæ conferebat, nullatenus voluit cedere. Alibi vero ubi non obfuit, pro scandalo Judæorum, circumcidit Timotheum. In his omnibus et se commendat, et legem non tenendam comprobat.</n>


text:
Quibus neque ad horam cessimus subjectione, ut veritas Evangelii permaneat apud vos:<n>[[Neque ad horam. ]]  Nec ad horam cessit, qui nunquam cessit. Quod si aliquando cessit, quomodo nec ad horam? Cur etiam propter falsos fratres, si per se facturus erat? Cessit ergo propter illos: quod per se non faceret: humilians se legi, circumciso Timotheo ut dolus et scandalum Judæorum cessaret, qui parati erant commovere tumultum et seditionem, si illum filium Judææ incircumcisum susciperet, et episcopum ordinaret.</n>


text:
ab iis autem, qui videbantur esse aliquid (quales aliquando fuerint, nihil mea interest: Deus personam hominis non accipit): mihi enim qui videbantur esse aliquid, nihil contulerunt.<n>[[Quales aliquando. ]]  Ad priora non recurro, quia ea quæ modo sunt, sufficiunt; sed qui videbantur esse aliquid, nihil contulerunt. In quo apparet quod non inferior sit illis. Deus autem probatur non accipere personam, quia si ita esset, ego Paulus ante impius cui tales nihil conferrent non fuissem. Vel illud, [[nihil interest, ]]  sed nihil mihi tulerunt. [[Qui videbantur aliquid esse. ]]  Id est, alicujus auctoritatis: quia cum Domino ambulaverant, et transfigurationi ejus interfuerant. Videbantur dico [[ab his, ]]  id est, falsis fratribus. Quia qui videbantur esse aliquid, carnalibus duntaxat hominibus videbantur esse; nam ipsi non sunt aliquid. Etsi aliqui boni ministri Dei sunt, Christus in illis est aliquid, non ipsi per se. Nam si ipsi essent aliquid per se, semper fuissent aliquid.</n>


text:
Sed e contra cum vidissent quod creditum est mihi Evangelium præputii, sicut et Petro circumcisionis


text:
et cum cognovissent gratiam, quæ data est mihi, Jacobus, et Cephas, et Joannes, qui videbantur columnæ esse, dextras dederunt mihi, et Barnabæ societatis: ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem:<n>[[Columnæ. ]]  Ecclesia firmamentum dicitur veritatis: quam etiam sapientia ædificavit, id est, constituit in septem columnis, quo numero vel universitas prædicatorum (quia solet poni pro universo) vel septenaria operatio Spiritus sancti insinuatur. [[Dextras dederunt. ]]  Unde contulit cum illis, et dextras accepit? Quia idem cum eis verbum habuit. Ipsa collatio unitatem doctrinæ monstravit, aliter non crederet Ecclesia ei qui non fuerat cum Domino. [[Ut nos ingentes. ]]  Ut essem primus in prædicatione gentium, sicut Petrus in circumcisione. Et sicut apostoli Petro, ita Barnabas sibi sociaretur.</n>


text:
Cum autem venisset Cephas Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat.<n>[[Restiti. ]]  Hoc Paulus non auderet, nisi se non imparem sentiret.</n>


text:
Prius enim quam venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat: cum autem venissent, subtrahebat, et segregabat se, timens eos qui ex circumcisione erant.<n>[[Prius enim quam venirent, ]]  etc. Qui dam æmulatores legis, qui æquo jure Christum et legem venerabantur, quos timens non miscebatur gentibus. Quod si solum esset, non esset reprehensibile. Sicut et ipse Paulus pro scandalo aliquando cessit. Sed in hoc erratum est, quod gentes cogebat judaizare.</n>


text:
Et simulationi ejus consenserunt ceteri Judæi, ita ut et Barnabas duceretur ab eis in illam simulationem.


text:
Sed cum vidissem quod non recte ambularent ad veritatem Evangelii, dixi Cephæ coram omnibus: Si tu, cum Judæus sis, gentiliter vivis, et non judaice: quomodo gentes cogis judaizare?<n>[[Quomodo gentes cogis. ]]  Non docentis imperio, sed conversationis exemplo.</n>


text:
Nos natura Judæi, et non ex gentibus peccatores.<n>[[Nos. ]]  Commendata auctoritate sua, jam rationibus incipit agere quod carnales observantiæ post Christum non sunt observandæ. Quasi: Gentes non debent judaizare, quia nos, qui valuimus in lege, scimus eam non justificare: et ideo, ea dimissa, ad Christum confugimus.</n>


text:
Scientes autem quod non justificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem Jesu Christi: et nos in Christo Jesu credimus, ut justificemur ex fide Christi, et non ex operibus legis: propter quod ex operibus legis non justificabitur omnis caro.<n>[[Nisi per fidem, ]]  etc. Non ideo dicit ex fide, quod opera bona frustrentur, cum Deus reddat unicuique secundum opera sua: sed quia bona opera sunt ex gratia, non autem ex operibus gratia: quia fides per dilectionem operans nihil operaretur, nisi ipsa dilectio Dei diffunderetur in nobis per Spiritum sanctum; nec ipsa fides esset in nobis, nisi Deus eam daret.</n>


text:
Quod si quærentes justificari in Christo, inventi sumus et ipsi peccatores, numquid Christus peccati minister est? Absit.<n>[[Quod si quærentes. ]]  Si nos revera cognovimus non posse justificari nos, nisi transeuntes ad Christum, nunquid patitur Christus relabi nos ad id quod eramus? Quod si pateretur, profecto minister nobis esset peccati, id est, prioris status nostri, sicut fuisset transeuntibus ad se minister justitiæ.</n>


text:
Ego enim per legem, legi mortuus sum, ut Deo vivam: Christo confixus sum cruci.<n>[[Ego enim per legem. ]]  Spiritualiter intellectam. [[Mortuus sum. ]]  Ne carnaliter vivam. [[Ut Deo vivam. ]]  Non mihi, sed quod Deo jam possum? quia cum Christo sum. [[Confixus. ]]  Id est, crux Christi exstinxit in me ardorem peccati ut jam ultra ad id non extendar, quasi: clavis habens manus affixas.</n>


text:
Vivo autem, jam non ego: vivit vero in me Christus. Quod autem nunc vivo in carne: in fide vivo Filii Dei, qui dilexit me, et tradidit semetipsum pro me.<n>[[Vivo. ]]  In virtutibus vigorem bene operandi habeo. [[Jam non ego. ]]  Ille peccator, qui prius eram. [[Vivit vero in me Christus. ]]  Id est, novitas Christi apparet in me. Ad quid ergo lex?</n>


text:
O insensati Galatæ, quis vos fascinavit non obedire veritati, ante quorum oculos Jesus Christus præscriptus est, in vobis crucifixus?<n>[[O insensati. ]]  AMBR. Verba irascentis. Erant autem insensati Galatæ qui nec se circumventos a pseudo agnoscebant. [[Fascinavit. ]]  Fascinus est quando magicis delusionibus aliter quædam oculis hominum ostenduntur quam sunt. Dicitur etiam fascinus vulgo qui nocet infantibus. Dicuntur enim quorum dam oculi visu urentes, dum et hic eorum actus fascinatio dicitur: et potest fieri ut huic peccato inserviant dæmones. Similiter invidia tanquam fascinus urit. Invidus enim non modo sibi nocet, sed et his in quibus aliqua bona esse incipiunt; unde Salomon, [[Fascinatio malignitatis obscurat bona]]  Sap. 4.. Sic factum est, ut invidi tanquam fascinantes nocerent Galatis, nuper in Christo renatis, ut iidem Galatæ fidei stomacho nauseante cibum spiritus evomerent. [[Ante quorum oculos. ]]  Vere fascinati, quia ante oculos, id est, in vestra præsentia ille tantus qui est. [[Jesus Christus proscriptus est. ]]  Id est, exhæredatus: et hoc [[in vobis, ]]  in aliis non deberetis pati ut regnum et hæreditatem suam amitteret, nedum in vobis.</n>


text:
Hoc solum a vobis volo discere: ex operibus legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei?<n>[[Hoc solum a vobis. ]]  Commonitis per increpationem, probat quod lex non est observanda, quia non ex ea, sed ex fide veniunt omnia necessaria, spiritus, justitia, benedictio. Quasi: Quamvis fascinati et stulti, tamen [[hoc volo a vobis discere, ]]  quia hoc adeo evidens est, ut et stulti docere queant. Si nihil aliud esset, hoc solum ad probandum sufficeret, cum constet quia spiritum accepistis; sed an ex operibus in quibus laborem nunquam accepistis, an ex fide quæ auditus facilitate venit?</n>


text:
tanta passi estis sine causa? si tamen sine causa.<n>[[Sine causa. ]]  Ideo dicit: Quia multa jam pro fide toleraverant, et in ipsis passionibus, charitate timorem vicerant. Sine causa ergo tanta passi erant, qui a charitate, quæ in eis tanta sustinuerat, ad legem labi volebant.</n>


text:
Qui ergo tribuit vobis Spiritum, et operatur virtutes in vobis: ex operibus legis, an ex auditu fidei?<n>[[Qui ergo tribuit. ]]  Quia vos non ex operibus quæ nunquam habuistis accepistis spiritum, sed ex fide; ergo potestis videre quod ego qui habui opera legis, non per ea, sed per fidem accepi potestatem dandi spiritum et operandi miracula. De eo quod sub lege fuerat, poterat dubitari: sed per similitudinem istorum totum liquet.</n>


text:
Sicut scriptum est: Abraham credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam:<n>[[Ad justitiam. ]]  Justitiam vocat hic peccatorum remissionem et bonæ vitæ observantiam.</n>


text:
Providens autem Scriptura quia ex fide justificat gentes Deus, prænuntiavit Abrahæ: Quia benedicentur in te omnes gentes.<n>[[Providens. ]]  Non solum justitia ex fide, sed et benedictio, quia Scriptura dicit: [[In te benedicentur, ]]  id est, in tuæ fidei conformitate. [[Quia ex fide. ]]  Non ex operibus, etc. [[Prænuntiavit, ]]  id est, ostendit. Vel, [[prænuntiavit, ]]  id est, ostendit prænuntiatum esse, quod [[benedicentur]]  in æterna beatitudine. [[In te. ]]  In tuæ fidei imitatione, etc.</n>


text:
Quicumque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt. Scriptum est enim: Maledictus omnis qui non permanserit in omnibus quæ scripta sunt in libro legis ut faciat ea.<n>[[Quicunque enim, ]]  etc. Hoc intelligendum est, non de operibus quæ ad mores pertinent, sed quæ in observationibus illis fiebant. Prodest lex in tabulis scripta: cætera onus sunt, quod probat auctoritate Scripturæ, dicens: [[Scriptum est. ]]  Qui ex operibus legis sunt, maledicti sunt, quia sicut scriptum est a Moyse in Deuteronomio Deut. 21.: [[Maledictus omnis homo, ]]  etc. Quasi: Multa præcepi quæ omnia nullus implere poterit: sed in onus data sunt, et ideo omnes maledicti. In quo innuit desiderandum esse Salvatorem, qui finem ponat his, et liberet non solum ab aliis peccatis, sed a maledicto legis. Cur ergo Galatæ transeunt a gratia ad maledictum?</n>


text:
Quoniam autem in lege nemo justificatur apud Deum, manifestum est: quia justus ex fide vivit.<n>[[Justificatur apud Deum. ]]  Qui eum gratis colit, scilicet, non cupiditate appetendi aliquid ab ipso præter ipsum, vel timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo est, et perfecta est.</n>


text:
Lex autem non est ex fide, sed: Qui fecerit ea, vivet in illis.<n>[[Lex autem, ]]  etc. Ex fide est justitia et vita: sed lex non est ex fide. Posset quidem videri, quia opera legis ex fide fierent, ut pro eis sperarentur æterna: sed id non est, quoniam Judæi ex timore pœnæ illa servabant. [[Vivet in illis. ]]  Non ait: Qui fecerit eam, vivet in ea, cum præmisisset: [[lex non est ex fide; ]]  ut intelligas legem in hoc loco positam pro ipsis operibus quæ in illis observationibus fiebant. Qui autem vivebant in his operibus, timebant utique (si non ea fecissent) lapidationem, vel crucem, vel aliud hujusmodi pati. [[Qui ergo fecerit ea, vivet in illis: ]]  non apud Deum, id est, habebit præmium, ne ista morte puniatur. Qui autem ex fide vivit, cum hinc exierit, tunc magis habebit præsentissimum præmium. Non igitur ex fide vivit, quisquis præsentia quæ videntur, vel cupit vel timet: quia fides Dei ad invisibilia pertinet.</n>


text:
Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum: quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno:<n>[[Factus pro nobis, ]]  id est, reputatus non solum maledictus, sed etiam maledictum. Vel, Factus est rei veritate [[maledictus, ]]  id est, mortalis. [[Maledictus qui pendet. ]]  Quasi: Satis ad pœnam sit quod suspensus moritur reus: et quod illic est usque ad vesperam, ut tunc deponatur et sepeliatur, ne si ibi sit diutius, majus sit opprobrium: et macula generi ejus. [[Omnis homo. ]]  Etiam Christus, ne futuri hæretici negent ejus veram mortem.</n>


text:
ut in gentibus benedictio Abrahæ fieret in Christo Jesu, ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem.


text:
Fratres (secundum hominem dico) tamen hominis confirmatum testamentum nemo spernit, aut superordinat.


text:
Abrahæ dictæ sunt promissiones, et semini ejus. Non dicit: Et seminibus, quasi in multis: sed quasi in uno: Et semini tuo, qui est Christus.


text:
Hoc autem dico, testamentum confirmatum a Deo: quæ post quadringentos et triginta annos facta est lex, non irritum facit ad evacuandam promissionem.<n>[[Hoc autem dico. ]]  Hoc promisit Deus Abrahæ, [[hoc autem testamentum confirmatum]]  per juramenta [[dico]]  et affirmo, quod [[lex non facit irritum, ]]  de qua non esset hoc putandum: quia data est tantum ad tempus: quia post multum tempus a promissione facta Abrahæ, lex data est: de qua si esset benedictio, homines illius temporis Abraham, Isaac et Jacob non eam habuissent. [[Lex non facit irritum. ]]  Id est, falsum: quod faceret, si per eam daretur benedictio. Promissio enim illa non dixit, quod per legem, sed per semen. Quod si per legem benedictio, ergo frustra semini promisit, et frustra semen ipsum venit. Lex non facit irritum quasi jam valeret ad evacuandam promissionem: quia esset falsa, et Deus mendax.</n>


text:
Quid igitur lex? Propter transgressiones posita est donec veniret semen, cui promiserat, ordinata per angelos in manu mediatoris.<n>[[Propter transgressiones. ]]  Posita est in medio, inter promissionem et semen: cui facta est promissio, id est, inter Abraham et Christum, ut populum Dei erudiret sub timore Dei: ut dignus fieret excipere promissionem quæ est Christus. [[Ordinata per angelos. ]]  Lex dico ordinata per angelos, id est Moysen, et alios ministros Dei, vel ministerio angelorum hominibus data, in quibus angelis erat utique Pater et Filius et Spiritus sanctus. Aliquando sine ulla distinctione personæ, Deus per illos figurabatur. Et nota quod non ait data, sed, [[ordinata: ]]  quasi ordinabiliter data inter tempus naturalis legis (de qua convicti sunt quod juvare non potuit) et tempus gratiæ antequam de lege convincendi erant: qui ergo nunc eam reducit, contra ordinem angelorum facit. [[In manu. ]]  Id est, in potestate Christi, ut staret lex dum vellet, cessaret cum vellet. Ergo contra eum facitis qui eam destruxit. Mediator est inter duo extrema, et ob hoc videretur vel quod Christus non esset Deus, vel quod duo dii essent. Ad quod respondet, etsi mediator non est unius sed duarum extremitatum, tamen est Deus unus cum Deo Patre per divinam naturam, cui mediat per humanam.</n>


text:
Mediator autem unius non est: Deus autem unus est.<n>[[Mediator. ]]  Lex quam habet mediator, unius populi tantum est: sed tamen ipse mediator, non est tantum unius populi, id est, Judæorum qui legem habuerunt sed et gentilium, et ideo non quæratis legem, ut habeatis mediatorem. Mediator non est unius, sed tamen est unus: sufficiens ad omnes reconciliandos Deo, quia Deus, et ideo aliud non adjungatis ei.</n>


text:
Lex ergo adversus promissa Dei? Absit. Si enim data esset lex, quæ posset vivificare, vere ex lege esset justitia.<n>[[Lex ergo, ]]  etc. Quandoquidem lex est propter transgressionem, ergo est ita contra promissa, ut per eam impleatur aliter quam promissum est: non quia ex lege non est vita, id est, æterna beatitudo: quia si inde esset vita, tunc et justitia: sed non est ex ea justitia, sed potius condemnat, et sub peccato concludit. Et hoc est quod dicitur: [[Sed concludit Scriptura. ]]  Judæos omnino clausit sub peccati dominio lex ipsa, et ostendit omnes homines clausos sub peccato, ut dicitur etiam ad Romanos: [[Conclusit Deus omnia in justitia, ut omnium misereatur. ]]  Notis peccatis per legem conclusi sunt, ut se excusare non possint, sed quærant misericordiam.</n>


text:
Prius autem quam veniret fides, sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem quæ revelanda erat.<n>[[Priusquam. ]]  Ante fidei adventum utilis erat lex Judæis. [[Veniret fides. ]]  Spontanea est fides quam nullum meritum advocavit. [[Custodiebamur. ]]  Non liberi, sed servi. [[Conclusi. ]]  Ut sic assueti duceremur. [[In eam. ]]  Id est, tam bonam fidem. [[Quæ. ]]  Tempore Christi erat. [[Revelanda. ]]  Tempore Christi multa aperta sunt, quæ prius obscura. Ecce honor legis: quia custodivit ut pædagogus: sed hoc non magnum est, quia hoc puerorum est, non adultorum.</n>


text:
Itaque lex pædagogus noster fuit in Christo, ut ex fide justificemur.<n>[[Pædagogus noster fuit in Christo Jesu. ]]  Institutione Christi: qui ideo instituit, ut sic venientes ad fidem, quasi pueri ad perfectionem justificemur. Vel [[in Christo, ]]  id est, in exsequendis præceptis Christi.</n>


text:
Omnes enim filii Dei estis per fidem, quæ est in Christo Jesu.<n>[[Omnes filii Dei estis per fidem. ]]  Nos Judæi tempore fidei pædagogum deseruimus: quia omnes vos gentiles, qui non habuistis legem, estis filii. Quod ergo vestro exemplo deseruimus, vos accipitis? Quasi diceret: Non debetis hoc facere. [[In Christo Jesu. ]]  In institutione Christi, et ad similitudinem mortis ejus.</n>


text:
Quicumque enim in Christo baptizati estis, Christum induistis.<n>[[Induistis. ]]  Id est conformes ei facti estis, quod est vobis honor et contra æstus protectio. Quod autem Christus indumentum sit, alibi Apostolus aperit dicens: [[Induite vos Dominum nostrum Jesum Christum. ]]  Induunt autem homines Christum: aliquando usque ad perceptionem sacramenti: aliquando etiam usque ad vitæ sanctificationem. Et illud primum bonis et malis est commune. Hoc alterum vero proprium est bonorum.</n>


text:
Non est Judæus, neque Græcus: non est servus, neque liber: non est masculus, neque femina. Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu.


text:
Si autem vos Christi, ergo semen Abrahæ estis, secundum promissionem hæredes.<n>[[Ergo Abrahæ semen estis. ]]  Semen Abrahæ dictus est Christus: ubi legitur quod promissiones dictæ sunt Abrahæ, et semini ejus. Hic autem semen Abrahæ dicti sunt filii Christi, id est, omnes credentes. Verum quoties Christus nominatur semen Abrahæ, corporaliter sentiendum est: quod scilicet ex ejus stirpe generetur. Quoties autem nos qui credimus in eum dicimur semen Abrahæ, tunc spiritualiter semen fidei accipere debemus.</n><pb/>


text:
Dico autem: quanto tempore hæres parvulus est, nihil differt a servo, cum sit dominus omnium:<n>[[Dico autem, ]]  etc. Modo vos gentiles et nos Judæi sumus Christi, et semen Abrahæ et hæredes. Sed olim nos Judæi sub lege eramus dum parvuli fuimus sicut hæres futurus, et a patre substitutus.</n>


text:
ita et nos cum essemus parvuli, sub elementis mundi eramus servientes.<n>[[Sub elementis. ]]  In elementis neomenias, id est lunares dies, et sabbatum significat, non quod in elementis sperarent ut pagani, sed quod in his Deum venerarentur. [[Mundi. ]]  Quia lex non cœlestia sed terrena promittebat: vel transitoria, ut est mundus.</n>


text:
At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege,<n>[[Venit plenitudo temporis. ]]  Id est postquam totum spatium illud fuit adimpletum, quo lex durare debuit, tunc misit Deus, etc. [[Plenitudo temporis. ]]  Sciebat quando venire deberet, vel etiam pati, etc. Non est enim hora ejus vel nostra, nisi voluntas ejus. Ante tamen longa series præconum præmittenda erat. [[Misit Deus Filium. ]]  Unde, [[Ego a Patre exivi, et veni in hunc mundum]]  Joan. 16.. Et tamen de illo dicit Evangelista Joannes: [[In mundo erat, et mundus per ]][[ipsum factus est, et mundus eum non cognovit]]  Ibid. 1.. Deinde conjungit: [[In propria venit. ]]  Illuc ergo missus est, ubi erat. Unde et illud Propheta dicit: [[Cœlum et terram ego impleo]]  Jer. 23.. Quærendum est ergo quomodo intelligatur ista missio. Si ergo sobrie de Dei Filio quæ digna sunt opinemur, ideo missum intelligere debemus, quia ex illo incomprehensibili inenarrabilique secreto majestatis profundæ dedit se comprehendendum mentibus nostris Dei Verbum, non solum cum se exinaniret, sed etiam cum habitaret in nobis. [[Ex muliere. ]]  Usus Hebrææ locutionis mulieres dicit non corruptas, sed feminas. [[Factum sub lege. ]]  Ut appareat circumcisus quasi filius Abrahæ signum habens ejus cui promissus fuerat; in quo impleta est circumcisio: itaque signum jam cesset. Credidit enim Abraham se habiturum filium, in quo benedicerentur omnes gentes: quod jam factum credimus. [[Ut adoptionem. ]]  Id est, ut participes essemus divinæ gloriæ. Sicut enim ipse natura participat, ita ad ipsam videndam nos adoptat. Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille unicus Dei Filius non dedignatus est participationem nostræ naturæ, factus ex muliere, ut non solum unigenitus esset, sed etiam primogenitus in multis fratribus fieret. Adoptionem autem dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium.</n>


text:
Quoniam autem estis filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem: Abba, Pater.<n>[[Misit Deus. ]]  Ut enim probaremur adoptati esse a Deo in filios, Spiritum suum dedit nobis qui signum Patris ostendat in filios, ut quia nos hoc non auderemus dicere infirmitate et indignitate nostra, suggerat ut audeamus dicere. [[Spiritum Filii. ]]  Nota Spiritum etiam esse Filii. Et nota etiam hic trinitatem. AUG. Si forsitan aliquis quærat utrum a Filio procedat Spiritus, etc., usque ad ab illo habet, ut et de illo procedat Spiritus sanctus. [[Clamantem. ]]  Notandum quod clamor in Scripturis non magnæ vocis emissio, sed scientiæ intelligatur, et dogmatum magnitudo. [[Abba pater. ]]  Eleganter duo verba idem significantia posuit, propter universum populum qui de Judæis et gentibus in unitatem fidei vocatus est, ut Hebræorum verbum ad Hebræos, Græcum ad gentes pertineat. Utriusque autem verbi eadem significatio ad ejusdem fidei Spiritusque unitatem pertinet. [[Qui natura non sunt, ]]  etc. Unam Dei veri esse naturam ostendit, scilicet Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quid autem est natura Deum esse, nisi verum Deum esse? Unde alibi Apostolus: [[Conversi estis servire Deo vivo et vero]]  I Petr. 2..</n>


text:
Nunc autem cum cognoveritis Deum, immo cogniti sitis a Deo: quomodo convertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus denuo servire vultis?<n>[[Imo cogniti estis. ]]  Hoc genere locutionis frequenter utitur Scriptura; unde: [[Sic in sancto apparui tibi, ut viderem virtutem tuam et gloriam tuam]]  Psal. 62., id est, vidisti me, ut viderem te. Cognoscit nos Deus, id est, cognitionem sui nobis præstat. Non enim a nobis est, quod novimus eum, ab æterno quidem novit: sed tunc cognoscere dicitur, quando ut ea cognoscantur, facit. [[Infirma. ]]  Vere lex est egenum elementum: quia perfecte non justificat. [[Egena. ]]  Quia quantum juvat, non per se, sed respectu gratiæ facit. [[Egena elementa]]  dicuntur quæ sui invicem egent ad regendum mundum.</n>


text:
Dies observatis, et menses, et tempora, et annos.<n>[[Dies. ]]  Dies observant qui dicunt: Hodie non est aliquid incipiendum. [[Menses. ]]  Qui cursus lunæ perscrutantes dicunt: Tali luna non est aliquid inchoandum: ii menses observant et colunt. [[Tempora. ]]  Ut cum dicunt: Modo est initium veris. [[Et annos. ]]  Cum dicunt: Novus annus est. Sed nulla debet suspicio esse harum rerum, quia prospere potest cedere quidquid simpliciter sub Dei devotione fit.</n>


text:
Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis.<n>[[Timeo vos, ne forte, ]]  etc. Hoc observant qui certis diebus, mensibus vel annis volunt vel nolunt inchoare: quasi fausta, vel infausta sint tempora.</n>


text:
Estote sicut ego, quia et ego sicut vos: fratres, obsecro vos. Nihil me læsistis.<n>[[Estote sicut ego. ]]  Et ego qui legem habui, sum modo sine lege sicut vos debetis esse sine illa. Ego, inquam, qui cum Judæus natus sim, jam ista carnalia spirituali dijudicatione contemno. [[Quia, ]]  etc., [[sicut vos, ]]  etc. Homo sum qui de errore correctus sum et ita vos potestis corrigi. [[Fratres, obsecro. ]]  Aspere correctos recreat per bene gesta. [[Nihil me. ]]  Excusat se, quia pseudo dixerant Paulum Galatis inimicum nec voluisse eos docere, quæ in aliis ecclesiis prædicabat.</n>


text:
Scitis autem quia per infirmitatem carnis evangelizavi vobis jampridem: et tentationem vestram in carne mea<n>[[Tentationem vestram. ]]  Tentati enim sunt (cum tribulationem secundum carnem pateretur Apostolus), utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur.</n>


text:
non sprevistis, neque respuistis: sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum.<n>[[Sed sicut angelum Dei, ]]  etc. Hoc dicit quia Deus loquitur in sanctis suis, et Paulus non seipsum, sed Deum in seipso diligi volebat; ideoque perhibet testimonium quibusdam, quod sicut angelum Dei et sicut Christum Jesum eum exceperant. In omnibus ergo sanctis suis ipse est amandus qui ait: [[Esurivi, et dedistis mihi manducare]]  Matth. 25.. Tanta est charitas capitis erga corpus suum.</n>


text:
Ubi est ergo beatitudo vestra? testimonium enim perhibeo vobis, quia, si fieri posset, oculos vestros eruissetis, et dedissetis mihi.<n>[[Ubi est ergo, ]]  etc. Admirans opus eorum spirituale, commendat ut, hoc intuentes, in timorem carnalem non decidant. Et quia mutati erant in deterius, increpat eos. Etsi enim receperint eum sicut angelum, non ideo tamen parcit secare et urere, quia non quærit sua, sed quæ Christi. Non quærit lac et lanam de ovibus, idem commodum supplendæ necessitatis et favorem honoris, sed salutem omnium. Si [[fieri posset. ]]  Nonne illud fieri potuisset, quod ait Apostolus? Non potest fieri quod juste non fit. Non posse se dixit, quod sine dubio poterat per potentiam, sed non poterat per justitiam.</n>


text:
Ergo inimicus vobis factus sum, verum dicens vobis?<n>[[Verum dicens vobis. ]]  Quia nemo vult se argui errantem, et omnis reprehendens videtur inimicus.</n>


text:
Æmulantur vos non bene: sed excludere vos volunt, ut illos æmulemini.<n>[[Æmulantur. ]]  Ego non sum inimicus, sed illi æmulantur, etc. Æmulantur autem non bene ii qui non tam cupiunt eos esse meliores, quam ipsos volunt facere pejores et retrorsum trahere æmulatione perversa.</n>


text:
Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis:<n>[[Donec Christus. ]]  Quem deformatis formosus sit in vobis. Vel, ut formosus aliis per vos appareat. Gravius dictum, quam si diceret eos formari in Christo.</n>


text:
vellem autem esse apud vos modo, et mutare vocem meam: quoniam confundor in vobis.<n>[[Vellem autem. ]]  Sciens Apostolus habere majorem vim sermonem qui ad præsentes fit, cupit apostolicam vocem litteris comprehensam in præsentiam commutare. Scriptura enim divina ædificat lecta, sed multo plus prodest si de litteris mutatur in vocem. Magnam si quidem vim habet vox viva, vox de auctoris sui ore resonans, quæ ea pronuntiatione profertur, et distinguitur, quia in hominis corde generata est.</n>


text:
Dicite mihi qui sub lege vultis esse: legem non legistis?<n>[[Dicite, ]]  etc. Respondete. Usque huc enim pendet sententia. Et interponitur illud: [[quos ]][[iterum parturis, ]]  etc. [[Legem non legistis. ]]  Quidquid eligant, probantur stulti. Si non legerunt, non debent recipere quod ignorant. Si legerunt, ipsa probat se dimittendam. Quod si non intelligunt, stulti sunt.</n>


text:
Scriptum est enim: Quoniam Abraham duos filios habuit: unum de ancilla, et unum de libera.<n>[[Scriptum est, ]]  etc. Complures habuit, sed de duobus tantum Scriptura specialiter singula exsequitur, innuens aliquid egregium in his præfigurari. [[Unum de ancilla et unum, ]]  etc. Nec hoc frustra distinxit: uterque quidem natus est de Abraham, sed de diversa operatione. Quia qui de ancilla secundum carnis naturam, qua juvencula de sene solet concipere. Qui de libera, non secundum vim carnis, ut vetula sterilis de vetulo, sed per operationem Dei, qui promisit. Illum ergo genuit, demonstrans consuetudo naturam. Illum vero dedit promissio, significans gratiam. Ibi humanus usus ostenditur, hic divinum beneficium commendatur.</n>


text:
quæ sunt per allegoriam dicta. Hæc enim sunt duo testamenta. Unum quidem in monte Sina, in servitutem generans, quæ est Agar:<n>[[Per allegoriam. ]]  Dicitur id per allegoriam, quando aliquid aliud videtur sonare in verbis, et aliud intellectu significare, sicut hic per Abraham, Deus Pater: ipse est enim pater multarum gentium. [[Abba]]  enim, pater; [[am, ]]  multarum. Et subauditur, [[gentium. In monte Sina. ]]  Talis loci mentione Apostolus significat quod Judæi contra gentes essent superbi de mandato, vel ipsi essent superbi et tumidi contra ipsum mandatum, quod est Agar, id est, significatur per Agar. Agar enim alienatio, quia alienat ab hæreditate.</n>


text:
Sina enim mons est in Arabia, qui conjunctus est ei quæ nunc est Jerusalem, et servit cum filiis suis.<n>[[Mons. ]]  Per omnia est [[conjunctus, ]]  et similis ei Hierusalem, id est Judaico populo, qui nunc est, id est qui temporaliter servit. Totus populus mater, singuli sunt filii, vel proselyti, qui omnes timore pœnæ serviunt. Per hæc omnia patet quod vetus lex non est tenenda, sed nova quæ sursum, quæ libera. [[Arabia, ]]  etc. Humilitas, vel afflictio, quia affligebantur sub carnalibus observantiis.</n>


text:
Illa autem, quæ sursum est Jerusalem, libera est, quæ est mater nostra.<n>[[Quæ sursum est. ]]  Superna est sanctorum civitas, licet in quisbusdam quos hic parit, adhuc peregrinetur. Sara sterilis significat quod natura humani generis peccato vitiata, et ideo damnata nihil veræ felicitatis in posterum merebatur. Isaac per repromissionem natus signat filios gratiæ: et quia hoc non per regenerationem, sed per generationem futurum erat, ideo tunc imperata est circumcisio, quando Saræ promissus est filius. Circumcisio enim significat naturam exuta vetustate novatam. Quod omnes filios et servos circumcidi jubet; ad omnes istam gratiam pertinere testatur. [[Quæ est mater. ]]  Quia singuli verbo et exemplo ejus instructi ex charitate serviunt.</n>


text:
Scriptum est enim: [Lætare, sterilis, quæ non paris; erumpe et clama, quæ non parturis: quia multi filii desertæ, magis quam ejus quæ habet virum.]<n>[[Scriptum est. ]]  Quod libera sit et mater auctoritate Isaiæ probat subdens: [[Lætare. ]]  Lætari, erumpere, clamare, pertinent ad libertatem. [[Non paris. ]]  Hoc dicit quia illo tempore quasi nullos genuit. [[Non parturis, ]]  quia necdum conatum habuit. [[Lætare, ]]  in corde. [[Erumpe. ]]  Lætitiam mentis extra ostende. [[Clama. ]]  Gaudium tuum aliis prædica. [[Quia multi filii. ]]  Hoc pertinet ad matrem. Isaias aspiciens tempore Christi Ecclesiam gentium ante sterilem, tunc fetosam eam alloquitur, dicens: O Ecclesia sterilis, quæ tempore legis nec virtute miraculi paris, etc. [[Desertæ. ]]  Plures filii sunt Ecclesiæ olim desertæ, quam Synagogæ generantis interim. Hoc superflue de antiqua Sara diceret Isaias, de Ecclesia ergo dicere intelligendus est. Sterilis autem erat in omnibus gentilibus Ecclesia, antequam iste fetus, quem cernimus oriretur. Synagoga ergo est quæ habet virum, id est legem. Deserta vero, et vaga et sine ulla potestate viri vivens, gentium multitudo est, quæ et sterilis erat, nullius legitimi verbi proferens germen. Parit quidem cives terrenæ civitatis peccato vitiata natura, cœlestis vero civitatis cives parit a peccato naturam liberans gratia. [[Quæ habet virum. ]]  Synagoga quippe virum habuit, id est legem, et fetosa quondam fuit in liberis. Sterilis vero Ecclesia sine viro Christo, sine ullo sponsi alloquio diu jacuit in deserto. Sed postquam illa librum repudii accepit, et omne ornamentum viri ad idoli convertit ornamentum, tunc maritus, priore putrescente cingulo, alium lumbis suis balteum, aliud de gentibus lumbare contexuit, quæ statim ut viro conjuncta est concepit et peperit. Unde Isaias exclamat: [[Dilata locum tabernaculi tui, et protende funiculos tuos]]  Isa. 54..</n>


text:
Nos autem, fratres, secundum Isaac promissionis filii sumus.<n>[[Isaac. ]]  Risus, id est qui in lætitia serviunt, non ex tristitia, vel necessitate.</n>


text:
Sed quomodo tunc is, qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum: ita et nunc.<n>[[Persequebatur. ]]  Non puto nos de facili invenire posse ubi Ismæl persecutus fuerit Isaac, sed tantum illud, quod cum filius Ægyptiæ luderet cum Isaac, indignata sit Sara.</n>


text:
Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam, et filium ejus: non enim hæres erit filius ancillæ cum filio liberæ.


text:
Itaque, fratres, non sumus ancillæ filii, sed liberæ: qua libertate Christus nos liberavit.<n>[[Qua libertate. ]]  Libertas qua liberati sumus a Christo, est peccatorum remissio, et fidei per dilectionem operantis justificatio.</n><pb/>


text:
Ecce ego Paulus dico vobis: quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit.<n>[[Si circumcidamini. ]]  Circumcisio et cætera legalia ita natis et institutis non sunt noxia, licet non necessaria, magis noxium erat prohibere quasi noxia. Gentiles vero ad talia non sunt cogendi. Sed si nolunt eis congruere, ut Timotheus, non sunt prohibendi, sed si in his confidunt, sunt perditi; licet his ergo illa tenere ne videantur improbata potius quam terminata. Gentibus vero non sunt imponenda, ne videantur aut non causa promittenti Christi, instituta, aut adhuc promittere, sed cessando jam patent signa futuri fuisse, quæ cum honore paulatim deserendo erant sepelienda, non ut sacrilegia gentium fugienda.</n>


text:
Testificor autem rursus omni homini circumcidenti se, quoniam debitor est universæ legis faciendæ.<n>[[Debitor est. ]]  Hoc ideo ait, ut terrore tam innumerabilium observationum quæ in lege scriptæ sunt, ne omnes implere cogerentur, quod nec ipsi Judæi, nec patres eorum implere potuerunt, sicut Petrus ait, abstinerent ab his quibus eos aliqui subjicere cupiebant.</n>


text:
Evacuati estis a Christo, qui in lege justificamini: a gratia excidistis.<n>[[A gratia excidistis. ]]  Quæ ad hoc venit, ut cessante onere justificet; quod qui reducit, hanc perdit.</n>


text:
Nos enim spiritu ex fide, spem justitiæ exspectamus.<n>[[Nos enim. ]]  Qui in lege confidit, amittit gratiam, quod ex contrario potest videri, quia ex fide justitia, et spes, id est, externa beatitudo: et hoc facimus per spiritum, qui non potest falli aut fallere. [[Spem justitiæ. ]]  Id est, quam sperat justitia, scilicet vitam æternam, vel, quæ speratur ipsa justitia. Fides enim esuriens et sitiens justitiam sperat in ea renovari et proficere. Vel, spes justitiæ est Christus, ex quo speratur justitia ipsa.</n>


text:
Nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque præputium: sed fides, quæ per caritatem operatur.<n>[[Nam in Christo. ]]  His vero qui in Christo Jesu volunt pie vivere, virtutes appetendæ sunt, et vitia fugienda. Media vero quæ inter virtutes et vitia sunt, nec appetenda sunt, nec fugienda, ut circumcisio et præputium, quæ nihil valent in Christo [[Sed fides. ]]  Sine dilectione fides inanis est. Fides cum dilectione Christiani est. Alia est dæmonis. [[Nam et dæmones credunt et contremiscunt]]  Jac. 2.. Qui qui autem non credunt, tardiores sunt et pejores quam dæmones. Sed multum interest, utrum quis credat ipsum esse Christum, an credat in Christum. Nam ipsum Christum esse dæmones crediderunt, nec tamen in Christum crediderunt. Ille enim credit in Christum, qui sperat in Christum, et diligit Christum.</n>


text:
Currebatis bene: quis vos impedivit veritati non obedire?<n>[[Currebatis. ]]  Hic laudat Galatas, et eos per quos inducti sunt ut judaizare vellent, vituperat; et ne illis consentiant, monet.</n>


text:
Ego confido in vobis in Domino, quod nihil aliud sapietis: qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicumque est ille.<n>[[Confido. ]]  Ideo confidere de his se dicit, quia non sponte sed circumventi errabant. Et ideo ostensa modo vera via facile credit eos reversuros. [[Conturbat. ]]  Ut scilicet mutato ordine de spiritualibus sitis carnales. [[Quicunque. ]]  Occulte, inquiunt, Petrum lacerat, cui supra in faciem se restitisse scripsit quod non recto pede incesserit ad Evangelii veritatem: sed nec Paulus tam procaci maledicto de Ecclesiæ principe loqueretur, nec Petrus dignus, ut portaret judicium Ecclesiæ. Quocirca arbitrandum est hæc de alio quodam dici, qui vel cum apostolis fuerat, vel de Judæa venerat, vel ex Pharisæis crediderat, vel aliquis magnus sic apud Galatas æstimatus, ut portet judicium Ecclesiæ perturbatæ.</n>


text:
Ego autem, fratres, si circumcisionem adhuc prædico: quid adhuc persecutionem patior? ergo evacuatum est scandalum crucis.<n>[[Ego autem. ]]  Imponebatur a pseudo, quod Paulus alibi circumcisionem prædicaret, sed non eis facile sententiam suam aperire vellet. [[Quid adhuc persecutionem. ]]  HIER. Persecutiones enim creberrimas sustinuit a Judæis, eo quod doceret eos, qui de gentibus crediderant in Christo, non debere circumcidi. [[Scandalum crucis. ]]  Scandalum erat Judæis prædicatio crucis, quia sabbatum et circumcisionem evacuabat. Si vero admitteret circumcisionem, non esset eis scandalum, et pacifici essent.</n>


text:
Utinam et abscindantur qui vos conturbant.<n>[[Utinam abscindantur. ]]  Ipsi vos conturbant, sed utinam abscindantur, non carnaliter, sed vim generandi perdant in vobis, vel in aliis nihil proficiant non solum circumcisi sed abscissi, ut nullam omnino generandi potentiam habeant, et merito hoc opto ne vos redigant in servitutem legis: [[Vos enim ]][[vocati estis a Deo in libertatem. ]]</n>


text:
Vos enim in libertatem vocati estis, fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per caritatem Spiritus servite invicem.<n>[[Ne libertatem. ]]  Sensus est: Cavete ne audito nomine libertatis, impune vobis peccandum esse arbitremini. [[Sed per charitatem Spiritus. ]]  Non per affectum carnis charitas habenda est, sed per spiritum.</n>


text:
Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut teipsum.<n>[[Omnis enim lex. ]]  Nam et illa quæ ad bonos mores pertinent, et illa quæ in sacramentis sunt (cum bene a liberis intelligantur, nec carnaliter observantur a servis) ad charitatem referantur necesse est. [[Diliges proximum. ]]  Hoc scriptum est in Levitico Levit. 19., in quo recte dicit impleri legem universam, cum tamen duo sint præcepta charitatis in quibus tota lex pendet et prophetæ, quia dilectio Dei in dilectione proximi continetur; et ideo in hoc præcepto perfectio salutis est, quia sine proximo non diligitur Deus: [[Qui enim non diligit proximum suum, quem videt, Deum, quem non videt, quomodo potest diligere? ]]  I Joan. 4. Cum igitur utrumque præceptum ita sit, ut neutrum sine altero possit teneri, unum eorum sufficit commemorare. [[Sicut teipsum. ]]  Non potest proximum diligere, qui non diligit se. Se autem non diligit qui digit iniquitatem. [[Qui enim diligit iniquitatem, odit animam suam]]  Psal. 10..</n>


text:
Quod si invicem mordetis, et comeditis: videte ne ab invicem consumamini.<n>[[Comeditis. ]]  Vel [[criminamini, ]]  id est, crimina vobis invicem imponentes. [[Ne abinvicem consumamini. ]]  Per schisma Christianæ religionis, per vanam gloriam vanamque victoriam mutata occasione charitatis hoc eorum vitium tetigit, quia dissensio inimica est dilectionis. Hoc enim maxime vitio contentionis et invidiæ et perniciosa inter eos jurgia nutriebantur, quibus consumitur societas et vita.</n>


text:
Dico autem: Spiritu ambulate, et desideria carnis non perficietis.<n>[[Dico autem in Christo, ]]  etc. Ostendit quam sufficiens sit fides Christi sine lege, quia per eam carnem vincunt et ejus opera, et sequuntur spiritum; quasi dicat: Ne detis libertatem in occasionem carnis, sed per charitatem spiritus servite. Hoc autem dico posse esse vobis in Christo, et nunquam aliter. [[Non perficietis, ]]  etc. Non ait non feceritis vel non habueritis quia ea non habere non poterant, sed non perficietis, id est non opera eorum consensu voluntatis implebitis.</n>


text:
Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem: hæc enim sibi invicem adversantur, ut non quæcumque vultis, illa faciatis.<n>[[Caro enim concupiscit, ]]  etc. Caro dicta est concupiscere, quia hoc secundum ipsam agit anima, sicut auris dicitur audire, et oculus videre, cum potius anima et per aurem audiat, et per oculum videat. Caro enim nihil, nisi per animam concupiscit, sed concupiscere dicitur, cum anima car nali concupiscentia spiritui reluctatur. Ipsius enim carnalis concupiscentiæ causa non est in anima, ex utroque enim fit, quia sine utroque delectatio nulla sentitur.</n>


text:
Quod si Spiritu ducimini, non estis sub lege.<n>[[Quod si Spiritu ducimini, ]]  etc. Ex quo apparet eum Spiritum sanctum non habere qui sub lege est, non dispensative, sed vere. [[Non estis sub lege. ]]  Hoc commodum jam habetis, ideo hæc pars eligenda. Hos damnabiliter dicit esse sub lege, quos reos facit lex, non implentes legem dum nescientes gratiam de se præsumunt. Porro sub lege est, qui timore, non amore, abstinet a malo, reus in voluntate. Hæc lex timorem incutit, non amorem.</n>


text:
idolorum servitus, veneficia, inimicitiæ, contentiones, æmulationes, iræ, rixæ, dissensiones, sectæ,


text:
invidiæ, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quæ prædico vobis, sicut prædixi: quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur.<n>[[Regnum non Dei consequentur. ]]  Nullus medius locus est, ut non sit in supplicio, qui non erit in regno.</n>


text:
Fructus autem Spiritus est caritas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas,<n>[[Charitas. ]]  Caput præmisit, unde membra sequuntur. Non enim bene aliquis gaudet, qui non diligit bonum unde gaudet. Non habet pacem veram cum aliquo, nisi eum diligat. Non est longanimis perseveranter exspectando nisi ferveat diligendo. Non est benignus, nisi diligat cui opitulatur. Non est bonus, nisi diligendo. Non fidelis salubriter, nisi ea fide quæ per dilectionem operatur. Non est mansuetus qui dilectione non moderatur. Non continet se quis ab eo unde turpatur, nisi diligat unde honestatur. Merito ergo charitatem sic sæpe commendat, quasi sola sit præcipienda, quæ non potest haberi sine cæteris, quibus homo efficitur bonus. [[Gaudium. ]]  Puritas conscientiæ. Unde: [[Non est impiis gaudere, dicit Dominus]]  Isa. 48..</n>


text:
Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis.<n>[[Qui autem. ]]  Quasi dicat: Contra malos posita est lex; bonis autem posita est crux. Quod ita ait: [[Qui autem, ]]  etc., [[carnem suam crucifixerunt, ]]  etc. Congruit nostræ devotioni ut qui Domini crucifixi passionem celebramus, reprimendarum carnalium voluptatum crucem nobis faciamus. In hac quidem cruce semper in hac vita debet pendere Christianus, ut sit fixus clavis et præceptis justitiæ, ut Christus in cruce clavis confixus fuit.</n>


text:
Si Spiritu vivimus, Spiritu et ambulemus.<n>[[Si spiritu vivimus. ]]  Quod communiter supra dixit, ad istos quibus scribit retorquet, et se eis connumerat, per hoc ostendens, se non dicere eis quod ipse non velit servare. Quasi dicat: Non dico vobis aliquid quod et facere ipse nolim.</n>


text:
Non efficiamur inanis gloriæ cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes.<n>[[Inanis gloriæ. ]]  Inanis gloriatio est velle vincere ubi præmium non est. [[Invidentes. ]]  Sciendum quia, cum per omne vitium antiqui hostis virus humano cordi infundatur, in zelo invidiæ tota sua viscera serpens concutit, et in hac imprimenda malitia quasi postem movit. Zelus iste modum non habet permanens jugiter sine fine, cum alia scelera finiantur. Quantoque ille cui invidetur successu meliore profecerit, tanto invidus in majus incendium livoris ignibus inardescit. Hinc vultus minax, torvus aspectus, pallor in facie, tremor in labiis, stridor in dentibus, verba rabida, et effrenata convicia, et manus ad violentiam prompta; et si gladio interim vacua, odio tamen furiatæ mentis est armata.</n><pb/>


text:
Fratres, etsi præoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris.<n>[[Fratres, et si. ]]  Hactenus toti Ecclesiæ locutus est improbando legem, et commendando gratiam, modo se convertit ad prælatos qualiter tractent subditos, scilicet leniter, quia etiam fratres sunt, etsi superiores. [[In aliquo delicto. ]]  Delictum est declinare a bono, peccatum est facere malum; vel delictum quod ignoranter fit, peccatum quod a sciente. Tamen indifferenter ponuntur. Præoccupatio est, dum vel ad horam non videtur quid faciendum sit, vel qui viderit vincitur ut malum fiat cum latet veritas, vel compellit infirmitas. [[Lenitatis. ]]  Ne si aliter feceritis, non patiatur se argui, sed defendere se incipiat, ne turpis videatur. [[Considerans teipsum. ]]  Nihil ad misericordiam sic inclinat quam proprii periculi cogitatio.</n>


text:
Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi.<n>[[Et sic adimplebitis legem Christi. ]]  Id est charitatem; ex charitate enim Christus peccata nostra tulit, qui etiam præcepit ut nos invicem diligamus.</n>


text:
Nam si quis existimat se aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit.<n>[[Nihil. ]]  Comparatione spiritualis, qui totum dat gratiæ.</n>


text:
Opus autem suum probet unusquisque, et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero.<n>[[Probet. ]]  Diligenter inspiciat. [[Opus autem ]][[suum. ]]  Non peccatum alterius, ut pharisæus qui dixit: [[Non sum sicut cæteri hominum]]  Luc. 18., qui non re, sed fallaciter erat justus. [[In semetipso]]  Id est intus in conscientia sua pura. [[Gloriam habebit. ]]  Id est gloriabitur et gaudebit. [[Et non in altero. ]]  Id est in alterius laude, scilicet cum alter eum laudat. Qui enim conscientiam boni operis habet, non debet de hoc apud alium gloriari, et laudem suam foras fundere, sed in semetipso humiliter gloriari. Vel ita: [[Et sic, ]]  id est si actus suos consideret, sciens neminem debere gloriari se habere mundum cor, [[in semetipso, ]]  etc. [[Et sic in se. ]]  Id est, si actus nostros consideremus, nulli nos anteponemus, nec quemquam judicabimus. Vere justus alterum sibi præponit, quia plus sua mala scit quam alterius, quorum cognitio sibi gloria est. Gaudet enim, dum cognoscit morbum suum, quem sanare desiderat.</n>


text:
Unusquisque enim onus suum portabit.<n>[[Unusquisque enim. ]]  Non inquinatur quis alieno peccato. [[Onus. ]]  Alia sunt opera participandæ infirmitatis, de quibus supra: [[Alter alterius onera portate; ]]  alia reddendæ Deo rationis, de quibus hic. Contra eos qui putant hominem alienis inquinari peccatis, dicit: [[Unusquisque enim, ]]  etc. Contra negligentes qui nullum curant corrigere, securi quod alienis non contaminentur peccatis, dicit: [[Invicem onera portate. ]]  Onera infirmitatis invicem portamus, dum lenitate iram alterius sustinemus, et dum ei qui læsit, si petit, indulgemus. Vel per onus, intelligitur bonum et malum opus. In Scripturis enim onus et in bonam et in malam partem accipitur; et sic: [[Unusquisque, ]]  bonus vel malus, [[portabit onus suum, ]]  id est mercedem operum suorum referet.</n>


text:
Communicet autem is qui catechizatur verbo, ei qui se catechizat, in omnibus bonis.<n>[[Communicet. ]]  Bona sua faciat ei communia, et ne excuset, quia Deus non potest falli. Usitatum præceptum est, ut prædicatori verbi Dei præbeat necessaria ille cui prædicatur, quæ boni appellatione recte signavit. Sicut et Dominus in Evangelio cum discipulis loquens ait: [[Cum mali sitis, nostis bona dare filiis vestris; ]]  prævidens autem quosdam obtendere paupertatem, et præceptum velle eludere, addidit:</n>


text:
Nolite errare: Deus non irridetur.<n>[[Nolite errare. ]]  Quasi dicat: Nemo se vane excuset, quia Deus non potest falli. Scit enim corda vestra, non ignorat facultates. Excusatio verisimilis hominem potest placare, Deum non potest fallere.</n>


text:
Quæ enim seminaverit homo, hæc et metet. Quoniam qui seminat in carne sua, de carne et metet corruptionem: qui autem seminat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam.<n>[[Qui seminat in carne]]  addit [[sua. ]]  Cum vero dicit, [[in spiritu, ]]  non addit [[suo, ]]  quia semen carnale ex homine est, semen vero spirituale ex Spiritu Dei est. Messis vero hic in fine promittitur. Ideoque in seminando perseverantia opus est. [[In carne, in spiritu. ]]  AMBROS. Homo Christianus spiritu constat et carne. Homo enim ad comparationem sancti Spiritus caro est. [[Qui autem seminat. ]]  Id est, qui spiritui dat offensum ex fide, cum charitate serviendo justitiæ, et legem spiritualiter intelligendo, de spiritu metet, etc.</n>


text:
Bonum autem facientes, non deficiamus: tempore enim suo metemus non deficientes.<n>[[Non deficiamus. ]]  Si homo non imposuerit finem operi, nec Deus imponit remunerationi. Quantum seminaverimus in operibus, tantum metemus in fructibus. Et quantum aviditas inquirentis se dilataverit, tantum se aperiet ad præmium manus retribuentis, quia sic recipiet quisque quomodo facit; quia qui fortis erit ad seminandum, fortis erit ad metendum. [[Tempore enim. ]]  Non statim Deus facit quidquid ad salutem oratur; nec ideo negat, quia differt, sed tempore suo, id est congruo præstat.</n>


text:
Ergo dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei.<n>[[Dum tempus. ]]  Tempus seminandi est præsens vita qua currimus. In hac licet nobis quod volumus seminare. Cum vero transierit, tempus operandi aufertur; unde: [[Operamini dum dies est: veniet nox quando jam nullus poterit operari]]  Joan. 9.. [[Ad omnes. ]]  Omnibus impendenda est misericordia. In quo præponendi sunt justi qui sunt ex fide. Quod et omnibus inimicis nostris qui scelerati sunt, persequentes Ecclesiam, testis est Dominus: [[Benefacite his qui oderunt vos. Diligite inimicos vestros]]  Luc. 6.; quia et ipsi sunt homines: quibus in hoc Dominus pluit, et solem dat.</n>


text:
Videte qualibus litteris scripsi vobis mea manu.<n>[[Videte autem. ]]  Postquam ad moralia opera exhortatus est, redit ad illud unde prius agebatur: ne scilicet legales observantiæ teneantur. Ne quis autem sub nomine ejus fallat incautos, cavet finem epistolæ manus suæ annotatione complens. Ab hoc enim loco sua usque ad finem descripsit.</n>


text:
Quicumque enim volunt placere in carne, hi cogunt vos circumcidi, tantum ut crucis Christi persecutionem non patiantur.<n>[[Hi cogunt. ]]  Isti erant pseudo, qui sic Christum prædicabant ut et legem servandam docerent. Crucem prædicabant, ut a fidelibus quæstum haberent; legem, ut Judæis placerent. [[Ut crucis ]][[Christi persecutionem, ]]  etc. Forte hoc ideo dicit, quia Romani imperatores Caius Cæsar, et Octavianus, et Augustus, leges promulgaverunt ut Judæi, ubicunque essent, proprio ritu viverent, et patriis cæremoniis deservirent. Quicunque enim circumcisus erat, licet in Christum crederet, quasi Judæus habebatur in gentibus; qui vero incircumcisus se non esse Judæum præputio præferebat, persecutionibus tam gentilium quam Judæorum fiebat obnoxius. Has igitur persecutiones, qui Galatas depravaverant, declinare cupientes, circumcisionem pro defensione discipulis persuadebant. Nam nec Judæi persequi eos poterant, nec gentiles quos videbant, et proselytos circumcidere, et ipsos legalia servare.</n>


text:
Neque enim qui circumciduntur, legem custodiunt: sed volunt vos circumcidi, ut in carne vestra glorientur.


text:
Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi: per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo.<n>[[Mihi mundus crucifixus est. ]]  Contigit plerumque, ut homo mundum mente non teneat, sed tamen mundus eum in suis occupationibus astringit et mortuus est homo mundo, et mundus quasi vivus eum conspicit, dum alio intentum in suis actibus rapere contendit; sed nec Paulus mundum cupit, nec mundus eum: ut in duobus mortui neuter neutrum videt. Quia igitur nec Paulus mundi gloriam quærebat, nec a mundi gloria ipse quærebatur, ideo et se mundo et mundum sibi crucifixum gloriatur. [[Et ego mundo. ]]  Nec ego in mundo aliquid cupio, nec ipse suum aliquid in me cognoscit. Sicut Dominus ait: [[Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam]]  Joan. 14..</n>


text:
De cetero, nemo mihi molestus sit: ego enim stigmata Domini Jesu in corpore meo porto.<n>[[De cætero. ]]  Non vult per turbulentas contentiones tædium sibi fieri de re quantum satis erat exposita. Vel sicut in Græco legitur: De cætero nemo mihi laborem exhibeat vel præstet, scilicet ut rursum in vobis necessitatem habeam laborandi. Laborem enim præstat magistro, qui aliter sentit quam docuit. [[Stigmata. ]]  Stigma est punctum vel nota aliquo ferro acta. Stigmata ergo appellat quasi notas pœnarum de persecutionibus quas patiebatur. Et est sensus: Ideo non debet mihi fieri molestia, quia ego habeo alios conflictus et certamina, quæ in persecutionibus quas patior mecum decertant.</n>


text:
Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro, fratres. Amen.<n>[[Gratia Domini nostri Jesu Christi. ]]  Conclusio epistolæ et quasi subscriptio, qua et in nonnullis aliis epistolis utitur: quasi diceret: Ut prædicta teneatis: gratia non dissensio, non legis servitus, non rixa, non jurgium, etc.</n>


text:
Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, omnibus sanctis qui sunt Ephesi, et fidelibus in Christo Jesu.<n>[[Argumentum]]  Ephesii sunt Asiani. Hi, accepto verbo veritatis, perstiterunt in fide: hos collaudat Apostolus, scribens eis ab urbe Roma de carcere per Tychicum diaconem. [[Paulus Apostolus. ]]  More suo salutationem præmittit. Deinde gratias agit Deo, exponens prius beneficia humano generi præstita, post ipsis apostolis specialiter indulta; deinde et Ephesiis ipsis, ostendens a quo et ad quid vocati sint. Deinde Christi dignitatem et prælationem ostendit; postea ad patientiam et charitatem eos invitat, unitatem fidei et Ecclesiæ commendans, et dona gratiæ enumerans. Tandem ad certamen exhortans contra principes tenebrarum, militiæ Christianiæ armaturam describit. [[Sanctis omnibus. ]]  Perfectis, et non solum eis, etc. [[Fidelibus. ]]  Qui si non sancti, vel in fide sani. [[Sanctis, ]]  exercitio virtutum. [[Et fidelibus, ]]  fide recta quæ in Christo Jesu. Recte illa duo posuit, tunc enim prodest ac creditur bona vita, si fides est in Christo Jesu. Tunc vere sancti sunt si fideles sunt in Christo. Vel: distingue inter sanctos et fideles, ut sanctos intelligas majores et perfectiores, fideles minus perfectos.</n>


text:
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in cælestibus in Christo,<n>[[Benedictus. ]]  Præmissa salutatione, incipit ab actione gratiarum, innuens omnia esse ex Deo. [[Benedixit. ]]  Unum quidem benedictionis verbum, sed per congruentia personæ varie debet intelligi. Benedicitur ab homine Deus, cum laudibus dignis extollitur. Homo autem a Deo, cum Deus ei gratiæ suæ dona impartitur, non meritis illius, sed misericordia sua.</n>


text:
sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in caritate.<n>[[Sicut elegit, ]]  etc. Ne quis ergo putet animas cum Deo æternas, et tunc aliquid meruisse juxta errorem illorum, qui ante hæc visibilia dicunt quasdam fuisse animas sanctas, et ideo tunc fuisse electas.</n>


text:
Qui prædestinavit nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum: secundum propositum voluntatis suæ,<n>[[Qui prædestinavit. ]]  Posita prædestinatione, quæ pertinet ad justitiam et sanctitatem vitæ præsentis, ponitur hic alia pertinens ad vitam æternam, cujus effectum supra notavit.</n>


text:
in laudem gloriæ gratiæ suæ, in qua gratificavit nos in dilecto Filio suo.<n>[[In laudem gloriæ gratiæ suæ, ]]  etc. Quasi dicat: Gloria gratiarum est æterna adoptio. [[In qua gratificavit. ]]  Effectus primæ præordinationis ad justitiam. [[In dilecto Filio. ]]  Diligens Deus Pater unigenitum suum, illis quos diligit, et quibus vult, Filius divina largitur.</n>


text:
In quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum secundum divitias gratiæ ejus,<n>[[In quo habemus, ]]  etc. Duplicem gratiam ostendit, quia et redemit, et peccata nostra non imputavit.</n>


text:
quæ superabundavit in nobis in omni sapientia et prudentia:<n>[[Quæ superabundavit. ]]  Hactenus de his quæ toti humano generi: modo de his quæ singulariter apostolis dedit, loquitur.</n>


text:
ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suæ, secundum beneplacitum ejus, quod proposuit in eo,


text:
in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quæ in cælis et quæ in terra sunt, in ipso;<n>[[In dispensatione. ]]  Id est in plenitudine temporis dispensati a Deo, id est in hoc tempore gratiæ, quo implere quæ cæteris temporibus promissa vel præfigurata sunt, divina providentia rationabiliter dispensavit. Si enim penitus ignari essent homines non prædocti, non reciperent Christum, et nisi prius de naturali et doctrinali essent lege convicti superbi, parvi penderent Christi adventum. [[Instaurare. ]]  AUG. Instaurantur autem quæ in cœlis sunt, etc., usque ad a corruptionis vetustate renovantur. [[Omnia, quæ in cœlis. ]]  Id est, angelos; vel: [[instaurare, ]]  id est, supplere. [[Quæ in terra. ]]  Id est homines, qui peccato depravati erant. [[In ipso. ]]  Id est per Christum.</n>


text:
in quo etiam et nos sorte vocati sumus prædestinati secundum propositum ejus qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suæ:<n>[[In quo et nos. ]]  Ne apostoli, in quibus superabundat gratia, viderentur meruisse melius aliis, ostendit eos ita gratis vocatos, non meritis, sicut fuerunt et alii. [[Sorte. ]]  Sors dicitur gratia, quia non est hominis electio, sed voluntatis Dei. Unde tunica Domini desuper texta, quæ charitatem significat, sorte provenit. [[Omnia operatur. ]]  Etiam velle bonum, et ut credere incipiamus, ut exemplo nostro nemo glorietur in homine. Verum est enim: [[Non vos ]][[me elegistis, sed ego vos, ]]  etc. Laus autem gloriæ Dei est cum multi acquiruntur ad fidem, sicut gloria medici cum multos curat.</n>


text:
in quo et vos, cum audissetis verbum veritatis, Evangelium salutis vestræ, in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis Sancto,<n>[[In quo vos. ]]  Modo venit ad ea quæ dedit Ephesiis. [[Cum audissetis. Cum]]  causam notat hic, et tempus.</n>


text:
Propterea et ego audiens fidem vestram, quæ est in Domino Jesu, et dilectionem in omnes sanctos,<n>[[Propterea. ]]  Enumeratis beneficiis humano generi, vel apostolis vel Ephesiis collatis, quid de eorum beneficiis sentiat Apostolus subdit, scilicet quod gratias agit, et rogat superaddi, ne illi superbiant, sed ultra tendant.</n>


text:
ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater gloriæ, det vobis spiritum sapientiæ et revelationis in agnitione ejus,<n>[[Ut Deus, ]]  etc. Quasi diceret: Ad impetrandum non obtendo merita, sed quod Deus et Pater Christi, etc.</n>


text:
illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis quæ sit spes vocationis ejus, et quæ divitiæ gloriæ hæreditatis ejus in sanctis,<n>[[Oculos cordis. ]]  In imagine ergo sua cognosce auctorem ejus, qui corporali sensu non attingitur. Ne ergo putetis corporeo sensu Deum attingi, sed oculis mentis, ipsum audite. In corpore, ubi diversa membra sunt, alibi audis, alibi vides. In corde autem tuo, ubi diversa membra non inveniuntur, ibi audis ubi vides. Ad hoc autem illuminet oculos. [[Ut sciatis, ]]  etc. Hoc dicit ut propensiores sint: quia cum plene scierint qui fructus est credentium, propensiores fient circa excolendam religionem. Vel ita: ut spes proprie accipiatur. Et sensus est: Ut sciatis quæ sit, scilicet voluntas ejus, id est quantum valet spes vitæ æternæ ad quam vocat. Et sciatis quæ sit adimpletio ejus spei. Quod ita ait: [[Et quæ divitiæ. ]]  Hic quid nomine spei intellexerit aperit: spem enim accipit rem speratam.</n>


text:
et quæ sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, qui credimus secundum operationem potentiæ virtutis ejus,<n>[[Quæ sit supereminens. ]]  Quoddam incrementum gloriæ habebunt summi doctores, ultra illud quod communiter omnes habebunt. Habebunt enim omnes eumdem denarium. [[Sed differt stella a stella in claritate]]  I Cor. 15.. [[Et erunt diversæ mansiones in domo Patris]]  Joan. 14..</n>


text:
quam operatus est in Christo, suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in cælestibus:<n>[[Suscitans illum, ]]  etc. Exemplum autem gloriæ sanctorum consistit in resurrectione Salvatoris, ut in ea cognoscant fideles quod eis promissum est. [[Ad dexteram suam. ]]  Dextera est beatitudo æterna, quæ sanctis datur: sinistra est miseria, quæ impiis. Nulla enim forma corporis Deus finitur et concluditur.</n>


text:
supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen, quod nominatur non solum in hoc sæculo, sed etiam in futuro.<n>[[Supra omnem, ]]  etc. Hoc dicit propter incarnationem Filii Dei, ut etiam homo factus super omnes cœlos esse dicatur, et super omnem creaturam, habens nomen ejus per naturam, non per adoptionem.</n>


text:
Et omnia subjecit sub pedibus ejus: et ipsum dedit caput supra omnem ecclesiam,<n>[[Sub pedibus ejus, ]]  etc. Per pedes plena subjectio notatur, et omnia merito sunt ei subjecta, quia per eum facta; vel, pedes significant humanitatem, quia sicut pes est inferior pars corporis, ita in Christo inferior natura est humanitas quam etiam angeli adorant. [[Et ipsum, ]]  etc. Postquam commemoravit dignitatem Christi, ad nos redit, ostendens ejus dignitatem ad nos pertinere; quasi dicat: Ita exaltavit Deus Christum, ut hæc exaltatio ejus ad nos pertineat: quia ipse est caput, et nos corpus, ut ei participemus. [[Caput. ]]  Secundum deitatem: quia omnes ab ipse facti, et etiam secundum humanitatem, qua ei conjungitur Ecclesia, natura et gratia. [[Nam de plenitudine ejus omnes accepimus]]  Joan. 10..</n>


text:
quæ est corpus ipsius, et plenitudo ejus, qui omnia in omnibus adimpletur.<n>[[Plenitudo ejus. ]]  Quia adimpletur per eos, tamen ens omnia in omnibus hic et in futuro. Item. Cum ingressi ad confessionem flectunt genu Christo, adimpletur, quia recedentes videntur evacuare eum. [[Omnia in omnibus. ]]  Quia membra nihil ei conferunt, sed ipse omnia membris: quia ejus virtute sunt quod sunt.</n><pb/>


text:
Et vos, cum essetis mortui delictis et peccatis vestris,<n>[[Et vos, cum essetis, ]]  etc. Commemorat priora, ut in bonis humilientur, et certum sit quod si inimicis hæc data sunt, magis amicis dabuntur, quæ apostolus optat; quasi dicat: Caput est omnis Ecclesiæ et vestrum, quia vos convivificavit: cum, id est, quamvis essetis mortui. Vel nos qui credidimus, habemus spem hæreditatis, et vos, scilicet credidistis. Deus autem convivificavit, vel Jesum suscitavit, etc.</n>


text:
in quibus aliquando ambulastis secundum sæculum mundi hujus, secundum principem potestatis aëris hujus, spiritus, qui nunc operatur in filios diffidentiæ,<n>[[Principem. ]]  Scilicet Beelzebub, qui est princeps malignorum spirituum, vel, intransitive principem spirituum. Principem erroris dicit spiritum æris, in quo dominatur. [[Æris. ]]  Caliginosus ær infernus est dæmonum. [[Spiritus. ]]  Id est, spirituum: ponitur enim genitivus singularis pro plurali. [[Operatur in filios diffidentiæ. ]]  Quid? nisi opera sua mala: et in primis maxime, quia ipsam diffidentiam et infidelitatem qua sint inimici fidei, per quem scit eos posse mundari?</n>


text:
in quibus et nos omnes aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostræ, facientes voluntatem carnis et cogitationum, et eramus natura filii iræ, sicut et ceteri:<n>[[Et eramus natura, ]]  etc. Quasi: Cum hæc prædicta fuerunt in nobis, non desperet gentilis quin par Judæis fiat. [[Filii iræ. ]]  Cum ira Dei nascuntur mortales, quia, peccante Adam, vitium pro natura inolevit. Tenebatur enim justa damnatione genus humanum, et erant omnes natura filii iræ.</n>


text:
et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo (cujus gratia estis salvati),<n>[[Convivificavit nos. ]]  Vel nos Judæos similiter et vos gentiles, et hoc est: cujus gratia vos gentes estis salvatæ. Et utrosque conresuscitavit.</n>


text:
et conresuscitavit, et consedere fecit in cælestibus in Christo Jesu:<n>[[Consedere fecit, ]]  etc. Non inaniter, sed fideliter jam computat factum quod futurum esse non dubitat. Certe enim in cœlestibus Christus jam sedet, nondum autem nos; sed spe certa tenemus.</n>


text:
ut ostenderet in sæculis supervenientibus abundantes divitias gratiæ suæ, in bonitate super nos in Christo Jesu.<n>[[Supervenientibus abundantes, ]]  etc. In futuro enim sæculo, apparebit donum Dei, in remuneratione credentium; quod oculus non vidit, nec auris audivit. Et hæc sunt abundantes divitiæ, ut tantum detur quantum mens investigare non potest.</n>


text:
Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est:<n>[[Et hoc non ex vobis, ]]  etc. Ne forte dicas: Promerui, ideo accepi. Non putes te promerendo accepisse. Gratia præcessit meritum tuum: non gratia ex merito, sed meritum ex gratia. Nam si gratia ex merito, emisti, non gratis accepisti. Omnia merita præcedit gratia, ut dona Dei consequantur merita mea.</n>


text:
non ex operibus, ut ne quis glorietur.<n>[[Ne quis glorietur. ]]  Non hoc ideo dicit, quia opera bona pia cogitatione facta frustrentur, cum Deus reddat cuique secundum opera ejus, sitque gloria Dei operanti bonum, sed quia opera ex gratia, non ex operibus gratia. Bonum igitur est homini, ut de viribus arbitrii sui non præsumat; quia ille qui putavit sine ejus adjutorio se posse custodire quod dedit, profectus in longinqua, et vivens prodige cuncta consumpsit: et miseria attritus, et in se reversus dixit: [[Surgam, et ibo ad patrem meum]]  Luc. 15.. Quam cogitationem bonam non haberet, nisi et ipsam illi in occulto Pater misericordissimus inspirasset.</n>


text:
Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quæ præparavit Deus ut in illis ambulemus.<n>[[Ipsius enim, ]]  etc. Nemo debet gloriari, quia nos creati in fide et in operibus sumus factura, id est opus ejus, vel sumus creati per facturam, id est operationem ejus: et ita nec de operibus per fidem gloriandum est, cum fides et omnia ex gratia sint.</n>


text:
Propter quod memores estote quod aliquando vos gentes in carne, qui dicimini præputium ab ea quæ dicitur circumcisio in carne, manu facta:<n>[[Propter quod. ]]  Ut sciatis omnia esse a gratia Dei. Contulerat Judæos et gentes, quod utrique sub peccato fuissent, nunc ostendit gentes fuisse indigniores et improperia Judæorum perpessas, ut modo æquales Judæis, magis sint obnoxii gratiæ Dei. [[Aliquando vos. ]]  In quibusdam codicibus reperitur scriptum esse: [[qui, ]]  ibi: [[vos qui gentes eratis, ]]  et secundum hoc suspensive legitur usque ibi: [[Nunc autem in Christo, ]]  etc.; eodem tamen manente sensu.</n>


text:
quia eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israël, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo.<n>[[Hospites. ]]  Hospes quasi ostii pes, eo quod cum suscipiebatur in domum, ponebat dominus domus, et qui suscipiebatur, pedem super ostium, et datis dextris jurabat quod pacificus esset ingressus.</n>


text:
Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriæ solvens, inimicitias in carne sua,<n>[[Qui fecit utraque unum. ]]  Ipse enim est lapis angularis, in quo duo populi tanquam parietes de diverso angulo venientes sibimet, quasi in pacis osculo copulantur. [[Parietem. ]]  Id est, obstaculum hinc ex lege, inde ex idololatria.</n>


text:
legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipso in unum novum hominem, faciens pacem:<n>[[Faciens pacem, ]]  etc. Facit pacem inter ipsos, ut ambos conciliet Deo Patri. [[In semetipso. ]]  Non aliter quam per crucem, id est mortem, interfecit inimicitiam quæ inter Deum et homines, id est peccata dimisit. Omnibus enim profecit mors Salvatoris.</n>


text:
Et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem iis, qui prope.<n>[[Longe fuistis, ]]  etc. Si affectu amas Deum, prope es: si odisti, longe es. Non enim regionibus longe est quisquam a Deo, sed affectibus.</n>


text:
Ergo jam non estis hospites, et advenæ: sed estis cives sanctorum, et domestici Dei,<n>[[Non estis hospites. ]]  Id est indigniores in fide, sicut olim recepti in lege. [[Et advenæ. ]]  Id est extranei a Deo. [[Sed estis cives. ]]  Id est, ejusdem juris et dignitatis in domo Dei. [[Sanctorum. ]]  Non carnalis Isræl. [[Et domestici. ]]  Id est familiares. [[Dei. ]]  Quibus arcana revelat.</n>


text:
superædificati super fundamentum apostolorum, et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu:<n>[[Ipso summo angulari, ]]  etc. AUG., in Psal. 86. Ne Apostoli vel prophetæ (in quibus fundata est civitas) se tenerent, in se secutus ait: [[Ipso summo angulari lapide Christo Jesu; ]]  etenim in Christo totum innititur ædificium velut in primo fundamento: quod fundamentum in summo est, non in imo, ut in corporali fabrica.</n>


text:
in quo omnis ædificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino,<n>[[Crescit in templum sanctum in Domino. ]]  Nemo tam perfectus qui non possit crescere.</n>


text:
Hujus rei gratia, ego Paulus vinctus Christi Jesu, pro vobis gentibus,<n>[[Hujus rei, ]]  etc. Ostenso quod per Christum facta est pax et reconciliatio, hic ponit per quem ipsi sunt coædificati, quia Deus revelavit salutem ad gentes pertinere, et misit eis prædicare, et facit pati pro eis, ut magis sint Deo grati.</n>


text:
si tamen audistis dispensationem gratiæ Dei, quæ data est mihi in vobis:<n>[[Si tamen audistis. ]]  Id est, si intellexistis gratiam, id est apostolatum dispensatum a Deo, qui scit quare me ad hoc officium elegit? Vel apostolatum, per quem diversis diversa pensamus. Per hoc vult eos scire, quia Dei judicio a Christo missus est prædicare gentibus mysterium gratiæ Dei.</n>


text:
quoniam secundum revelationem notum mihi factum est sacramentum, sicut supra scripsi in brevi,<n>[[Sicut supra scripsi, ]]  etc. Scilicet, ibi [[ipse est pax nostra. ]]  Ibi namque mysteriorum sibi revelatorum summam pro modico sermone perstrinxit, non tam totum quod noverat proferens, quam ostendens ex modico.</n>


text:
quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicuti nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis in Spiritu,<n>[[Et prophetis. ]]  Prophetæ quidem priores præscierunt olim hoc de gentibus, quod vocandæ essent, et futuræ participes doni Dei, sed hoc latuit, quod sine lege salus eis esset per fidem Christi.</n>


text:
gentes esse cohæredes, et concorporales, et comparticipes promissionis ejus in Christo Jesu per Evangelium:<n>[[Per Evangelium, ]]  etc. Per prædicationem cognitum est donum Dei, quod Deus dat gentibus juxta operationem virtutis suæ: qua suscitavit Christum, in quo omnes sunt salvi sine operibus legis.</n>


text:
cujus factus sum minister secundum donum gratiæ Dei, quæ data est mihi secundum operationem virtutis ejus.<n>[[Minister. ]]  Non enim est meum sed Dei, et ita nullæ mihi gratiæ reddendæ, sed Deo.</n>


text:
Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia hæc, in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi,<n>[[Investigabiles. ]]  Per naturam scilicet, sed per gratiam et revelationem sancti Spiritus investigabiles sunt fidelibus.</n>


text:
et illuminare omnes, quæ sit dispensatio sacramenti absconditi a sæculis in Deo, qui omnia creavit:<n>[[Absconditi a sæculis. ]]  In mundo absconditæ sunt causæ rationabiles omnium rerum, quæ naturaliter fiunt, sicut absconditus fuit Levi in lumbis Abrahæ, quando decimatus est. In Deo autem absconditæ sunt causæ eorum quæ per gratiam fiunt, sive eorum quæ ad hoc significandum mirabiliter et non naturaliter fiunt, quæ ministrantibus angelis facta sunt. [[In Deo. ]]  Habet enim Deus in seipso absconditas quorumdam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque implet, non illo opere providentiæ, quo naturas substituit ut sint, sed eo quo illas administrat ut voluerit, quas, ut voluit, condidit. Ibi est et gratia per quam salvi fiunt peccatores. Non enim per naturam vitio depravatam, sed per Dei gratiam homo restauratur.</n>


text:
ut innotescat principatibus et potestatibus in cælestibus per Ecclesiam, multiformis sapientia Dei,<n>[[Ut innotescat. ]]  Datum est mihi evangelizare et illuminare. Videte quantum est hoc, quia per hoc accrevit aliquid angelis, qui multa secreta in his didicerunt. [[In cœlestibus. ]]  Quia ibi primitus Ecclesia fuit, quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus æquales angelis Dei.</n>


text:
secundum præfinitionem sæculorum, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro:<n>[[Secundum præfinitionem. ]]  Quæ enim sapientia in sui natura simplex est, secundum ea quæ aguntur in sæculo, quæ Deus præfinivit, id est præordinavit, est multiformis, cum variatur multiformiter. Et ne videantur sibi contradicere in prædictis sententiis sacræ paginæ doctores, ita potest determinari quod dictum est: ut illis, qui majoris dignitatis sunt, et per quorum ministerium illa nuntiata sunt, cognita fuerint ex parte, ut puta familiaribus et nuntiis illis; iis autem qui minoris dignitatis sunt, incognita essent.</n>


text:
Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi,<n>[[Hujus rei gratia. ]]  Vos peto, et Deo supplico, ut gratia cooperetur vobis. Et hoc est quod addit: [[Hujus rei gratia. ]]  In quo ostendit eos habere propriæ voluntatis arbitrium. Sed ne illud sufficere putent, addit: [[Flecto genua mea ad Patrem. ]]  Tantum in Græco habetur; quod autem in Latinis codicibus additum est: [[Domini nostri Jesu Christi, ]]  bene convenit, quod orabat, ut merito ejus obtineamus cui proprie et naturaliter est pater, non autem adoptive.</n>


text:
ex quo omnis paternitas in cælis et in terra nominatur,<n>[[Paternitas, ]]  etc. Nec angelus, nec homo vere est pater ut Deus qui est pater omnium, creatione, et fidelium recreatione, quos adoptavit in filios. Vel [[nominatur, ]]  id est nominabilis est. Ab illo enim qui est pater omnium, et angeli in cœlo, et homines in terra acceperunt ut patres alios vocarent. Et nota quod Christus Dei unigenitus per naturam, adoptionis beneficio patrem se esse significat dicens, [[Fili, dimittuntur tibi peccata tua]]  Matth. 2.. Similiter et Spiritus sanctus, per quem justi adoptantur in filios. Homo autem dicitur pater vel natura, vel auctoritate exempli, vel ratione beneficii.</n>


text:
ut det vobis secundum divitias gloriæ suæ, virtute corroborari per Spiritum ejus in interiorem hominem,


text:
Christum habitare per fidem in cordibus vestris: in caritate radicati, et fundati,<n>[[In charitate. ]]  Oro etiam ut [[radicati, ]]  id est firmiter plantati, a similitudine arboris, quæ quanto plus terræ figitur, tanto plus crescit, et uberiorem fructum reddit.</n>


text:
ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum:<n>[[Cum omnibus sanctis. ]]  Hæc est communio cœlestis reipublicæ. Hi non sua quærunt, sed quæ Christi sunt, id est, commoda privata non sectantur, sed in communione ubi salus omnium est consulunt. [[Quæ sit latitudo. ]]  Charitatis, quæ usque ad inimicos extendi debet, et cum hilaritate bene operari, quia qui tristis dat, perdit quod dat. Opus ergo est latitudine charitatis, ne pereat quidquid boni facis. Sed quia abundante iniquitate refrigescit charitas multorum, opus est etiam longitudine. [[Et sublimitas. ]]  Charitatis. Hæc est quod sursum cor dirigatur, ut Deus in præmium exspectetur. Nam si bene operaris etiam usque ad inimicos, et hilariter tribuis, habes latitudinem; et si in his usque in finem perseveras, habes longitudinem. Sed si omnia hæc non propter mercedem supernam facias, altitudinem non habet: et ita jam nec latitudo erit, nec longitudo. Nam habere altitudinem est cogitare Deum, amare Deum, et gratis amare ipsum adjutorem, ipsum coronatorem, postremo ipsum præmium deputare non aliud ab ipso, quam ipsum exspectare. Si amas, gratis ama. Si vere amas, ipse sit merces quem amas. [[Et profundum. ]]  Charitatis, id est possitis intelligere occultum Dei judicium; quare isti dat, non vero illi. De profundo enim judiciorum Dei, quæ scrutari et contemplari nequimus, procedit omne quod possumus. Quod possum, video; unde possum, non video; nisi quia novi esse a Deo. Quare autem illi det, isti non det, multum est a me, abyssus est et profundum. Nunc ergo ipsa charitas in bonis operibus exercetur ad subveniendum aliis, et usque ad inimicos porrigitur; et hæc latitudo est. Nunc longanimitate adversa tolerat, et in eo quod veraciter tenuit, perseverat; et hæc longitudo est. Hoc autem totum propter adipiscendam patriam æternam facit, quæ illi promittitur in excelso; et hoc altitudo est. Existit vero ex occulto illa charitas, et hæc est profundum.</n>


text:
scire etiam supereminentem scientiæ caritatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei.<n>[[Ut impleamini. ]]  Quia tunc nihil deest Christiano, cum Patrem et Filium sic cognoscit. Aliter non est integra professio deitatis, quia fides nec in solo Patre integra est, nec in Filio solo perfecta. [[In omnem plenitudinem Dei. ]]  Non ut sint (plenus Deus) sicut quidam errantes voluerunt, sed ut perfecte sint pleni Deo; vel sic: ut confessione et gratiarum actione sicut Patri, ita et Filio honorificentia reservetur, et omnia quæ a Deo Patre sunt, per Filium facta et restaurata credantur, ut sit plena professio divinitatis in credentibus.</n>


text:
Ei autem, qui potens est omnia facere superabundanter quam petimus aut intelligimus, secundum virtutem, quæ operatur in nobis:<n>[[Potens est omnia facere, ]]  etc. In hac sunt quædam quæ nemo alioqui peteret vel intelligeret, ut quod Deus homo pro hominibus moreretur et hujusmodi alia.</n>


text:
Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis,<n>[[Obsecro. ]]  Hactenus ostendit omnia gratiæ attribuenda, hinc de moribus monet, prius omnes communiter, post per singulos ordines.</n>


text:
cum omni humilitate, et mansuetudine, cum patientia, supportantes invicem in caritate,<n>[[In charitate. ]]  AUG. Ipsa est enim actio recti itineris, quæ oculos semper habet ad Deum. Talis actio nec frangitur negotio, nec turbulenta est, nec mancida, nec audax, nec fugax, nec præceps, nec jacens</n>


text:
solliciti servare unitatem Spiritus in vinculo pacis.<n>[[In vinculo pacis. ]]  Id est pacem servantes. Hæc autem pax est, si peccata quæ sine damno tritici aut cum spe salutis corrigendorum eradicari non possunt, usque ad messem ultimam toleramus.</n>


text:
Unus Dominus, una fides, unum baptisma.<n>[[Unus Dominus. ]]  Debetis servare unitatem, quia nobis est unus Dominus, non tres pro quorum diversis voluntatibus vos oporteat discordare. Et idem jubemini credere, et eodem modo operari. Et vobis est unus Deus creator omnium et pater procurando: et ideo nemo potest se alteri præferre. [[Qui]]  Deus, [[est super omnes, ]]  id est præcellit omnibus creaturis, cujus dignitas vos invitet, [[et per omnia]]  diffusus, quia ubique, et ideo timendus; cum nusquam possit evitari. [[Et in omnibus nobis, ]]  per gratiam, qui unitatem servamus. Et sic non singulariter de una persona, sed communiter de omnibus, id est de Trinitate hoc accipitur. [[Una fides. ]]  Non numero, sed genere, quia similis in omnibus.</n>


text:
Propter quod dicit: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem: dedit dona hominibus.<n>[[Captivam duxit captivitatem. ]]  Id est eos quos diabolus captivaverat a paradiso, et proprios mundi et inferni fecerat, iterum captivos fecit Christus, dum ad cœlum reducuntur.</n>


text:
Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores,<n>[[Prophetas]]  AMBR. In Novo Testamento, prophetæ dicuntur explanatores Scripturarum, tamen fuerunt quidam in primordio fidei futura prædicentes, sicut Agabus, septemque filiæ Philippi. [[Evangelistas. ]]  Qui et diaconi, quia etsi non sacerdotes, tamen evangelizare possunt.</n>


text:
ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in ædificationem corporis Christi:<n>[[In opus ministerii. ]]  Hos autem dedit in opus ministerii, ut quisque plene possit facere opus ministrationis sibi creditæ. Si enim unus haberet omnia, non perfecte ageret singula. [[Ad consummationem. ]]  Id est, ut eos consummaret qui jam sancti sunt. [[Et in ædificationem. ]]  Id est, ut eos ædificent in corpus Christi, qui adhuc sunt alieni.</n>


text:
donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi:<n>[[Donec. ]]  Id est in [[die]]  judicii. [[Omnes. ]]  Qui sumus in una et non discrepanti fide: et in una et non differenti unitate [[agnitionis Filii Dei; ]]  vel in virtutibus quibus agnoscitur Filius Dei in nobis; vel quibus agnoscemus eum in futuro. [[Occurramus. ]]  Nobis invicem de diversis mundi partibus, vel ipsi Christo, quasi desiderio currentes ad gaudium. [[In virum perfectum. ]]  Ut unusquisque sit vir perfectus et habens eamdem ætatem, quæ est mensura et meta ætatis, ultra quam non accrescit aliquid naturaliter homini: in qua ætate Christus habuit plenitudinem annorum et corporis, in qua de hoc mundo transivit. Omnes enim in eadem resurgent, in qua Christus mortuus est et resurrexit, cujuscunque ætatis mortui fuerint.</n>


text:
ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinæ in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris.


text:
Veritatem autem facientes in caritate, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus:<n>[[Christus. ]]  Unctus dicitur. Et in Veteri Testamento reges ungebantur.</n>


text:
ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis facit in ædificationem sui in caritate.


text:
Hoc igitur dico, et testificor in Domino, ut jam non ambuletis, sicut et gentes ambulant in vanitate sensus sui,<n>[[Hoc igitur. ]]  Admonet ut caveant a consuetudine antiquæ gentilitatis; quasi diceret: Quia Deus tot auxilia ad custodiam dedit unitatis, et quia crescere potestis et ei occurretis, ego dico, non obsecro ut prius.</n>


text:
tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei per ignorantiam, quæ est in illis, propter cæcitatem cordis ipsorum,<n>[[Obscuratum. ]]  Non parum: et ideo minus mirum est si in vanitate ambulant potius quam vos qui estis illuminati, et spem habetis vitæ. [[A vita Dei. ]]  Duæ sunt vitæ: una corporis, altera animæ; et sicut vita corporis est anima, sic animæ vita est Deus: et quomodo si anima deserat, moritur corpus, sic anima moritur, si deserat Deus. Anima recedens a luce justitiæ, quanto magis quærit quod inveniat contra justitiam, tanto plus repellitur a lumine veritatis, et in tenebrosis demergitur.</n>


text:
qui desperantes, semetipsos tradiderunt impudicitiæ, in operationem immunditiæ omnis in avaritiam.<n>[[Desperantes. ]]  Vel indolorii, quod ex Græco trahitur, id est de peccato non dolentes.</n>


text:
si tamen illum audistis, et in ipso edocti estis, sicut est veritas in Jesu,<n>[[Sicut veritas. ]]  Hoc ideo dicit: quia sunt quidam in Ecclesia qui sub nomine Christi non sequuntur veritatem quam Christus docuit.</n>


text:
deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris.<n>[[Deponite. ]]  Non jubet ut corpus deponatur, sed ut vita in melius mutetur. [[Veterem. ]]  Nonnulli putant quod vetus homo corpus sit, et novus anima; sed corpus exterior homo est, anima interior: et in interiori agitur hæc vetustas et novitas</n>


text:
Renovamini autem spiritu mentis vestræ,<n>[[Spiritu mentis. ]]  Non ibi duas res intelligi voluit Apostolus quasi aliud sit mens, aliud spiritus mentis, sed quia mens spiritus est. Simile dictum est: [[In exspoliatione corporis carnis, ]]  id est carnis quæ corpus est. Mens ergo, vel ratio, vel intelligentia, imago Dei est, qua præest homo cæteris: qui creatus in agnitione Dei, postquam peccato desipuit, in eadem renovatur, ut incipiat illa imago ab illo reformari, a quo formata est.</n>


text:
et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis.<n>[[Qui secundum Deum creatus est. ]]  Conceptus est enim in utero virginali, opere Spiritus sancti de semine mulieris sine semine viri. Hoc novum fuit; unde Jeremias: [[Novum faciet Dominus super terram: Mulier circumdabit virum in gremio uteri sui]]  Jer. 31..</n>


text:
Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo: quoniam sumus invicem membra.<n>[[Propter quod. ]]  Exsequitur partes veteris et novi hominis. [[Cum proximo. ]]  Etiam gentili: quia omnis homo proximus conditione primæ nativitatis, vel spe conversionis omnis debet putari proximus.</n>


text:
Irascimini, et nolite peccare: sol non occidat super iracundiam vestram.<n>[[Irascimini, ]]  id est indignamini vobis ipsis tanta vehementia ut peccare desistatis, quia super hanc iram non occidit sol justitiæ, sed potius illi irradiat. Ira est naturalis motus animi contra peccantes; sed ne modum excedendo peccetis asperius arguendo. Unde Salomon: [[Noli esse nimis justus qui perit justitia sua]]  Eccl. 7.. Temperanda est ergo justitia, unde et Deus suffert iniquos, ut aliqui ex eis corrigantur. [[Sol non occidat. ]]  Vult ut ira non duret, quia si durat, datur occasio diabolo. Iratus enim male cogitat, et sic se diabolus inserit ut mala peragat. [[Sol non occidat. ]]  Christus mentem non deserat, qui cum ira nunquam habitat.</n>


text:
Nolite locum dare diabolo:<n>[[Nolite, ]]  etc. Duæ sunt portæ quibus diabolus intrat: cupiditas et timor de terrenis. Eisdem in contrarium versis Deus intrat. Illi sunt claudendæ, isti aperiendæ.</n>


text:
qui furabatur, jam non furetur: magis autem laboret, operando manibus suis, quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti.


text:
Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat: sed si quis bonus ad ædificationem fidei ut det gratiam audientibus.<n>[[Omnis sermo, ]]  etc. In Dei servo omnia bona debent videri, nec ex aliqua parte puritas ejus debet maculari.</n>


text:
Et nolite contristare Spiritum Sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis.<n>[[Et nolite contristare. ]]  Per inobedientiam, [[Spiritum sanctum, ]]  id est prædicatorem veritatis, quod est Spiritum sanctum contristare quantum ad vos. Quod non debetis in quo vos quasi cera signati estis ejus imagine vobis relicta; vel estis signati, id est discreti a malis.</n>


text:
Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia.<n>[[Omnis amaritudo. ]]  Hæc etiamsi fiant accedentibus causis, tamen temperanda sunt. [[Blasphemia. ]]  Blasphemia est per quam de ipso Deo falsa dicuntur. Et ideo pejus est blasphemare quam pejerare, quia pejerando falsæ rei adhibetur testis Deus; blasphemando autem de ipso Deo falsa dicuntur.</n>


text:
Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem sicut et Deus in Christo donavit vobis.<pb/>


text:
et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis, oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis.<n>[[In odorem suavitatis. ]]  Si Christi mors Deo fuit suavis odor, ergo mortem ejus libenter accepit. Non ergo peccaverunt qui illum crucifixerunt? Sed non est ita, quia injuste justum occiderunt: qui Patris et sua voluntate oblatus est. Sicut et Judas, quid habet nisi peccatum in tradendo Christum? nisi tamen se traderet Christus, non eum traderet Judas. Tradidit Judas Christum, tradidit se Christus. Sed ille agebat negotium suæ venditionis, iste nostræ redemptionis. Ideo ille impie deliquit, hic misericorditer egit.</n>


text:
aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas, quæ ad rem non pertinet: sed magis gratiarum actio.


text:
Hoc enim scitote intelligentes: quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet hæreditatem in regno Christi et Dei.<n>[[Avarus. ]]  Avaritiam idololatriæ æquat, quia illum avarum significat cujus Deus nummus est, vel quia res Dei quas Deus vult servire indigentibus usurpat sibi et recondit, et Deo præfert sicut idololatria Dei honorificentiam.</n>


text:
Nemo vos seducat inanibus verbis: propter hæc enim venit ira Dei in filios diffidentiæ.<n>[[Inanibus verbis. ]]  Omnes eorum rationes sunt inania verba, fructu vacua, ad supplicia trahentia.</n>


text:
fructus enim lucis est in omni bonitate, et justitia, et veritate:<n>[[Fructus enim, ]]  etc. Hujusmodi autem opera sunt fructus et opus lucis. [[Et justitia, ]]  etc. Justitia et veritas sunt partes bonitatis. Et est sensus: [[In omni bonitate et justitia et veritate. ]]  Id est, justa et vera convenienter loquamini.</n>


text:
et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite.<n>[[Redarguite. ]]  Animo leni, ut alibi ait Apostolus. Hoc videlicet agite, ut foris terribiliter, personet increpatio, et intus lenitatis teneatur dilectio. Duo conjungit, ut, scilicet, non communicent consentiendo et redarguant. His enim duobus modis non te maculat malus, si non consentis, et si redarguis. Utrumque autem complexus est Apostolus, dicens: [[Nolite communicare, ]]  etc., id est nolite consentire, laudare et approbare. Et quia parum est non consentire, addit: [[Magis autem redarguite, ]]  id est reprehendite, corripite, cœrcete. Et est sensus: Non sitis consentientes malis approbando ea, neque negligentes arguendo, neque superbientes insultanter arguendo.</n>


text:
Omnia autem, quæ arguuntur, a lumine manifestantur: omne enim, quod manifestatur, lumen est.<n>[[Omnia autem. ]]  Quasi: Etsi turpe sit dicere ea quæ ipsi faciunt, tamen redarguenda sunt, quia sic manifestantur sæpe per confessionem et pœnitentiam: et ideo arguendum est, quia quod sic manifestatur, vertitur in lumen; vel illi mali manifestantur sibiipsis quod mali sunt, et ideo arguendi, quia sic incipiunt esse lumen. [[Omne enim quod manifestantur. ]]  Id est malus, cum sibi innotescit esse malus, fit lumen. [[Lumen est. ]]  Id est per pœnitentiam incipit converti in bonum.</n>


text:
Propter quod dicit: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus.<n>[[Surge. ]]  Per confessionem. [[Et exsurge. ]]  Per satisfactionem.</n>


text:
sed ut sapientes: redimentes tempus, quoniam dies mali sunt.<n>[[Redimentes tempus. ]]  Id est, quod minus fecistis in uno tempore, restituite in alio, dimidiantes dies quos impii non dimidiant. Alii enim dimidiant, alii implent dies, alii nec incipiunt; id est, alii moriuntur in Ægypto, alii in deserto, alii in terra sancta. Nec mirum si minus fecistis, quoniam dies mali sunt, nec possunt omnia agi pro libitu.</n>


text:
loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino,


text:
subjecti invicem in timore Christi.<n>[[Subjecti invicem. ]]  Non solum auditores prælatis, sed etiam prælati subditis, in charitate eis serviendo et humiliter curam gerendo. Nam etsi dignitas majorum est, administratoria tamen est; unde Apostolus: [[Omnium me servum feci]]  I Cor. 9.. Est ergo majorum (salva tamen dignitate) servire, sicut minorum est humiliter obedire; hæc autem tam majorum quam minorum ordinata subjectio, debet esse in casto timore Christi, qui humilitatem mandavit.</n>


text:
Mulieres viris suis subditæ sint, sicut Domino:<n>[[Mulieres. ]]  Hucusque communiter de moribus egit, nunc quædam singulis ordinibus suadet.</n>


text:
ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid hujusmodi, sed ut sit sancta et immaculata.<n>[[Non habentem maculam, ]]  etc. Quia per actionem bonam munda est a macula, et per spem tensa ad superna: proinde vestis ejus in monte tanquam nix dealbata effulsit, quæ significabat. Ecclesiam omni macula peccati mundatam, quæ per Christi in ligno crucis extensionem extensa est a ruga, et desiderio ad cœlestia. [[Non habentem nunc maculam, aut rugam, sed ut sit sancta, ]]  hic per bona opera, [[et immaculata, ]]  in abstinentia mali. Vel hoc erit in futuro, erit enim tunc Ecclesia sancta per gloriam, immaculata per corruptionis remotionem. Sicut Christus fudit sanguinem, ut lavaret maculam Ecclesiæ, et extendit se in cruce, ut tolleret rugam, sic et viri, si opus est, debent mori pro salvandis uxoribus, et verbo vitæ eas instruere, ut exhibeant cas Deo.</n>


text:
Nemo enim umquam carnem suam odio habuit: sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam:<n>[[Nemo enim unquam. ]]  Qui ergo mavult esse sine corpore, non corpus, sed corruptiones et pondus ejus odit. [[Sicut et Christus Ecclesiam. ]]  Ita faciat vir de uxore, quæ est caro ejus: quia sic et Christus nutrit Ecclesiam cibo corporis sui, et fovet spiritualibus indumentis præceptorum, virtutum et bonorum operum.</n>


text:
Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carne una.


text:
Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia.<n>[[Sacramentum hoc magnum. ]]  Ne aliquis putaret in viro esse et uxore, secundum utriusque naturalis sexus copulationem, corporalemque mixtionem, addit: [[Ego dico in Christo, ]]  etc., secundum hoc ergo quod in Christo et Ecclesia, accipitur quod dictum est: Non jam duo, sed una caro sunt, et quomodo sponsus et sponsa dicuntur, sic caput et corpus. Sive ergo dicatur caput et corpus, sive sponsus et sponsa, unum intelligite. Fit enim ex duobus quasi una quædam persona, scilicet ex capite et corpore, ex sponso et sponsa: quam unitatem miram et excellentem commendat Isaias, in quo Christus loquens, ait: Sicut sponso alligavit mihi mitram, et sicut sponsam ornavit me ornamento. Hujus spiritualis unitatis sacramentum fuit illud quod in Genesi de unione conjugii ad litteram dicitur</n>


text:
Verumtamen et vos singuli, unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat: uxor autem timeat virum suum.<pb/>


text:
Honora patrem tuum, et matrem tuam, quod est mandatum primum in promissione:<n>[[Primum. ]]  Scilicet inter mandata quæ sunt ad hominem in secunda tabula. Ad duo namque præcepta charitatis Dei et proximi pertinet Decalogus. Ad primum præceptum Dei tres chordæ pertinent, id est, tria mandata, quia Deus Trinitas est. Ad alterum vero præceptum, scilicet proximi, septem chordæ, id est septem mandata. Et illa tria ad Deum pertinentia sunt in prima tabula. Et alia septem ad proximum, in secunda tabula scripta erant. Inter quæ hoc merito primum est, quia, sicut Deus principaliter principium est hominis, sic pater secundario. Cujus mandati additur promissio quod non in aliis est.</n>


text:
Et vos patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros: sed educate illos in disciplina et correptione Domini.


text:
Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo:<n>[[Servi, obedite. ]]  Servitus cœpit ex peccato; prima enim servitutis causa peccatum est, ut nomo homini conditionis vinculo subderetur, quod non fuit nisi Deo judicante, apud quem non est iniquitas, et novit diversas pœnas meritis distribuere delinquentium. [[In simplicitate. ]]  Liberam facit servitutem; non timore subdolo, sed fideli dilectione, donec transeat iniquitas, et omnis evacuetur potestas.</n>


text:
non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo,


text:
scientes quoniam unusquisque quodcumque fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus, sive liber.


text:
Et vos domini, eadem facite illis, remittentes minas: scientes quia et illorum et vester Dominus est in cælis: et personarum acceptio non est apud eum.


text:
De cetero, fratres, confortamini in Domino, et in potentia virtutis ejus.<n>[[De cætero. ]]  Post specialia præcepta quibus admonuit singulos ordines, in communi nunc admonet omnes; quasi: Huc usque vos juvi verbo et opere; deinceps, in futuro, in reliquo tempore, fide et dilectione.</n>


text:
quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes, et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiæ, in cælestibus.<n>[[Mundi rectores. ]]  Non ideo sic appellantur, quia regunt mundum, qui constat ex cœlo et terra; sed mundum peccatores dicit, de quo Joannes: [[Et mundus eum non cognovit]]  Joan. 1.. Talem mundum illi regunt, contra quos habemus perpetuas inimicitias: quia et quod patimur homines importunos, illi faciunt. Instigant enim et inflammant illos et tanquam vasa sua movent, et velut organa tangunt. Contra illos habemus occultam luctam, ad quam nos armat Apostolus. [[Tenebrarum. ]]  Ne putentur dæmones hunc visibilem mundum regere, subdit quid nomine mundi intellexerit: [[Tenebrarum harum, ]]  id est peccatorum; quasi: Non dominantur dæmones mundo qui constat cœlo et terra, sed peccatoribus. [[Contra spiritalia. ]]  Quasi: Timendi hostes quia spiritales et invisibiles, et quia nequam: et non pro parva re, sed pro cœlesti hæreditate tollenda pugnant. Ut cœlestia dicit virtutes, in quibus pugnam dæmonum patimur, vel spiritus nequam sunt in cœlestibus, id est in hoc inferiori ære. Ipsi enim quasi equites pugnant in equis hominibus. Equites ergo occidamus, equos possideamus.</n>


text:
State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam justitiæ,<n>[[Succincti lumbos vestros, ]]  etc. Id est carnales concupiscentias cingulo castitatis frenantes non simulatorie, sed in veritate, vel per charitatem. [[Induti loricam justitiæ. ]]  Recte lorica justitiæ comparatur, quia, sicut lorica multis circulis contexitur, ita justitia multis virtutibus constat. Aliter: Justitia loricæ potest comparari quia, sicut lorica pectus munit, ventrem stringit, femora protegit, ita justitia superfluas cogitationes quæ in pectore versari solent, repellit: ingluviem ventris stringit, luxuriam quoque opprimit.</n>


text:
et calceati pedes in præparatione Evangelii pacis,<n>[[Calceati. ]]  Marcus dicit apostolos calceatos sandaliis, vel soleis, ut neque pes sit rectus, nec nudus ad terram, id est nec occultetur Evangelium, nec terrenis commodis innitatur. [[Pedes. ]]  Id est affectiones sint munitæ virtutibus ne a vitiis pungantur, ut ita sint parati ad prædicandum Evangelium quod nuntiat pacem inter Deum et hominem; vel ut sint parati complere præcepta Evangelii.</n>


text:
in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere:<n>[[Scutum fidei. ]]  Fides est scutum, sub quo tuta est justitia, sicut sub munimine omnium virtutum, quod protenditur ante omnia arma et quod primo omnium impugnat diabolus.</n>


text:
et galeam salutis assumite, et gladium spiritus (quod est verbum Dei),<n>[[Et galeam. ]]  Galea est salus æterna, cujus memoria mentem obvolvit ne deficiat. [[Et gladium spiritus. ]]  Verbum Dei est gladius bis acutus, docens de temporalibus et æternis. Illorum consolationem in Veteri, istorum perfectionem in Novo Testamento promittens. Quod enim temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii: quod vero in sempiternum ad aliam partem gladii pertinet. Nam et ideo duo Testamenta dicuntur, quia Vetus terrena promittit, Novum æterna. De hoc gladio Dominus ait: [[Non veni pacem mittere in terram, sed gladium]]  Matth. 10.. Iste gladius vere acutus est, quia eum quem fecit a mundo dividit.</n>


text:
per omnem orationem et obsecrationem orantes omni tempore in spiritu: et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione pro omnibus sanctis:<n>[[In spiritu. ]]  Orat in spiritu, qui munda conscientia et integra fide orat. In carne orat, qui polluta mente iterum peccat, non casu, sed de proposito.</n>


text:
et pro me, ut detur mihi sermo in apertione oris mei cum fiducia, notum facere mysterium Evangelii:<n>[[In apertionem, ]]  etc. Id est ut aperte possim reserare mysterium Evangelii, id est secreta incarnationis et passionis. Quasi: Ne pressura tribulationis ipsa formidine acumen doctrinæ obtundat.</n>


text:
Ut autem et vos sciatis quæ circa me sunt, quid agam, omnia vobis nota faciet Tychicus, carissimus frater, et fidelis minister in Domino:


text:
Pax fratribus, et caritas cum fide a Deo Patre et Domino Jesu Christo.<n>[[Pax fratribus. ]]  Pacem optat eis, quæ est janua dilectionis.</n>


text:
Paulus et Timotheus, servi Jesu Christi, omnibus sanctis in Christo Jesu, qui sunt Philippis, cum episcopis et diaconibus.<n>[[Argumentum]]  Philippenses sunt Macedones. Hi, accepto verbo veritatis, perstiterunt in fide, nec receperunt falsos apostolos. Hoc collaudat scribens eis a Roma de carcere per Epaphroditum. [[Paulus. ]]  More solito salutationem præmittit; deinde gratias Deo agit pro eis, implorans eis majora bona, ut et in virtutibus crescentes ad perfectionem perveniant. Deinde patientiam in tribulationibus monet exemplo sui et Christi, postea ut caveant a versutiis pseudoapostolorum; tandem admonitionem moralem interserit, et prope finem de gratia, quam sibi Romam per Epaphroditum miserant, gaudere se dicit. [[Timotheus. ]]  Hunc apponit, quia eum missurus erat ad illos: propter hoc eum quodammodo commendans, ut eadem quæ scribit ab eo recipiant. [[Servi. ]]  Servos dixit, ut et ipsi pro Domino ferant dura. [[Christi. ]]  Ut contra pseudo stent.</n>


text:
Gratias ago Deo meo in omni memoria vestri,<n>[[Gratias ago Deo meo. ]]  Quasi dicat: Agite quæ agitis, quia talia sunt, unde Deum laudo.</n>


text:
super communicatione vestra in Evangelio Christi a prima die usque nunc.<n>[[Communicatione. ]]  Per quam vestra communia fecistis, in Evangelio exaltando.</n>


text:
Confidens hoc ipsum, quia qui cœpit in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Jesu:<n>[[Confidens. ]]  Quasi: Deprecor ut stetis, et confido hoc ipsum fieri a vobis quod precor, non autem aliud; sed videte ne frustra confidam. [[Perficiet. ]]  Ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens.</n>


text:
sicut est mihi justum hoc sentire pro omnibus vobis: eo quod habeam vos in corde, et in vinculis meis, et in defensione, et confirmatione Evangelii, socios gaudii mei omnes vos esse.<n>[[Sicut est mihi. ]]  Ita gratias ago, deprecor et confido, [[sicut justum est sentire, ]]  id est ita velle. Et exponit causam, [[eo quod habeam vos in corde, ]]  bonum vobis desidero, sive sim vinctus, sciens vos quoque vinctos, sive defendens Evangelium, quod et vos facitis.</n>


text:
Testis enim mihi est Deus, quomodo cupiam omnes vos in visceribus Jesu Christi.<n>[[Cupiam omnes vos, ]]  etc. Id est intimo amore Christi, ut ab eo perfecte diligamini, vel eo affectu diligatis Deum et proximos, quo Christus qui animam posuit. Vel hoc refertur ad id quod supra dixit, se desiderare eos esse socios gaudii sui. Et determinat quomodo, scilicet amore Christi, non humano, ut participes habeat in Deo.</n>


text:
ut probetis potiora, ut sitis sinceri, et sine offensa in diem Christi,<n>[[Ut probetis potiora. ]]  Id est, ut crescat charitas vestra in scientia, ut probare et discernere sciatis non solum quæ sunt mala et bona, sed etiam inter bona quæ sint potiora, ut post probationem [[sitis sinceri]]  in vobis, sine operibus corruptionis, et quantum ad proximum, [[sine offensione. ]]</n>


text:
repleti fructu justitiæ per Jesum Christum, in gloriam et laudem Dei.<n>[[Repleti fructu, ]]  etc. Id est mercede justitiæ, adeo ut sitis gloria et laus Dei, ut pro vobis dicatur. [[Mirabilis Deus in sanctis suis]]  Psal. 67..</n>


text:
Scire autem vos volo fratres, quia quæ circa me sunt, magis ad profectum venerunt Evangelii:<n>[[Scire autem volo, ]]  etc. Hactenus communiter locutus est, inde ponit specialiter quæ tolerantiam suadeant, scilicet, [[Pro vobis gratias ago: Confido. Vos autem volo scire, ]]  etc., quasi dicat: Cum ita sitis perfecti, perseverate et cavete, ne tribulationes instantes hanc vestram diminuant perfectionem, sed exemplum mei respicite.</n>


text:
ita ut vincula mea manifesta fierent in Christo in omni prætorio, et in ceteris omnibus,<n>[[Ut vincula, ]]  etc. Quia namque patienter quælibet mala sustineo, patet non esse scelus falsitatis quam in me justa vindicta percellat, sed quamdam veritatis virtutem quam sustinendi fortitudo magnificat.</n>


text:
et plures e fratribus in Domino confidentes vinculis meis, abundantius auderent sine timore verbum Dei loqui.<n>[[Auderent, ]]  etc. Constantia enim ejus multos ita animavit, ut non timerent evangelizare.</n>


text:
Quidam quidem et propter invidiam et contentionem: quidam autem et propter bonam voluntatem Christum prædicant:


text:
Quidam autem ex contentione Christum annuntiant non sincere, existimantes pressuram se suscitare vinculis meis.<n>[[Quidam autem, ]]  etc. Convicti in contentione a me, prædicant secundum quod eos convici debere prædicare. [[Ex contentione. ]]  Ex privato odio, quod aliquando mecum contulerunt, et confutati sunt. Et ne viderentur correcti, addit: [[Non puro animo. ]]</n>


text:
Quid enim? Dum omni modo sive per occasionem, sive per veritatem, Christus annuntietur: et in hoc gaudeo, sed et gaudebo.<n>[[Quid enim? ]]  Non prohibet mercenarios, sed permittit, quia et ipsi utiles sunt ad aliqua. [[Sed et gaudebo. ]]  Ideo gaudeo de malis meis, vel de profectu Evangelii, quia inde mihi salus.</n>


text:
Scio enim quia hoc mihi proveniet ad salutem, per vestram orationem, et subministrationem Spiritus Jesu Christi,


text:
secundum exspectationem et spem meam, quia in nullo confundar: sed in omni fiducia sicut semper, et nunc magnificabitur Christus in corpore meo, sive per vitam, sive per mortem.


text:
Mihi enim vivere Christus est, et mori lucrum.<n>[[Mihi autem vivere Christus est, ]]  etc. Quasi diceret: Merito Christum magnifico sive vita, sive morte, quia [[Christus mihi vivere, ]]  id est mihi vita hic per fidem et spem, et in futuro per speciem. Pro hac vita mortale corpus tradidit, ut ipsum immortale in æternum recipiat, unde et subdit et mori lucrum.</n>


text:
Quod si vivere in carne, hic mihi fructus operis est, et quid eligam ignoro.<n>[[Quod si vivere, ]]  etc. Christus est mihi vivere, ut eum magnificem. Quod si est, tunc nescio quid eligam, mori, an vivere. Quasi: Nisi hic fructus esset, non dubium quin mori eligerem ut Christum haberem præmium: et ideo, ne dubitetis mori pro Christo.</n>


text:
permanere autem in carne, necessarium propter vos.<n>[[Permanere autem, ]]  etc. Ecce quod non sibi melius, sed quod multis expedit, eligit, propter charitatem, quæ præ omnibus eligenda est.</n>


text:
Et hoc confidens scio quia manebo, et permanebo omnibus vobis ad profectum vestrum, et gaudium fidei:<n>[[Et gaudium fidei, ]]  etc. Id est: Ut de fide vestra gaudeamus, vel ut vos de fide gaudeatis in ea proficientes. Quod non est nisi ubi est munda conscientia.</n>


text:
Tantum digne Evangelio Christi conversamini: ut sive cum venero, et videro vos, sive absens audiam de vobis, quia statis in uno spiritu unanimes, collaborantes fidei Evangelii:


text:
et in nullo terreamini ab adversariis: quæ illis est causa perditionis, vobis autem salutis, et hoc a Deo:<n>[[Et hoc a Deo, ]]  etc. Etiam quod patimini non a vobis est, sed a Deo: quia pro merito Christi qui Patri obedivit, hæc inter alias gratias data est vobis.</n>


text:
quia vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed ut etiam pro illo patiamini:<n>[[Non solum, ]]  etc. Utrumque ergo ad Dei gratiam pertinet, et fides credentium, et tolerantia patientium, quia utrumque dixit esse donatum.</n>


text:
idem certamen habentes, quale et vidistis in me, et nunc audistis de me.<n>[[Quale et vidistis in me. ]]  Quando nudus verberatus sum pro muliere pythonissa a qua spiritum malignum exclusi, quæ magnum quæstum præstabat dominis suis.</n><pb/>


text:
Si qua ergo consolatio in Christo, si quod solatium caritatis, si qua societas spiritus, si qua viscera miserationis:<n>[[Si qua consolatio, ]]  etc. Si vultis habere consolationem in rebus Christi, id est in remissione peccatorum et in aliis donis; vel: si consolari me vultis, [[si quod solatium charitatis]]  est vobis, id est si vultis ut charitas ecclesiarum quæ orant et bona agunt pro fratribus, sit vobis solatium et confortatio in adversitatibus vestris. [[Si qua societas spiritus. ]]  Propter hanc societatem illi in quos primitus venit Spiritus sanctus, linguis omnium gentium sunt locuti. [[Si qua viscera. ]]  Id est si affectum pietatis habetis erga me. Non dico ipsam miserationem, id est exhibitionem misericordiæ. Si ista, inquam, vultis vobis prodesse, [[implete gaudium meum, ]]  id est estote humiles, [[unanimes, ]]  quod eritis si habueritis idem sapere, etc.</n>


text:
nihil per contentionem, neque per inanem gloriam: sed in humilitate superiores sibi invicem arbitrantes,<n>[[Nihil per contentionem. ]]  Nota contentiones fuisse inter eos. [[Superiores, ]]  etc. Vere hoc existimandum, quia potest esse in alio aliquid occultum, quo superior sit, etiam si bonum nostrum, quo videmur superiores esse, non sit occultum.</n>


text:
non quæ sua sunt singuli considerantes, sed ea quæ aliorum.<n>[[Non quæ sua sunt. ]]  Hic docet quomodo vitent contentionem et inanem gloriam, et quomodo arbitrentur alios superiores, scilicet si consideraverint non sua bona, sed aliorum.</n>


text:
Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu:<n>[[Hoc enim sentite, ]]  etc. Quasi dicat: Unusquisque non quærat suum commodum, sed aliorum, sicut Christus. Ad patientiam et humilitatem vos invito. Hoc enim debetis in vobis sentire quod in Christo fuit. Sicut Christus non quæsivit sua, sed nostra, ita nos invicem onera nostra portemus.</n>


text:
qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se æqualem Deo:<n>[[Qui cum in forma. ]]  Præmittit alta de Christo, ut hi in quibus est locus abjectionis non dedignentur humiliari. [[Non rapinam. ]]  Usurpando quod suum non esset, ut diabolus et primus homo. Vel, non est arbitratus se æqualem Deo esse secundum humanitatem, quod esset rapinam facere, id est, non suum præsumere. [[Sed semetipsum. ]]  Ostensa altitudine, subdit de humilitate. Aug., Ench. c. 35 et 36. Exinanivit autem se formam servi accipiens, etc., usque ad factum est ut homo Christus nullum posset habere peccatum. [[Formam servi. ]]  Non formam Dei amittens: forma servi accessit, non forma Dei abscessit: [[Exinanivit. ]]  Exinanire est ab invisibilitatis suæ magnitudine se visibilem demonstrare.</n>


text:
sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo.<n>[[Factus. ]]  Secundum formam servi, qui erat infectus secundum formam Dei et etiam suo [[Habitu. ]]  Id est conversatione.</n>


text:
Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.<n>[[Humiliavit, ]]  etc. CHRYS. Sponte Filius Patri obedivit, non quasi in servilem, etc., usque ad quod omnium maxime Patrem honoravit.</n>


text:
Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen:<n>[[Propter quod. ]]  Ostensa humilitate Christi quæ maxime in passione apparuit; nunc de claritate ejus, et quod et quantum humilitas mereatur ostendit.</n>


text:
ut in nomine Jesu omne genu flectatur cælestium, terrestrium et infernorum,<n>[[Ut in nomine. ]]  Hic aperit cui datum sit nomen Dei, cui omnis creatura flectit genu, id est Deo. Sed forte diceretur, quod homo adoptione Deus esset, et sic Christus ex parte verus Deus, quod ex parte adoptivus erit. Adoptivo autem Deo non flectit genu creatura, sed vero. Constat autem Christum verum Deum esse, cui flectitur genu, non adoptivum.</n>


text:
et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris.<n>[[Quia Dominus, ]]  etc. Quod hic quidam negant, dicentes: Quomodo potest fieri, ut homo sit in gloria Dei Patris? sed si adoptivus sit, homo Deus in gloria Dei Patris esse non potest.</n>


text:
Itaque carissimi mei (sicut semper obedistis), non ut in præsentia mei tantum, sed multo magis nunc in absentia mea, cum metu et tremore vestram salutem operamini.


text:
Deus est enim, qui operatur in vobis et velle, et perficere pro bona voluntate.<n>[[Deus enim. ]]  Nec de ipsa perseverantia boni voluit Deus sanctos suos in viribus suis, sed in ipso gloriari: qui eis non solum dat adjutorium quale primo homini dedit: sine quo non possunt perseverare si velint, sed in eis etiam operatur et velle, ut quoniam non perseverabunt nisi et possint et velint, perseverandi eis et possibilitas et voluntas divinæ gratiæ largitate donetur. Tantum quippe Spiritu sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint quia sic volunt: ideo sic velint, quia Deus operatur ut velint.</n>


text:
Omnia autem facite sine murmurationibus et hæsitationibus:<n>[[Omnia autem. ]]  Adjungit patientiam humilitati.</n>


text:
ut sitis sine querela, et simplices filii Dei, sine reprehensione in medio nationis pravæ et perversæ: inter quos lucetis sicut luminaria in mundo,<n>[[Nationis pravæ, ]]  etc. Id est malorum, qui rectum ordinem depravant et pervertunt. Qui dicuntur natio, quia non sunt renati ex aqua et Spiritu sancto. [[Sicut luminaria. ]]  Bene sanctos luminaribus comparat. Sicut enim stellas cœli non exstinguit nox, sic mentes fidelium adhærentes cœlo sacræ Scripturæ non obscurat mundana iniquitas.</n>


text:
verbum vitæ continentes ad gloriam meam in die Christi, quia non in vacuum cucurri, neque in vacuum laboravi.


text:
Sed et si immolor supra sacrificium, et obsequium fidei vestræ, gaudeo, et congratulor omnibus vobis.


text:
Spero autem in Domino Jesu, Timotheum me cito mittere ad vos: ut et ego bono animo sim, cognitis quæ circa vos sunt.


text:
Neminem enim habeo tam unanimem, qui sincera affectione pro vobis sollicitus sit.<n>[[Neminem enim, ]]  etc. Hoc tempore multi cum Apostolo mercenarii, filii vero vel pastores nulli nisi Timotheus.</n>


text:
Omnes enim quæ sua sunt quærunt, non quæ sunt Jesu Christi.<n>[[Omnes, ]]  etc. Hi sunt mercenarii, qui sunt tolerandi, quia eadem habent in ore, quæ et pastores, qui utique sunt diligendi. Fures vero qui falsa prædicant, et latrones qui occidunt, sunt cavendi.</n>


text:
Necessarium autem existimavi Epaphroditum fratrem, et cooperatorem, et commilitonem meum, vestrum autem apostolum, et ministrum necessitatis meæ, mittere ad vos:


text:
Nam et infirmatus est usque ad mortem: sed Deus misertus est ejus: non solum autem ejus, verum etiam et mei, ne tristitiam super tristitiam haberem.


text:
quoniam propter opus Christi usque ad mortem accessit, tradens animam suam ut impleret id quod ex vobis deerat erga meum obsequium.<pb/>


text:
De cetero, fratres mei, gaudete in Domino. Eadem vobis scribere, mihi quidem non pigrum, vobis autem necessarium.<n>[[De cætero. ]]  Quasi: Huc usque instruxi vos quomodo debeatis stare in bello contra tribulationes, de cætero pseudoapostolos, ne legalia ab eis recipiatis moneo, sed fidem Christi solam sufficere credatis. De sinceritate fidei incipit. [[Scribere. ]]  Ut diutius maneat scriptura quam prolatio.</n>


text:
Nos enim sumus circumcisio, qui spiritu servimus Deo, et gloriamur in Christo Jesu, et non in carne fiduciam habentes,<n>[[Nos enim, ]]  etc. Id est: Nos habemus circumcisionem: hoc voluit dicere Apostolus: Nos sumus justitia. Circumcisio enim justitia est. Magis autem commendat dicendo nos esse circumcisionem, id est justitiam, quam dicendo nos esse circumcisos, id est justos: sic tamen ut cum justitiam dicit esse, justos intelligamus. [[Qui Spiritu Dei, ]]  vel, [[Deo, ]]  etc. Notat Spiritum Domini cui latria exhibetur, sed ea servitus soli Creatori exhibenda. Alia est servitus, qua per charitatem jubemur servire invicem, quæ Græce dicitur dulia. [[Et non in carne fiduciam. ]]  Carne servit qui de rebus carnalibus sperat se placere Deo. Cum vero et ipsa caro per bona opera spiritui subditur, spiritu servimus Deo, qui carnem domamus, ut spiritus obtemperet Deo.</n>


text:
quamquam ego habeam confidentiam et in carne. Si quis alius videtur confidere in carne, ego magis,<n>[[Quanquam et ego, ]]  etc. Ne videatur Apostolus contemnere in aliis quod non habet, et non posse fidere in carne, subdit: [[Quanquam, ]]  etc.</n>


text:
circumcisus octavo die, ex genere Israël, de tribu Benjamin, Hebræus ex Hebræis, secundum legem pharisæus,<n>[[De tribu Benjamin. ]]  Tribus Benjamin adhæsit Judæ, non recedens a templo, quando facta est separatio in servo Salomonis. Tunc enim tribus Juda quæ erat regia, et tribus Benjamin, et tribus Levi quæ erat sacerdotalis, remanserunt simul, non recedentes a Jerusalem et a templo.</n>


text:
secundum æmulationem persequens Ecclesiam Dei, secundum justitiam, quæ in lege est, conversatus sine querela.


text:
Sed quæ mihi fuerunt lucra, hæc arbitratus sum propter Christum detrimenta.<n>[[Propter Christum. ]]  Ne adventum Christi ostenderem, vel nondum factum, vel esse superfluum. Inania enim erant hæc omnia impedimenta, ne accederetur ad gratiam.</n>


text:
Verumtamen existimo omnia detrimentum esse propter eminentem scientiam Jesu Christi Domini mei: propter quem omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam,<n>[[Verumtamen existimo. ]]  Non solum propter Christum habendum ita arbitratus sum, sed etiamsi ipsum non possem assequi. [[Propter]]  hoc solum, scilicet propter [[scientiam]]  quam de Jesu habemus, [[præeminentem, ]]  cæteris scientiis. [[Ut stercora. ]]  Quasi: Non tantum detrimenta bonorum, sed quæ inquinant jam observantem: et hoc ideo, ut in futuro Christum habeant præmium: et hic sim in illo membrum: quod aliter nequit fieri nisi illa æstimem ut stercora.</n>


text:
et inveniar in illo non habens meam justitiam, quæ ex lege est, sed illam, quæ ex fide est Christi Jesu: quæ ex Deo est justitia in fide,<n>[[Meam justitiam, ]]  etc. Si ex lege est justitia, quomodo tua? Nunquid tu tibi imposuisti legem? Deus legem dedit et imposuit. Deus te legi suæ obtemperare præcepit. Sed et tua est, quia de lege præsumis tua voluntate te legem posse implere æstimans. CHRYS. Recte dixit: [[Non habens meam justitiam, ]]  etc., usque ad quæ ex nostro studio profecta sunt. [[Sed illam, ]]  etc. AUG. Quæ impetrat a Deo, quæ tollit timorem, etc., usque ad omnino tollenda est secundum umbram legalium figurarum. [[Justitia in fide. ]]  Justitia scilicet est ens in fide, et sicut ex fide nata est, ita existere non habet nisi in fide.</n>


text:
ad cognoscendum illum, et virtutem resurrectionis ejus, et societatem passionum illius: configuratus morti ejus:<n>[[Ad cognoscendum. ]]  Subdit commendationem fidei, per multa quæ facit. Facit enim et in alia vita cognoscere Deum perfecte, qui hic creditur. Et habere resurrectionem, quæ nostra resurrectio est virtus et efficacia resurrectionis Christi Et in hac vita habere societatem in patiendo: nisi enim per fidem, nemo tanta pateretur; et configurationem mortis, id est ut moriamur, sicut ipse, si opus est.</n>


text:
si quo modo occurram ad resurrectionem, quæ est ex mortuis:<n>[[Occurram. ]]  Deo tribuens quæ mihi tribuit, per hoc venturus ad resurrectionem. Vel, occurram Christo in judicio quod sanctorum est tantum, veniens prius ad resurrectionem veram et gloriosam, quæ non est inter mortuos, sed longe ex mortuis: quia licet omnes resurgant in die judicii, soli tamen justi gloriose immutabuntur, et occurrent Domino in æra deportati ab angelis. Impii vero manebunt in terra quousque percipiant terribilem sententiam judicis. [[Non quod jam acceperim. ]]  Hoc dicit de se, ne illi quos laudat, ut homines extollantur, sed laborem adderent, ut ipse facit qui tantus est. [[Sequor autem, ]]  etc. Non passibus corporis, sed mentis affectibus et vitæ moribus, ut possim esse perfectus justitiæ possessor: qui recto itinere de die in diem spirituali renovatione proficiens, jam perfectus sum ejusdem justitiæ viator. Perfectus enim erat viator, sed nondum ipsius itineris perfectione perventor. [[Si quo modo comprehendam. ]]  Hoc dicit quia difficile est. Et ne videatur superfluum tot pati, cum fidem et alia bona habeat, subdit: Merito pro illa gloria tantum laboro, quia [[Non]]  dico quod [[jam acceperim]]  aliquid: quia si quid gloriæ accepi, nihil est ad comparationem futuræ. [[Aut]]  si quid accepi, ut de cognitione Christi, non dico quod in illa [[perfectus sim. ]]  Et si ita de me. quid me qui de aliis?</n>


text:
non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim: sequor autem, si quomodo comprehendam in quo et comprehensus sum a Christo Jesu.


text:
Fratres, ego me non arbitror comprehendisse. Unum autem, quæ quidem retro sunt obliviscens, ad ea vero quæ sunt priora, extendens meipsum,<n>[[Quæ quidem retro. ]]  Priora acta non quia mala, sed parva ad meritum, sed ad potiora extensus, ut semper proficiat in melius.</n>


text:
ad destinatum persequor, ad bravium supernæ vocationis Dei in Christo Jesu.<n>[[Persequor. ]]  Eo usque donec veniam ad destinatum bonum. [[Supernæ vocationis. ]]  Id est æternæ vitæ, ad quam vocat Deus, et ideo digna res est, etc.</n>


text:
Quicumque ergo perfecti sumus, hoc sentiamus: et si quid aliter sapitis, et hoc vobis Deus revelabit.<n>[[Perfecti sumus. ]]  Sciendum quod justitia qua justus ex fide vivit vera justitia est, quæ licet non immerito in aliquibus justis pro hujus vitæ capacitate perfecta dicatur, parva tamen est ad illam magnam, quam cepit æqualitas angelorum: quam qui nondum habebat, et propter illam quæ jam inerat, perfectum, et propter istam quæ adhuc deerat imperfectum se esse dicebat. At minor ista justitia facit meritum, major illa præmium. Ideo qui istam non sequitur, illam non assequitur. [[Et si quid aliter sapitis. ]]  Id est, si quid melius ad cultum Dei excogitaveritis, etiam hoc donum Dei esse sciatis, quia hoc revelabit vobis. Sed ne qua inde præsumptio oriretur, subdit: ad quod pervenimus ut idem sapiamus: hoc est non extra regulam disciplinæ sapere, sed quod commune sit et modestum in veritate evangelica. [[Verumtamen ad. ]]  Modo imperfecti sumus, modo aliter sapimus, sed tamen necesse est, ut omnes idem de illo sapiamus, [[ad quod pervenimus]]  fide et scientia, [[et in eadem permaneamus regula. ]]  Id est, opere compleamus.</n>


text:
Multi enim ambulant, quos sæpe dicebam vobis (nunc autem et flens dico) inimicos crucis Christi:<n>[[Inimicos crucis. ]]  Qui carnis observantias inducunt, crucem superfluam asserunt.</n>


text:
quorum finis interitus: quorum Deus venter est: et gloria in confusione ipsorum, qui terrena sapiunt.<n>[[Quorum deus venter est. ]]  Quasi in esca salus, ut deus sit venter, et gloriantur in pudendis circumcicis, quod est terrena sapere, et quidquid faciunt, pro ventre faciunt. Vel escas quæ ventris sunt, faciunt deum: dum eas justificare homines dicunt, et gloria eorum in talibus est, unde confundi et erubescere possunt, dum per temporalia se justificari dicunt. Itaque gloria eorum temporalis perducet eos ad confusionem æternam.</n>


text:
Nostra autem conversatio in cælis est: unde etiam Salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum,<n>[[Nostra conversatio. ]]  Id est vivendo et intelligendo simus similes angelis. Unde etiam, id est, præter commoda quæ jam habemus, [[etiam Dominum exspectamus. ]]</n>


text:
qui reformabit corpus humilitatis nostræ, configuratum corpori claritatis suæ, secundum operationem, qua etiam possit subjicere sibi omnia.<pb/>


text:
Itaque fratres mei carissimi, et desideratissimi, gaudium meum, et corona mea: sic state in Domino, carissimi.<n>[[Gaudium, et consolatio. ]]  Id est per quos in præsenti lætificor et in futuro coronabor. Discipulis enim in agone victoribus, dignus erit corona magister.</n>


text:
Evodiam rogo, et Syntychen deprecor, idipsum sapere in Domino.<n>[[Evodiam rogo, ]]  etc. Omnes moneo, sed specialiter Evodiam et Syntichen: quia hæ mulieres religiosæ prædicatores suscipere solebant.</n>


text:
Etiam rogo et te, germane compar, adjuva illas, quæ mecum laboraverunt in Evangelio cum Clemente, et ceteris adjutoribus meis, quorum nomina sunt in libro vitæ.<n>[[Nomina. ]]  Qui discreti sunt meritis diversas mansiones habebunt in æterna domo. Unde: [[In domo Patris mei mansiones multæ sunt]]  Joan. 14.. [[Libro vitæ. ]]  Prædestinatio in qua omnes salvandi prædestinati sunt. Quasi: Nolite, o Philippenses, graviter ferre quod omnes vos in epistola mea sigillatim non nominavi, quia etsi in ea non estis scripti, in libro tamen vitæ continemini.</n>


text:
Gaudete in Domino semper: iterum dico gaudete.<n>[[Gaudete, ]]  etc. Lætatus in fide eorum et operibus, Apostolus ut alacriores sint, optat in hoc studio proficientes gaudere in Domino, et id iterat, ut se in eis vere gaudere ostendat.</n>


text:
Modestia vestra nota sit omnibus hominibus: Dominus prope est.<n>[[Modestia. ]]  Id est rectus modus, ut in Domino sit omne gaudium, et hoc per vos addiscant alii. Vel [[modestia nota sit omnibus]]  fidelibus et infidelibus, ut imitentur ne possint reprehendere. [[Dominus prope est, ]]  id est paratus dare quidquid opus est in spiritualibus vel temporalibus. De nulla re sitis solliciti et timidi. Sed petitiones de his quæ vultis impetrare.</n>


text:
Nihil solliciti sitis: sed in omni oratione, et obsecratione, cum gratiarum actione petitiones vestræ innotescant apud Deum.<n>[[Sed in omni oratione. ]]  Oratio et obsecratio, communiter pro se vel aliis, de quibuslibet, at petitio de rebus nominatim necessariis fit. [[Innotescant. ]]  Hæc notitia assiduitate fit, et vigilantia orationis. Tunc demum pax custodit corda in Christo. Hoc ideo dicit, quia qui cum Deo habet pacem, non timet mentem adversam. [[Apud Deum. ]]  Vel angelis, qui Deo eas offerunt. Unde: Cum oraretis, orationem vestram obtuli apud Deum. Vel nobis innotescant apud Deum per tolerantiam, non apud homines per jactantiam.</n>


text:
Et pax Dei, quæ exuperat omnem sensum, custodiat corda vestra, et intelligentias vestras in Christo Jesu.<n>[[Et pax Dei, ]]  id est Deus qui est pax summa, quæ nec cogitari potest, et ideo extra eum nullo opus est. [[Exsuperat omnem sensum. ]]  Nostrum, non eorum qui semper vident faciem Patris. Vel pax qua ipse Deus pacatus est, [[superat omnem sensum: ]]  præter suum, quia nec nos sic possumus nosse, nec ulli angeli.</n>


text:
De cetero fratres, quæcumque sunt vera, quæcumque pudica, quæcumque justa, quæcumque sancta, quæcumque amabilia, quæcumque bonæ famæ, siqua virtus, siqua laus disciplinæ, hæc cogitate.<n>[[De cætero, fratres, ]]  etc. Hactenus contra persecutores et contra pseudoprædicatores monuit. De cætero autem in conclusione, quæ ad perfectionem sunt exponit. [[Quæcunque justa. ]]  Istud ad proximum. [[Sancta, ]]  in propria vita; et ut minus dicatur, [[quæcunque sunt amabilia, ]]  id est, amari digna, ut modestus incessus, humilis sermo et hujusmodi. [[Bonæ famæ. ]]  AUG. Nobis vita nostra, aliis bona fama necessaria est. Proinde quisquis a flagitiorum criminibus vitam suam custodit, sibi benefacit; quisquis autem famam, etiam in alios misericors est.</n>


text:
Quæ et didicistis, et accepistis, et audistis, et vidistis in me, hæc agite: et Deus pacis erit vobiscum.


text:
Gavisus sum autem in Domino vehementer, quoniam tandem aliquando refloruistis pro me sentire, sicut et sentiebatis: occupati autem eratis.<n>[[Gavisus, ]]  etc. Hic commemorat, quod sibi sæpe necessaria miserant, unde alacritatem suam propensiorem factam ostendit quia in quo negligentes facti fuerant, adhibita solertia iterarunt, ut memores facti apostoli sui fructus emitterent in horreo cœlesti condendos. [[Aliquando, ]]  etc. Aliquo tempore, quia non omni potuerunt. [[Refloruistis. ]]  Ministrando mihi necessaria. Quæ ministratio dicitur flos, quia inde fructus vitæ æternæ provenit. [[Pro me. ]]  Quia mihi prodest vestra compassio. Ne autem viderentur aliqua mala causa intermisisse addit: [[modo refloruistis, ]]  sed ante eratis occupati et impediti aliquibus adversis.</n>


text:
Non quasi propter penuriam dico: ego enim didici, in quibus sum, sufficiens esse.<n>[[Non quasi. ]]  Non propter se, sed profectum eorum gaudet.</n>


text:
Scio et humiliari, scio et abundare (ubique et in omnibus institutus sum): et satiari, et esurire, et abundare, et penuriam pati.<n>[[Scio et humiliari. ]]  Qui penuria non frangitur, a gratiarum actione non retrahitur. Qui rerum temporalium desiderio non accenditur, scit humiliari, id est inopiam pati. [[Abundare. ]]  Qui acceptis rebus non extollitur, qui eas ad usum vanæ gloriæ non intorquet, qui solus non possidet quod accepit, sed cum indigentibus misericorditer dividit, scit abundare. Qui acceptis alimentis non ad ingurgitationem ventris, nec plus carni tribuit quam necessitas petit, scit satiari. Qui alimentorum inopiam sine murmuratione tolerat, nec pro necessitate victus agit aliquid, unde anima peccati laqueum incurrat, scit esurire.</n>


text:
Scitis autem et vos Philippenses, quod in principio Evangelii, quando profectus sum a Macedonia, nulla mihi ecclesia communicavit in ratione dati et accepti, nisi vos soli:


text:
Non quia quæro datum, sed requiro fructum abundantem in ratione vestra.<n>[[Non quia quæro. ]]  Datum est res ipsa quæ datur, ut munus, cibus, potus et hujusmodi. Fructus autem opera bona, et recta voluntas datoris. Unde Dominus in Evangelio non ait simpliciter: [[Qui recipit justum vel prophetam, ]]  sed addidit: [[in nomine justi vel prophetæ. ]]  Suscipere enim prophetam vel justum, datum est. In nomine justi vel prophetæ hoc facere, fructus est. Eliam pavisse leguntur corvus et vidua. Sed per corvum qui non nomine justi, dato pascebatur, per viduam, fructu, quia sciebat quod hominem Dei pasceret. [[Sed fructum. ]]  Id est bonam et rectam voluntatem bonæ operationi adjunctam. Non enim tam gaudet subventum esse suæ necessitati, quam illorum congratulatur fecunditati.</n>


text:
Habeo autem omnia, et abundo: repletus sum, acceptis ab Epaphrodito quæ misistis odorem suavitatis, hostiam acceptam, placentem Deo.<n>[[In odorem. ]]  Quæ missa sunt a vobis placent Deo ut odor suavissimus. Comparantur etiam orationi quæ est incensum Dei. Unde dicitur: [[Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis]]  Luc. 11..</n>


text:
Deus autem meus impleat omne desiderium vestrum secundum divitias suas in gloria in Christo Jesu.<n>[[Impleat omne desiderium vestrum. ]]  Non in terrenis, sed in gloria. Vel gloria Christi implentur desideria sanctorum, ut ipse Christus inde sit gloriosus.</n>


text:
Salutant vos, qui mecum sunt, fratres. Salutant vos omnes sancti, maxime autem qui de Cæsaris domo sunt.


text:
Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Timotheus frater:<n>[[Argumentum]]  Colossenses, sicut et Laodicenses, sunt Asiani, et ipsi præventi erant a pseudoapostolis, nec ad hos accessit ipse Apostolus, sed eos per epistolam corrigit. Audierant enim verbum ab Archippo, qui et ministerium in eos accepit. Ergo Apostolus jam ligatus scribit eis ab Epheso per Tichicum diaconem, et Onesimum acolythum. [[Paulus. ]]  Solito more salutationem præmittit. Qua præmissa de bonis eorum gratias agit, et fidem et dilectionem commendans orat, ut perficiantur in Christo, cujus beneficia et primatum secundum utramque naturam commendat; deinde sui ministerii dignitatem commemorans monet ne per prophetiam vel legis cæremonias seducti a Christo recedant; tandem omnes simul secundum sexus et ætates et conditiones moraliter instruit, et in fine Archippum commonet sollicitum fore suscepti ministerii. [[Apostolus, ]]  etc. Nota omnibus dignitate recte hic apostolum se nominat, quia et his apostolus erat, quibus per discipulos suos prædicaverat.</n>


text:
Gratia vobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. Gratias agimus Deo, et Patri Domini nostri Jesu Christi semper pro vobis orantes:<n>[[Gratias agimus. ]]  Ostendit bona quæ receperunt, dum pro his gratias agit.</n>


text:
quod pervenit ad vos, sicut et in universo mundo est, et fructificat, et crescit sicut in vobis, ex ea die, qua audistis, et cognovistis gratiam Dei in veritate,<n>[[Sicut, ]]  etc. Id est, ita pure et vere, sicut per me et alios venit in universum mundum, et adhuc manet in eo, quasi dicat: Non minus vobis factum est, quam in aliis ecclesiis. Cum sit in mundo Evangelium, fructificat ibi per bona opera, et crescit augmento scientiæ, et numero fidelium. Non per hoc ii plus habent quam vos, sed ita hoc facit Deus, sicut est in vobis, et ideo nil debetis superaddere.</n>


text:
sicut didicistis ab Epaphra carissimo conservo nostro, qui est fidelis pro vobis minister Christi Jesu,<n>[[Pro vobis, ]]  etc. Quorum salutem desiderans, cœpit Archippum adjuvare.</n>


text:
qui etiam manifestavit nobis dilectionem vestram in spiritu.<n>[[In Spiritu. ]]  Quia pro spiritualibus, non pro carnalibus diligitis.</n>


text:
Ideo et nos ex qua die audivimus, non cessamus pro vobis orantes, et postulantes ut impleamini agnitione voluntatis ejus, in omni sapientia et intellectu spiritali:<n>[[Impleamini in omni. ]]  Magnum est plene scire quid Deus velit, in omnibus rebus activæ vitæ et contemplativæ.</n>


text:
ut ambuletis digne Deo per omnia placentes: in omni opere bono fructificantes, et crescentes in scientia Dei:<n>[[In scientia. ]]  Ut non ignorent fidei suæ speciem, id est rem speratam, unde firmi erunt.</n>


text:
in omni virtute confortati secundum potentiam claritatis ejus, in omni patientia et longanimitate cum gaudio,<n>[[In omni virtute. ]]  Vos dico confortati a Deo in omni virtute, castitate scilicet et cæteris. Quod bene potest ille qui est claritas Patris, id est Filius. Vel secundum quod claram cognitionem vobis dedit.</n>


text:
gratias agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine:<n>[[Gratias agentes. ]]  Jam incipit dicere quod lex non prodest, sed nocet, et Christus ad omnia bona sufficit: quod inde potest sciri, cum ipse et alii apostoli (qui in legalibus fuerant) eis dimissis ad Christum confugerunt: Quasi dicat: Pro vobis oramus nos, gratias agentes Deo, ideo quia nos dignos facit, quod nunquam lex potuit. [[Dignos nos fecit. ]]  Non in lege, sed [[in lumine, ]]  id est per Deum qui est lumen de lumine, cujus gratia illuminamur. Vel [[in lumine, ]]  id est in clara cognitione, a quo devians cadit in tenebras. [[Sortis. ]]  Voluntas Dei, in humano genere sors est apud quem non est iniquitas, sed omnia facit per justitiam, etsi occultam.</n>


text:
qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suæ,<n>[[Eripuit nos de potestate. ]]  Id est de inferno, in quo tenebamur a diabolo: tam ex proprio quam ex delicto Adæ. [[Et transtulit, ]]  etc. Quando attollens nos de imo tartari, induxit in cœlum cum unico Filio suo. Jam enim credentes, qui fixa mente devoti sunt, exeuntes de sæculo duce dexteræ Patris angelo inducuntur in cœlum. [[Regnum Filii. ]]  De quo ipse dicit: [[Regnum meum non est de hoc mundo; ]]  non ait: Non est hic, sed, [[non est hinc, ]]  quia peregrinatur quidem in mundo, sed non est de mundo. Regno enim suo dicit, [[De mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo. ]]  Erant de mundo, quando ad mundi principem pertinebant.</n>


text:
in quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum:<n>[[Redemptionem. ]]  Destructa potestate diaboli facultas libertatis nobis data est fuso illius sanguine, qui nullum habuit peccatum. Ut quia diabolus illos merito tenebat, quos peccati reos conditione mortis obstrinxit, hos per eum merito dimitteret, quem nullius peccati reum immerito pœna mortis affecit.</n>


text:
qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturæ:<n>[[Qui est imago. ]]  Aliter imago regis est in nummo, aliter in filio. Nos sumus nummus, in quibus imago Dei Christus Filius. Nulla imago Dei debet coli, nisi illa quæ, hoc est quod ipse, nec ipsa pro illo, sed cum illo.</n>


text:
quoniam in ipso condita sunt universa in cælis, et in terra, visibilia, et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt:


text:
Et ipse est caput corporis Ecclesiæ, qui est principium, primogenitus ex mortuis: ut sit in omnibus ipse primatum tenens:<n>[[Caput corporis Ecclesiæ. ]]  Quia ita se habet ad Ecclesiam, sicut caput ad corpus. Et cum Ecclesia ab Abel cœpit, quomodo caput eorum? Bene, quia est principium Ecclesiæ, id est fundator. [[Qui est principium. ]]  Ecclesiæ secundum divinitatem, id est fundator Ecclesiæ, quia omnes justos, qui ab Abel usque ad ultimum justum generantur virtute divinitatis et misericordiæ suæ dono illuminavit. Secundum humanitatem etiam potest dici principium Ecclesiæ, quia super fidem humanitatis ejus fundata est. Et bene ipse est caput et principium, et rector, et fundator, quia ipse est primogenitus, etc. [[Primogenitus, ]]  etc. Sicut natus est ante omnia de Deo, ut omnia crearet, sic homo primus resurgit, ut restauret, ut semper sit primus et princeps.</n>


text:
quia in ipso complacuit, omnem plenitudinem inhabitare:<n>[[Plenitudinem. ]]  Quia omnia potest ex se; unde: [[Sicut Pater habet vitam in se, sic et Filius qui suscitat et vivificat quos vult, ]]  sic ostenditur perfectus Deus esse.</n>


text:
et per eum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quæ in terris, sive quæ in cælis sunt.<n>[[Per eum reconciliare. ]]  Deo placuit per eum reconciliare, et ipse pacificavit non gratis, sed per sanguinem cœlestia et terrestria, unde patet homini introitus in cœlum. [[Omnia]]  per eum facta, in ipso auctore vivunt.</n>


text:
Et vos cum essetis aliquando alienati, et inimici sensu in operibus malis:<n>[[Alienati et inimici]]  consilio ejus, quod idem valet, quia non receperunt quæ per Moysen mandavit Deus utpote devoti idolis suis.</n>


text:
nunc autem reconciliavit in corpore carnis ejus per mortem, exhibere vos sanctos, et immaculatos, et irreprehensibiles coram ipso:<n>[[Reconciliavit in corpore. ]]  Si mortalis et mortuus potuit reconciliare, jam immortalis potest omnia facere.</n>


text:
si tamen permanetis in fide fundati, et stabiles, et immobiles a spe Evangelii, quod audistis, quod prædicatum est in universa creatura, quæ sub cælo est, cujus factus sum ego Paulus minister.<n>[[Si tamen permanetis. ]]  Ideo tot et tanta dixerat de Christo, ut ipsi ponant spem in eo solo, in quo omnia sunt; non alicui elementorum vel angelorum se subjiciendos putent: hic solus colendus est, et ad hunc non æstimandus est quisquam. [[In universa. ]]  Quæ nova creatura modo est sub cœlo, adhuc tamen est peregrina, sed tamen veniet ad gloriam.</n>


text:
Qui nunc gaudeo in passionibus pro vobis, et adimpleo ea quæ desunt passionem Christi, in carne mea pro corpore ejus, quod est Ecclesia:<n>[[Adimpleo. ]]  Ea passionum quæ Christus sustinuit, vel quæ modo sustinere præcepit, quæ adhuc desunt adimpleo, id est paratus sum pati.</n>


text:
cujus factus sum ego minister secundum dispensationem Dei, quæ data est mihi in vos, ut impleam verbum Dei:<n>[[Factus sum ego. ]]  Ministrum Evangelii a Deo per Christum se factum dicit, ut ministerium a Deo cœptum, per idoneum servum impleatur, quod ignotum fuit a sæculis. [[Data est mihi. ]]  Ut impleam quod Deus præordinavit de vobis, vos scilicet per incarnationem salvari. Hoc dicit, ne videatur salus non esse promissa gentibus. Vel, [[mihi data est in vobis, ]]  tantum est enim quod a meis quæritur, quantum si a meipso.</n>


text:
mysterium, quod absconditum fuit a sæculis, et generationibus, nunc autem manifestatum est sanctis ejus,


text:
quibus voluit Deus notas facere divitias gloriæ sacramenti hujus in gentibus, quod est Christus, in vobis spes gloriæ,


text:
quem nos annuntiamus, corripientes omnem hominem, et docentes omnem hominem, in omni sapientia, ut exhibeamus omnem hominem perfectum in Christo Jesu:<n>[[Corripientes. ]]  Contradicentes corripimus et vincimus, et obedientes docemus. [[In omni sapientia. ]]  Vera sapientia est, cum Christus agnoscitur. [[Ut exhibeamus, ]]  etc. [[In quo. ]]  Quasi dicat: Labori meo adjungit Deus miracula ad confirmationem.</n>


text:
Volo enim vos scire qualem sollicitudinem habeam pro vobis, et pro iis qui sunt Laodiciæ, et quicumque non viderunt faciem meam in carne:<n>[[Volo, ]]  etc. Sequitur: [[Pro vobis. ]]  Non enim minus pro his quos non vidit, quam pro his quos vidit sollicitus fuit Apostolus.</n>


text:
ut consolentur corda ipsorum, instructi in caritate, et in omnes divitias plenitudinis intellectus, in agnitionem mysterii Dei Patris et Christi Jesu:<n>[[Instructi in charitate. ]]  Quam Deus ad nos habuit, qui pro nobis Filium tradidit. [[In omnes divitias. ]]  Id est copias intellectus pleni, ubi perfecte de humanis et divinis habeant intellectum, velut de anima et de supernis spiritibus. Aliter enim nemo ad cognitionem Dei ascendit. [[Dei Patris, ]]  etc. Ut sciatis quod alia persona sit Pater a Filio, quamvis idem in substantia cum eo. Ad cognitionem si tenditis, ad Christum tantum recurrite, quia in eo sunt omnes copiæ, sed absconditæ, et ideo ne miremini si in Christo estis, et eas nondum invenistis, quia non omnibus patent, sed his qui petunt et pulsant.</n>


text:
Hoc autem dico, ut nemo vos decipiat in sublimitate sermonum.<n>[[Hoc autem. ]]  Non solum dico ut ad ea tendatis quæ nondum habetis, sed ut nemo decipiat, et ratione mundanarum rerum abstrahat a spe quæ est in Christo.</n>


text:
Nam etsi corpore absens sum, sed spiritu vobiscum sum: gaudens, et videns ordinem vestrum, et firmamentum ejus, quæ in Christo est, fidei vestræ.<n>[[Sed et spiritu. ]]  Sanctis datum est in spiritu videre remota. Caveant ergo sibi quorum actus magistrum non latent. [[Gaudens. ]]  Per hoc promptiores facit circa Evangelium, quia gaudere se dicit in dispositione conversationis eorum et fidei stabilitate, ut scientes unde placeant Deo in eo fierent firmiores.</n>


text:
radicati, et superædificati in ipso, et confirmati fide, sicut et didicistis, abundantes in illo in gratiarum actione.<n>[[Radicati. ]]  Minores in activa vita. [[Super]]  alios [[ædificati in ipso. ]]  Id est vos majores qui in contemplatione estis.</n>


text:
Videte ne quis vos decipiat per philosophiam, et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum:<n>[[Fallaciam. ]]  Quod de lege pseudoprædicatores dicunt. [[Et inanem. ]]  Quia in hac falsitate nulla utilitas, quod solet aliquando esse in falsis. [[Secundum elementa. ]]  Illos tangit qui prudentius idola exponunt dicentes, Juno est ær, Neptunus mare; ideo cum diceret [[secundum philosophiam et inanem, ]]  addit, [[secundum elementa mundi: ]]  quasi admonens ne qualescunque adoratores simulacrorum, sed et quasi doctores et interpretatores signorum cavendos esse.</n>


text:
quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter:<n>[[Corporaliter. ]]  Non quia corporeus sit Deus, sed verbo translato usus est, quia in templo manufacto, non corporaliter, sed umbratiliter habitavit, id est præfigurantibus signis. [[Corporaliter, ]]  quia in Christi corpore quod sumpsit de virgine tanquam in templo habitat Deus, sed non ita in sanctis, quia ille caput in quo omnes sensus, insistit; quasi solus tactus, quibus datus est spiritus ad mensuram, de quibus non potest dici: [[Verbum caro factum est]]  Joan. 1., nec quisquam illorum dicitur unigenitus Dei.</n>


text:
in quo et circumcisi estis circumcisione non manu facta in expoliatione corporis carnis, sed in circumcisione Christi:


text:
consepulti ei in baptismo, in quo et resurrexistis per fidem operationis Dei, qui suscitavit illum a mortuis.<n>[[Consepulti ei. ]]  Id est ad similitudinem sepulturæ ejus baptizati. [[Per fidem operationis. ]]  Id est credendo opera Dei. Exponit unum de operibus Dei, quod præcipue necesse est credere volentibus resurgere, scilicet quod Christum suscitavit Deus, et quod exemplo Christi suscitabit illos unde subdit: [[Qui suscitavit, ]]  etc.</n>


text:
Et vos cum mortui essetis in delictis, et præputio carnis vestræ, convivificavit cum illo, donans vobis omnia delicta:


text:
delens quod adversus nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci:<n>[[Delens. ]]  Non solum vobis gentibus Deus donavit, sed et nobis Judæis prævaricationes, quæ sunt ex lege, dimisit. Et hoc, [[Delens. ]][[Chirographum. ]]  Dicit peccatum Adæ, quod tulit et fixit cruci, non autem solum alia: quia nisi hoc et alia tolleret, non liberaremur a morte et inferno. Dum innocens occiditur, peccatum crucifigitur. [[Decretum, ]]  est sententia in cunctis hominibus adversa, qua dictum est: [[Morte moriemini, ]]  etc. [[Affigens illud. ]]  Ut jam cesset, cum omnia sacrificia in oblatione veri agni sint adimpleta.</n>


text:
et expolians principatus, et potestates traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso.<n>[[Exspolians principatus et potestates. ]]  Auferendo Abraham, Isaac et cæteros justos. [[Traduxit, ]]  longe ab hoc regno ad cœlum duxit. [[Confidenter. ]]  Id est cum spe victoriæ. [[Triumphans, ]]  id est expugnans illos in cruce, quod non est in abscondito, sed [[palam. ]]  Si quis enim perfectionem Ecclesiæ respicit, aperte videtur victus antiquus hostis. Vel, [[principatus et potestates traduxit, ]]  id est ab Ecclesia exterminavit. [[Triumphans illos in semetipso. ]]  Morte sua. Uno quippe verissimo sacrificio pro nobis oblato, quidquid culparum erat (unde nos principatus et potestates ad luenda supplicia vitæ detinebant), exstinxit: unde ergo accepit diabolus exterius potestatem Dominicæ carnis occidendæ, inde interior quæ nos tenebat potestas ejus occisa est.</n>


text:
quæ sunt umbra futurorum: corpus autem Christi.<n>[[Quæ sunt umbra, ]]  etc. Tunc fuerunt hujusmodi præcepta, quæ non servare peccatum erat, nunc testimonia et confirmatio veritatis. Ego Scriptura quæ tunc fuit exactrix operum significantium, nunc testis est rerum significatarum: et quæ tunc observabatur ad prænuntiationem, nunc recitatur ad confirmationem. [[Corpus autem. ]]  Id est, veritas hujus umbræ est [[Christi, ]]  id est, ad Christum pertinet. Vel illa omnia sunt corpus Christi, id est significant corpus Christi, vel quod sumpsit de virgine, vel quod est Ecclesia.</n>


text:
Nemo vos seducat, volens in humilitate, et religione angelorum, quæ non vidit ambulans, frustra inflatus sensu carnis suæ,<n>[[Volens. ]]  Id est amans ea quæ non vidit. Vel, [[volens]]  scilicet suadere [[quæ non vidit, ]]  scilicet legis cæremonias quarum rationem ignorat. [[Inflatus. ]]  Non aliud intelligit inflatus quam sensualitas capit.</n>


text:
et non tenens caput, ex quo totum corpus per nexus, et conjunctiones subministratum, et constructum crescit in augmentum Dei.<n>[[Constructum, ]]  etc. In unum per conjunctionem, quia idem credunt, et eadem operantur. Et [[subministratum]]  in subserviendo. [[Per nexus. ]]  Id est per charitatem, sine qua membra non cohærent, nec invicem serviunt, nec vivunt. [[In augmentum Dei. ]]  Augetur Deus redeuntibus, sicut comminuitur deserentibus.</n>


text:
Si ergo mortui estis cum Christo ab elementis hujus mundi: quid adhuc tamquam viventes in mundo decernitis?<n>[[Si ergo mortui. ]]  Hactenus monuit stantes ne seducerentur, nunc eos aggreditur, qui jam aliqua de lege servabant; quasi dicat: Vos videte ne seducamini, sed vos aliis dicite quare legem servatis? Elementa dicit creaturas hujus mundi. Si, inquit, cum fidem Christi accepistis, estis separati a peccato, et ab elementis mundi, id est ab abstinentia, et ab omni superstitione creaturarum mundi. [[Quid adhuc, ]]  etc. Potest accipi [[cum Christo]]  ac [[sicut Christus. ]]</n>


text:
quæ sunt omnia in interitum ipso usu, secundum præcepta et doctrinas hominum:<n>[[Quæ omnia ipso usu, ]]  etc. Si quis utitur eis Judaico ritu, ut ab his abstineat, illis utatur, credens inde justificari, ducunt in mortem. Ista dico jam existentia [[secundum præcepta et doctrinas hominum, ]]  etc., non Dei: postquam enim veritas venit, jam non hæc Deus præcipit, sed Pharisæi et auctoritate hæc præcipiunt, et rationibus docent.</n>


text:
quæ sunt rationem quidem habentia sapientiæ in superstitione, et humilitate, et non ad parcendum corpori, non in honore aliquo ad saturitatem carnis.<n>[[In humilitate, ]]  etc. Non intelligitur hic illa humilitas quæ est virtus, sed sicut ex Græco intelligitur, ea qua mens sentit humilia, id est utilia et terrena, id est dejectione animæ, et sunt: [[Non ad parcendum corpori. ]]  Quia in illis observantiis multus labor est, qui est inanis, et non sunt: [[In honore]]  Dei, cujus consilium, irritum dicitur, nec sanctorum, quorum fides destruitur et non sunt: [[Ad saturitatem carnis, ]]  quia multa subtrahunt. [[In superstitione, ]]  etc. Simulata est religio ut videantur vera quæ falsa sunt, quæ mentes in terra humiliat, ne erigantur ad superna; et obest corpori, cujus caput Christus: non in honore quia truncati capite Christo explentes sensum carnis. Sagina enim carnalis est sensus traditio humana, quia hoc dicit sufficere quod carnis tradit prudentia.</n><pb/>


text:
Igitur, si consurrexistis cum Christo: quæ sursum sunt quærite, ubi Christus est in dextera Dei sedens:<n>[[Quæ sursum sunt. ]]  Non loco, sed merito excellentiæ.</n>


text:
quæ sursum sunt sapite, non quæ super terram.<n>[[Quæ sursum. ]]  Spiritualia, quæ significabantur per carnales observantias, hæc sunt, gloria æterna et quæ ad eam ducunt.</n>


text:
Mortui enim estis, et vita vestra est abscondita cum Christo in Deo.<n>[[Vita vestra abscondita. ]]  Hoc est, tempus vestrum nondum advenit, quia nondum venit æstas, id est Christi adventus, ubi discernentur arbores fructuosæ a sterilibus; sed tempus terrena amantium semper est paratum. Cum autem Christus apparuerit, hoc est tempus nostrum.</n>


text:
Mortificate ergo membra vestra, quæ sunt super terram: fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam, et avaritiam, quæ est simulacrorum servitus:<n>[[Mortificate, ]]  etc. Post rationes de plenitudine Christi, generalis exhortatio ad omnes de moribus subditur, ne ad priorem consuetudinem redeant. [[Membra vestra. ]]  Id est partes veteris hominis, vel membrorum concupiscentias. [[Fornicationem, ]]  etc. Describit delicta quæ membra appellat, ut post acceptam veritatis rationem bonæ vitæ operam darent. Multum obest scire rationem veri, et non eam factis exsequi. [[Qui enim scit voluntatem Domini, et non facit, plagis vapulabit multis]]  Luc. 12.. [[Et avaritiam. ]]  Sub uno nomine duo pessima prohibet, idololatriam et avaritiam, quæ non est dispar malitia, quia radix omnium malorum, et pene uno explentur opere: quia sicut idololatria uni Deo auferre nititur gloriam, ne solus nomen deitatis habeat, ita avarus in Dei res se extendit, ut solus usurpet quæ Deus omnibus fecit: utraque Deo inimica, quia negant Deo quæ ejus sunt.</n>


text:
in quibus et vos ambulastis aliquando, cum viveretis in illis.<n>[[In quibus et vos ambulastis. ]]  Hoc me morat ut se evasisse gaudeant et de cætero caveant.</n>


text:
Nunc autem deponite et vos omnia: iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, turpem sermonem de ore vestro.<n>[[Nunc autem. ]]  Supra vetuit graviora, nunc minora, ne hæc putentur non periculosa. Sunt qui non habent consuetudinem ebrietatis, qui aliquando inebriantur: sicut etiam sunt qui non habent consuetudinem mentiendi, et tamen aliquando mentiuntur, sic et in aliis fit. Prohibet ergo aliquando mentiri, et præcipue assidue mentiri.</n>


text:
et induentes novum eum, qui renovatur in agnitionem secundum imaginem ejus qui creavit illum:<n>[[Qui renovatur. ]]  Renovatio mentis dicitur secundum Deum, ut in epistola ad Ephesios legitur, vel [[secundum imaginem Dei, ]]  ut hic legitur. Sed ideo secundum Deum ne secundum aliam creaturam fieri putetur.</n>


text:
ubi non est gentilis et Judæus, circumcisio et præputium, Barbarus et Scytha, servus et liber: sed omnia, et in omnibus Christus.


text:
Induite vos ergo, sicut electi Dei, sancti, et dilecti, viscera misericordiæ, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam:


text:
supportantes invicem, et donantes vobismetipsis si quis adversus aliquem habet querelam: sicut et Dominus donavit vobis, ita et vos.


text:
Super omnia autem hæc, caritatem habete, quod est vinculum perfectionis:<n>[[Charitatem. ]]  Ipsa est enim eminentior via quæ supereminet scientiæ et omnibus præceptis. Hæc est vestis Domini inconsutilis desuper contexta. Inconsutilis ne aliquando dissutilis, quæ ad unum pervenit, quia charitas in unum omnes colligit.</n>


text:
et pax Christi exsultet in cordibus vestris, in qua et vocati estis in uno corpore: et grati estote.<n>[[Pax. ]]  Hæc est necessaria ad unitatem corporis, quam ipsa fecit. [[Pax Dei. ]]  Potest pax dici quæ non habet charitatem; charitas vero semper secum habet pacem.</n>


text:
Verbum Christi habitet in vobis abundanter, in omni sapientia, docentes, et commonentes vosmetipsos, psalmis, hymnis, et canticis spiritualibus, in gratia cantantes in cordibus vestris Deo.<n>[[Docentes et commonentes. ]]  Hoc dicit, ut doctrina fiat illis qui nesciunt, et commonitio illis qui sciunt.</n>


text:
Omne, quodcumque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini Jesu Christi, gratias agentes Deo et Patri per ipsum.<n>[[Omne quodcunque. ]]  Quia præcepit supra Deum laudari in corde, nunc et in verbis et in factis nomen Dei laudari, et exaltari hortatur: ut sic verba nostra et opera careant reprehensione, ut magnificetur Dominus, cujus magisterio invituperabiles sunt discipuli. [[Omnia. ]]  Non solum quæ facitis in verbo vel opere, sed omnia, etiam cogitationes, et si qua sunt alia. Vel quidquid facitis, facite omne, id est perfectum, Deo attribuendo, et hoc est, facientes in nomine. [[Gratias agentes. ]]  Tunc vere agimus gratias Deo per Christum, si modum præceptorum ejus custodiamus.</n>


text:
Patres, nolite ad indignationem provocare filios vestros, ut non pusillo animo fiant.<n>[[Patres. ]]  Modestos præcipit patres esse filiis, ne coarctati ab illis, delinquant in illos, et Deum offendant. Ira enim inconsiderata res est, ita ut aliquando nec sibi parcat qui irascitur.</n>


text:
Servi, obedite per omnia dominis carnalibus, non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed in simplicitate cordis, timentes Deum.


text:
Quodcumque facitis, ex animo operamini sicut Domino, et non hominibus:<n>[[Ex animo operamini sicut Domino. ]]  Eam Deus innocentiam probat, qua homo non metu pœnæ fit innocens, sed amore justitiæ: nam qui timore non peccat, quamvis non noceat aliis, sibi tamen plurimum nocet. Simulata æquitas non est æquitas, sed duplicatum peccatum. In quo est iniquitas et simulatio.</n>


text:
Qui enim injuriam facit, recipiet id quod inique gessit: et non est personarum acceptio apud Deum.<pb/>


text:
orantes simul et pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium sermonis ad loquendum mysterium Christi (propter quod etiam vinctus sum),<n>[[Ostium. ]]  Id est os meum faciat apertum: quod ad hoc datum est, ut inde prodeat verbum. Apertum est, quando multa et magna dicit.</n>


text:
In sapientia ambulate ad eos, qui foris sunt: tempus redimentes.<n>[[Tempus redimentes. ]]  Id est opportunitatem prædicandi eis, aliquibus modis, præparantes.</n>


text:
Sermo vester semper in gratia sale sit conditus, ut sciatis quomodo oporteat vos unicuique respondere.


text:
Quæ circa me sunt, omnia vobis nota faciet Tychicus, carissimus frater, et fidelis minister, et conservus in Domino:


text:
quem misi ad vos ad hoc ipsum, ut cognoscat quæ circa vos sunt, et consoletur corda vestra,<n>[[Ut cognoscat quæ circa vos sunt et consoletur corda vestra, ]]  etc. Magis cavet qui se videt cognosci, quam qui se videt ignorari.</n>


text:
cum Onesimo carissimo, et fideli fratre, qui ex vobis est. Omnia, quæ hic aguntur, nota facient vobis.


text:
Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, et Marcus consobrinus Barnabæ, de quo accepistis mandata: si venerit ad vos, excipite illum:<n>[[Accepistis, ]]  quod rediit ad me, et ideo si venerit.</n>


text:
et Jesus, qui dicitur Justus: qui sunt ex circumcisione: hi soli sunt adjutores mei in regno Dei, qui mihi fuerunt solatio.


text:
Salutat vos Epaphras, qui ex vobis est, servus Christi Jesu, semper sollicitus pro vobis in orationibus, ut stetis perfecti, et pleni in omni voluntate Dei.


text:
Testimonium enim illi perhibeo quod habet multum laborem pro vobis, et pro iis qui sunt Laodiciæ, et qui Hierapoli.


text:
Et cum lecta fuerit apud vos epistola hæc, facite ut et in Laodicensium ecclesia legatur: et eam, quæ Laodicensium est, vos legatis.<n>[[Facite ut et in, ]]  etc. Ex hoc loco intelligimus, quod generales sunt instructiones Apostoli, et ad omnium hominum profectum scriptæ sunt epistolæ.</n>


text:
Salutatio, mea manu Pauli. Memores estote vinculorum meorum. Gratia vobiscum. Amen.<n>[[Memores estote, ]]  etc. Antequam salutationem ponat, præmittit exhortationem dicens: [[Memores, ]]  etc.</n>


text:
Paulus, et Silvanus, et Timotheus ecclesiæ Thessalonicensium in Deo Patre, et Domino Jesu Christo.<n>[[Argumentum]]  Thessalonicenses sunt Macedones. Hi in Christo Jesu accepto verbo veritatis perstiterunt in fide, etiam in persecutione civium suorum. Præterea, nec receperunt falsos apostolos, nec ea quæ a falsis apostolis dicebantur. Hos collaudat Apostolus, scribens eis ab Athenis, per Tichicum diaconem, et Onesimum acolythum. [[Silvanus et Timotheus. ]]  Nominibus illorum præscribitur salutatio, sed sensus et verba hujus epistolæ solius apostoli sunt.</n>


text:
Gratia vobis, et pax. Gratias agimus Deo semper pro omnibus vobis, memoriam vestri facientes in orationibus nostris sine intermissione,<n>[[Gratia vobis et pax. ]]  De more suo salutationem præmittit, qua præmissa de bonis eorum gratias agit, commemorans non solum fidem et opera, sed etiam conversionis modum et malorum sustinentiam.</n>


text:
memores operis fidei vestræ, et laboris, et caritatis, et sustinentiæ spei Domini nostri Jesu Christi, ante Deum et Patrem nostrum:<n>[[Ante Deum. ]]  Inde ita certi ac si jam videatis, et ita eos animat.</n>


text:
quia Evangelium nostrum non fuit ad vos in sermone tantum, sed et in virtute, et in Spiritu Sancto, et in plenitudine multa, sicut scitis quales fuerimus in vobis propter vos.<n>[[In Spiritu sancto. ]]  Quia per me recepistis dona Spiritus, non parce, sed in plenitudine. [[Quales fuerimus, ]]  etc. Per hoc etiam quod nos passi sumus in exemplum vobis, patet quod Deus vos dilexit et elegit.</n>


text:
Et vos imitatores nostri facti estis, et Domini, excipientes verbum in tribulatione multa, cum gaudio Spiritus Sancti:


text:
A vobis enim diffamatus est sermo Domini, non solum in Macedonia, et in Achaia, sed et in omni loco fides vestra, quæ est ad Deum, profecta est ita ut non sit nobis necesse quidquam loqui.


text:
Ipsi enim de nobis annuntiant qualem introitum habuerimus ad vos: et quomodo conversi estis ad Deum a simulacris, servire Deo vivo, et vero,


text:
et exspectare Filium ejus de cælis (quem suscitavit a mortuis) Jesum, qui eripuit nos ab ira ventura.<pb/>


text:
Nam ipsi scitis, fratres, introitum nostrum ad vos, quia non inanis fuit:<n>[[Quia non. ]]  Hoc de illo scitis, quia non fuit in prosperitate sæculari, quæ inanis, sed in multa sollicitudine pro adversis: et propterea habuimus fiduciam non in nobis qui fragiles, sed in Domino.</n>


text:
sed ante passi, et contumeliis affecti (sicut scitis) in Philippis, fiduciam habuimus in Deo nostro, loqui ad vos Evangelium Dei in multa sollicitudine.<n>[[In Philippis. ]]  Pressuram quam hic commemorat, passus est propter spiritum pythonem, quem a puella ejecerat.</n>


text:
Exhortatio enim nostra non de errore, neque de immunditia, neque in dolo,<n>[[Exhortatio. ]]  Hic contra pseudoapostolos videtur incipere commemorans de Evangelii veritate, deinde sua inter nos prudenti conversatione. [[In dolo. ]]  Etiam veritas est in dolo quando non pro amore veritatis et utilitate auditorum prædicatur, sed ut gloria vel aliud lucrum acquiratur.</n>


text:
sed sicut probati sumus a Deo ut crederetur nobis Evangelium: ita loquimur non quasi hominibus placentes, sed Deo, qui probat corda nostra.<n>[[Non quasi hominibus placentes. ]]  Hoc nisi ipse operetur in nobis, vitare nequimus. Quas enim vires nocendi habeat humanæ gloriæ amor non sentit, nisi qui ei bellum indixerit: quia si cuiquam facile est laudem non cupere, dum negatur, difficile est tamen ea non delectari cum offertur.</n>


text:
Neque enim aliquando fuimus in sermone adulationis, sicut scitis: neque in occasione avaritiæ: Deus testis est:<n>[[Neque. ]]  In hoc tangit pseudoapostolos, qui se potius quam Dei doctrinam commendari volebant. Apostolus autem, qui gloriam non ad præsens, sed in futuro quærebat, se humilem faciebat, ut Dei prædicatio exaltaretur. [[In occasione. ]]  Non dico in avaritiam, sed nec feci vel dixi, in quo esset occasio avaritiæ. Inde est. [[Deus testis, ]]  qui novit cor: hoc enim non ita patet hominibus.</n>


text:
Cum possemus vobis oneri esse ut Christi apostoli: sed facti sumus parvuli in medio vestrum, tamquam si nutrix foveat filios suos.<n>[[Possemus vobis, ]]  etc. Intantum gravat pseudoapostolorum causam ut se abnuere dicat, cum liceret illi subsidia requirere ad comprimendum illos quibus nec facultas erat, nec pudor poscendi. Apostolicæ autem potestatis debitum vocat [[onus, ]]  propter pseudoapostolos, qui illud indebite usurpantes importune a plebibus exigebant. [[Filios suos. ]]  Alienos filios quandoque nutrit mulier pro mercede, non ex amore: proprios vero, ex dilectione.</n>


text:
Ita desiderantes vos, cupide volebamus tradere vobis non solum Evangelium Dei, sed etiam animas nostras: quoniam carissimi nobis facti estis.


text:
Memores enim estis, fratres, laboris nostri, et fatigationis: nocte ac die operantes, ne quem vestrum gravaremus, prædicavimus in vobis Evangelium Dei.


text:
deprecantes vos, et consolantes, testificati sumus, ut ambularetis digne Deo, qui vocavit vos in suum regnum et gloriam.<n>[[Vocavit, ]]  vocatione quæ est secundum propositum.</n>


text:
Ideo et nos gratias agimus Deo sine intermissione: quoniam cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud, non ut verbum hominum, sed (sicut est vere) verbum Dei, qui operatur in vobis, qui credidistis:<n>[[Ideo. ]]  Quia vos vocavit, gratias agimus. [[Vocavit]]  dico, quod inde apparet, quia vos cito et firmiter recepistis verbum etc. [[Auditus Dei. ]]  Id est, quod audivimus a Deo, vel in quo auditur Deus. [[Sicut est verbum Dei. ]]  Tanta enim devotione receperunt verbum, ut probarent se intellexisse Dei esse doctrinam.</n>


text:
vos enim imitatores facti estis, fratres, ecclesiarum Dei, quæ sunt in Judæa in Christo Jesu: quia eadem passi estis et vos a contribulibus vestris, sicut et ipsi a Judæis:<n>[[Vos enim imitatores, ]]  etc. Multa dixit contra pseudo: jam ne pro sua vel apostolorum tribulatione moveantur, hortatur.</n>


text:
qui et Dominum occiderunt Jesum, et prophetas, et nos persecuti sunt, et Deo non placent, et omnibus hominibus adversantur,


text:
prohibentes nos gentibus loqui ut salvæ fiant, ut impleant peccata sua semper: pervenit enim ira Dei super illos usque in finem.<n>[[Pervenit. ]]  Ideo semper implent peccata, quia ira Dei pervenit ut excæcentur. [[Usque in finem. ]]  Quia in fine sæculi convertentur Judæi nonnulli. [[Ore, aspectu, ]]  etc. Os et aspectus cessabant, quia coram alloqui non poterat Apostolus; sed cor et sollicitudo non quiescit.</n>


text:
Nos autem fratres desolati a vobis ad tempus horæ, aspectu, non corde, abundantius festinavimus faciem vestram videre cum multo desiderio:


text:
quoniam voluimus venire ad vos, ego quidem Paulus, et semel, et iterum: sed impedivit nos Satanas.<n>[[Sed impedivit. ]]  Quod Deus impediri permiserit, ad majorem coronam istorum est, quia steterunt eo absente.</n>


text:
Quæ est enim nostra spes aut gaudium, aut corona gloriæ? nonne vos ante Dominum nostrum Jesum Christum estis in adventu ejus?<n>[[Quæ est, ]]  etc. CHRYS. Quanti est hoc ardoris? Nunquam pater et mater si simul essent congressi, et suum miscuissent desiderium, potuissent ostendere suum desiderium ex æquo respondens Paulo. Magis, inquit, exsulto propter vos quam propter coronam. Cogita ergo quantum sit integram adesse Ecclesiam quæ a Paulo fuit plantata, et egit radices. [[Aut corona gloriæ. ]]  Si modo gloria, quid apud verum judicem?</n>


text:
et misimus Timotheum fratrem nostrum, et ministrum Dei in Evangelio Christi, ad confirmandos vos, et exhortandos pro fide vestra:<n>[[Ad confirmandos vos. ]]  Propter hoc ipse venire desideraverat.</n>


text:
Nam et cum apud vos essemus, prædicebamus vobis passuros nos tribulationes, sicut et factum est, et scitis.


text:
Propterea et ego amplius non sustinens, misi ad cognoscendam fidem vestram: ne forte tentaverit vos is qui tentat, et inanis fiat labor noster.


text:
Nunc autem veniente Timotheo ad nos a vobis, et annuntiante nobis fidem et caritatem vestram, et quia memoriam nostri habetis bonam semper, desiderantes nos videre, sicut et nos quoque vos:<n>[[Sicut nos quoque vos: ideo. ]]  Quia hæc annuntiavit, non pro ejus præsentia, consolati sumus.</n>


text:
ideo consolati sumus, fratres, in vobis in omni necessitate et tribulatione nostra, per fidem vestram,


text:
Quam enim gratiarum actionem possumus Deo retribuere pro vobis in omni gaudio, quo gaudemus propter vos ante Deum nostrum,<n>[[Quam enim gratiarum, ]]  etc. Nihil est enim tam dignum, quod sufficere possit ad compensationem acquisitæ salutis gentium.</n>


text:
nocte ac die abundantius orantes, ut videamus faciem vestram, et compleamus ea quæ desunt fidei vestræ?


text:
Vos autem Dominus multiplicet, et abundare faciat caritatem vestram in invicem, et in omnes, quemadmodum et nos in vobis:


text:
ad confirmanda corda vestra sine querela in sanctitate, ante Deum et Patrem nostrum, in adventu Domini nostri Jesu Christi cum omnibus sanctis ejus. Amen.<n>[[Sine querela. ]]  Ne vos de malis conqueramini, vel ita sitis innocentes, ne quis de vobis possit conqueri, et ut sitis etiam. [[In sanctitate. ]]  Id est, virtutum consummatione per hoc exsistentes ante Deum, non ad aspectus hominum.</n><pb/>


text:
De cetero ergo, fratres, rogamus vos et obsecramus in Domino Jesu, ut quemadmodum accepistis a nobis quomodo oporteat vos ambulare, et placere Deo, sic et ambuletis ut abundetis magis.<n>[[De cætero. ]]  Hactenus patientiam perfectis in sua vel in illorum tribulatione suasit, nunc minoribus de munditia suadet, exhortans eos ad continentiam. [[Quemadmodum. ]]  Audiendo et intelligendo [[a nobis, ]]  id est a me et Silvano. [[Quomodo vos oporteat ambulare, ]]  etc., [[sic et ambuletis, ]]  recte conversando. [[Et placere Deo. ]]  Ille placet Deo, qui fidem rectam quam habet, exsecutione virtutum et perfectæ operationis decorat. [[Sic et ambuletis. ]]  Est ordo: rogamus ut ambuletis quemadmodum accepistis. [[Ut abundetis magis. ]]  Hoc non mutatur in ordinatione litteræ.</n>


text:
Scitis enim quæ præcepta dederim vobis per Dominum Jesum.<n>[[Scitis enim quæ præcepta. ]]  HIER. Sanctificatio ab omni incontinentia revocat Christianum, cui incontinenti non expedit sanctum Christi corpus attingere, maxime cum Moyses Judæos sanctificare volens, populum totum ab omni femina se continere præcepit, ut Dei potiri præsentia mererentur.</n>


text:
ut sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione, et honore:<n>[[Vas suum. ]]  Id est uxorem, possideat dominando ei, et hoc, [[In sanctificatione, ]]  abstinendo in festis a coitu, [[Honore. ]]  Non turpiter abutendo ea.</n>


text:
et ne quis supergrediatur, neque circumveniat in negotio fratrem suum: quoniam vindex est Dominus de his omnibus, sicut prædiximus vobis, et testificati sumus.


text:
Itaque qui hæc spernit, non hominem spernit, sed Deum: qui etiam dedit Spiritum suum Sanctum in nobis.<n>[[Qui etiam dedit, ]]  etc. Ad hæc peragenda dedit vobis spiritum, ne ergo tantum adjutorem spernatis, qui in corpore subdito peccatis non habitat. Vel nobis apostolis, ut major esset auctoritas prædicandi et arguendi. [[Rogamus autem vos fratres, ]]  etc. Non est prædictis legibus contraria exhortatio. Etenim accidebat, ut alii quidem liberaliter suppeditarent egentibus, alii vero propter eorum munificentiam, operari negligerent. Jure ergo et illos laudavit, et his dedit utile consilium.</n>


text:
De caritate autem fraternitatis non necesse habemus scribere vobis: ipsi enim vos a Deo didicistis ut diligatis invicem.


text:
Etenim illud facitis in omnes fratres in universa Macedonia. Rogamus autem vos, fratres, ut abundetis magis,


text:
et opera detis ut quieti sitis, et ut vestrum negotium agatis, et operemini manibus vestris, sicut præcepimus vobis:<n>[[Operam detis. ]]  Quasi dicat: Difficile est dimittere consuetudinem, sed cogite vos. [[Et operemini manibus. ]]  Opus agendum est, non otiandum: quia et honestum est, et quasi lux ad infideles, et non de iderabitis rem alterius, nedum rogetis vel tollatis.</n>


text:
et ut honeste ambuletis ad eos qui foris sunt: et nullius aliquid desideretis.<n>[[Nolumus autem. ]]  Post exhortationem de continentia, et post correctionem a curiositate, mortuos resurrecturos confirmat, et per Christi resurrectionem, et sua auctoritate.</n>


text:
Nolumus autem vos ignorare fratres de dormientibus, ut non contristemini sicut et ceteri, qui spem non habent.<n>[[Per Jesum adducet cum eo. ]]  Semper euntes, eum sequendo venerunt ad somnum mortis, unde et in alia scribitur Epistola: [[Nos qui vivimus. ]]</n>


text:
Si enim credimus quod Jesus mortuus est, et resurrexit: ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum, adducet cum eo.<n>[[Eos. ]]  Non solum eos qui vivi invenientur, sed et mortuos, de quibus dubitatis. [[Qui dormierunt. ]]  Christum dicit mortuum, fideles dormientes, ut magis credant resurrectionem: Christum mortuum appellat, ut dum audivimus illum mortuum fuisse et resurrexisse, nos quoque speremus resurrecturos per virtutem divinitatis ejus.</n>


text:
Hoc enim vobis dicimus in verbo Domini, quia nos, qui vivimus, qui residui sumus in adventum Domini, non præveniemus eos qui dormierunt.<n>[[Quoniam ipse Dominus. ]]  In propria persona. [[In tuba Dei. ]]  ANSELM. Hæc tuba omnes excitabit et inimicos terrebit, suos ad bellum invitabit, ut expugnent adversarios, et effugiant a facie Domini atque mittantur in gehennam. Et iterum sicut tuba quondam in festis convocabat populum Hebræorum: sic hæc tuba convocabit ad solemnitatem æternæ lætitiæ populum sanctorum Deo, inquit, jubente et voce archangeli atque tuba Dei sonante. [[Descendet. ]]  Non humilis ut prius, sed jubens voce, vel sui ipsius vel archangeli, vel angelorum qua faciet resurgere mortuos quæ dicitur tuba, quia manifesta, vel quasi ad bellum, quæ erit Dei et Christi, cui Deus dabit efficaciam.</n>


text:
Quoniam ipse Dominus in jussu, et in voce archangeli, et in tuba Dei descendet de cælo: et mortui, qui in Christo sunt, resurgent primi.<n>[[In nubibus. ]]  Quia nubes suscipiet eos, ut Christum in ascensione suscepit, unde alius interpres dicit: [[Bajulis nubibus. ]]</n>


text:
Deinde nos, qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aëra, et sic semper cum Domino erimus.


text:
De temporibus autem, et momentis, fratres, non indigetis ut scribamus vobis.<n>[[De temporibus. ]]  Id est an æstate, an hieme, an die vel nocte. [[Et momentis. ]]  Scilicet qua hora dici vel noctis venturus sit Christus.</n>


text:
Ipsi enim diligenter scitis quia dies Domini, sicut fur in nocte, ita veniet:<n>[[Dies Domini. ]]  Hic dies est hominum pro libitu suo, sed tunc erit dies Domini. [[Sicut fur. ]]  Ita improvisus veniet malis tunc, quod et in obitu cujusque fit. Sicut fur, non dico die sed nocte, cum latentius venit, et homines dormiunt, tunc omnia subripit: ut qui divitem se putabat, evigilans nihil inveniat. Ita multi hic bene securi, nihil boni se habere tunc invenient. Propter hoc incœpit de temporibus ut moneret eos cavere sibi, ne ita deprehendantur.</n>


text:
cum enim dixerint: Pax et securitas: tunc repentinus eis superveniet interitus, sicut dolor in utero habenti, et non effugient.<n>[[Cum enim dixerint. ]]  Nam sicut in verbis Danielis invenitur: Regnabit Antichristus et ministri ejus tribus annis et dimidio, et interficientur ab illo Elias et Enoch, sicut et in Apocalypsi habetur: Et tunc erit talis tribulatio, qualis ante non fuit, nec post erit. Postea interficietur a Michæle cum maxima parte suorum.</n>


text:
omnes enim vos filii lucis estis, et filii diei: non sumus noctis, neque tenebrarum.<n>[[Filii lucis. ]]  Fides est lux quæ facit diem, id est habitum virtutum; econtra tenebræ sunt infidelitas, nox habitus vitiorum. [[Non sumus noctis neque tenebrarum, ]]  etc. Id est, in præsentibus non torpeamus, sed vigilet mens attendens hæc caduca, et sobrie his utamur, non quasi bonis nostris sed ad sustentationem datis. Vere nos qui non sumus noctis non debemus dormire. Nam qui dormit, propter noctem dormit, id est vitia et peccata sua traxerunt eos ad hoc, ut obliti vitæ æternæ in istis requiescant, et qui ebrii sunt, his immoderate utendo; ex nocte vitiorum hoc habent. [[Induti loricam, ]]  etc. Sicut lorica munit vitalia, ita fides et charitas nos contra appetitum terrenorum.</n>


text:
quoniam non posuit nos Deus in iram, sed in acquisitionem salutis per Dominum nostrum Jesum Christum,


text:
Rogamus autem vos, fratres, ut noveritis eos qui laborant inter vos, et præsunt vobis in Domino, et monent vos,


text:
ut habeatis illos abundantius in caritate propter opus illorum: pacem habete cum eis.<n>[[Ut habeatis illos. ]]  Necessaria eis ministrando, et reverentiam dignitati exhibendo. Quid enim prodest honorem sine fructu habere? Sicut divitiæ negligentiam pariunt salutis, ita egestas dum satutari quærit, a justitia declinat. Ideo in alia epistola præcipit presbyteros duplici honore esse honorandos.</n>


text:
Rogamus autem vos, fratres, corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes.


text:
Videte ne quis malum pro malo alicui reddat: sed semper quod bonum est sectamini in invicem, et in omnes.<n>[[Malum pro malo. ]]  Tunc malum pro malo redditur, si corripiendus non corripitur, sed prava dissimulatione negligitur. [[In omnes, ]]  etc. Generaliter ad omnes. [[Sine intermissione. ]]  Id est, semper juste vivite et æterna desiderate. Justus nunquam desinit orare, nisi desinat justus esse. Semper orat qui semper bene agit. Ipsum enim desiderium bonum, oratio est; et si continuum est desiderium, continua est oratio.</n>


text:
In omnibus gratias agite: hæc est enim voluntas Dei in Christo Jesu in omnibus vobis.<n>[[In Christo. ]]  Est ostensa voluntas Dei, quia hæc fuerunt in Christo, in quo nihil Deo displicuit. [[Spiritum nolite. ]]  Quia voluntas Dei est facere hæc omnia, vos majores qui habetis per Spiritum sanctum, donum intelligentiæ, nolite illud abscondere, quo merito et vos perderetis. Vos subditi prophetias illorum nolite spernere, tamen non omnia indiscrete accipiatis, sed [[probate, ]]  id est ratione discutite, et quod bonum invenitur tenete. [[Spiritum nolite exstinguere, ]]  id est: Si cui Spiritus sanctus ad aurem quid revelat, noli prohibere loqui quod sentit. Spiritum sanctum qui datus est nobis, non quantum in se, sed in nobis, exstinguimus, dum peccando fugamus.</n>


text:
Ipse autem Deus pacis sanctificet vos per omnia: ut integer spiritus vester, et anima, et corpus sine querela in adventu Domini nostri Jesu Christi servetur.<n>[[Ipse autem Deus pacis sanctificet vos per omnia, ]]  etc. Id est, ego ita prælatos et subditos moneo, ipse autem Deus est qui potest. [[Spiritus vester. ]]  Ratio servetur integra, non consentiendo carni. [[Et Anima. ]]  Id est, sensualitas servetur integra, serviendo rationi. [[Et corpus. ]]  Ut nihil agatis ejus ministerio. Unde aliquis conqueratur. Aliquando inquinatur anima per cogitationem malam et est mundum tamen corpus. Ideoque spiritum integrum in homine dicit esse debere. Si autem mala vita, vel cogitatio intercedat, non erit spiritus. Spiritus et anima et corpus quibus homo constat, scilicet illud quo intelligimus, et illud quo vivimus et illud quo visibiles et contrectabiles sumus, quæ rursus duo dicuntur, quia sæpe anima cum spiritu nominatur. [[Sine querela. ]]  Aliud est esse sine peccato, quod de solo in hac vita Unigenito dictum est. Aliud est esse sine querela, quod de multis justis etiam in hac vita dici potuit. Quia est quidam modus bonæ vitæ, de quo etiam in ista conversatione, justa querela esse non possit. [[In adventu. ]]  Hoc est usque ad finem vitæ.</n>


text:
Fidelis est, qui vocavit vos: qui etiam faciet.<n>[[Fidelis. ]]  Quasi dicat: Oro ut sanctificet, ut sanctificatos servet, nec inde dubitandum est, quia verus est in promissis, qui vocavit vos ad hoc ut sancti essetis.</n>


text:
Paulus, et Sylvanus, et Timotheus, ecclesiæ Thessalonicensium in Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.<n>[[Argumentum]]  Ad Thessalonicenses secundam scribit Epistolam Apostolus, et notum facit eis de temporibus novissimis, et de adversarii dejectione. Scribit hanc Epistolam ab Athenis per Titum diaconem et Onesimum acolythum.</n>


text:
Gratias agere debemus semper Deo pro vobis, fratres, ita ut dignum est, quoniam supercrescit fides vestra, et abundat caritas uniuscujusque vestrum in invicem:<n>[[Gratias agere, ]]  etc. Hic gratias agit Deo de bonis eorum, ne forte de tanto bono quod ex Deo habebant, extollantur, tanquam a seipsis habentes. [[In invicem. ]]  Ut scilicet, qui diligitur diligat alios, et mutuis obsequiis charitatem ostendat.</n>


text:
ita ut et nos ipsi in vobis gloriemur in ecclesiis Dei, pro patientia vestra, et fide, et in omnibus persecutionibus vestris, et tribulationibus, quas sustinetis


text:
in exemplum justi judicii Dei, ut digni habeamini in regno Dei, pro quo et patimini.<n>[[In exemplum justi, ]]  etc. Si enim tam severe punit peccata in pœnitentibus, quid faciet induratis? Hoc dicit, ut intelligatur quod non parcit impiis qui non parcit justis. [[Justi: si tamen justum est, ]]  quod constat esse. Non enim ponitur hic, [[si tamen, ]]  pro dubitatione, sed pro affirmatione, unde alius interpres ait: [[Siquidem justus est, ]]  etc.</n>


text:
et vobis, qui tribulamini, requiem nobiscum in revelatione Domini Jesu de cælo cum angelis virtutis ejus,<n>[[In revelationem. ]]  Incipit ostendere quam horribilis tribulatio illis, et quam jucunda requies istis futura est.</n>


text:
in flamma ignis dantis vindictam iis qui non noverunt Deum, et qui non obediunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi,<n>[[Domini Jesu. ]]  Venientis [[in flamma ignis]]  non quod sit flamma circumdatus, sed per effectum, quia inimicos exuret. [[His qui non noverunt Deum. ]]  Nam alii sunt qui nesciunt legem.</n>


text:
qui pœnas dabunt in interitu æternas a facie Domini, et a gloria virtutis ejus:<n>[[Qui pœnas dabunt. ]]  Id est sustinebunt. Dare enim aliquando ponitur pro sustinere, ita et hic. Et congrue, qui enim patitur, dat ei quem offendit, pœnas quasi gratas. [[In interitu æternas. ]]  Quasi dicat: Semper sentient pœnas, non tamen semper deficient. [[Cum venerit glorificari, ]]  etc. Ipse enim clarus et mirabilis videbitur in credentibus, severus autem apparebit in incredulos, cum eos pœnis æternis coarctabit. Et est horum verborum brevis sensus: Veniet punire malos, et glorificare bonos.</n>


text:
cum venerit glorificari in sanctis suis, et admirabilis fieri in omnibus, qui crediderunt, quia creditum est testimonium nostrum super vos in die illo.<n>[[Quia testimonium. ]]  Ideo vobis tribulatis dat requiem nobiscum, quia testimonium, id est quidquid diximus de illo die judicii, credidistis de gloria bonorum et pœna malorum.</n>


text:
In quo etiam oramus semper pro vobis: ut dignetur vos vocatione sua Deus noster, et impleat omnem voluntatem bonitatis, et opus fidei in virtute,<n>[[In quo. ]]  Ordo verborum talis est: [[In quo die oramus, ut dignetur, ]]  id est dignos judicet: [[Semper oramus. ]]  Vel [[in quo, ]]  id est pro quo, vel cujus diei periculo vitando, semper orandum est. [[Opus fidei. ]]  Id est, confessionem quæ proprie est opus fidei in virtute, ut a confessione nullo modo flecti possint. Vel, opus fidei, omne bonum quod fides exigit: et sine quibus fides mortua est. [[In virtute]]  perseverantiæ, ut scilicet det vobis perseverantiam usque ad finem.</n>


text:
ut clarificetur nomen Domini nostri Jesu Christi in vobis, et vos in illo secundum gratiam Dei nostri, et Domini Jesu Christi.<pb/>


text:
Rogamus autem vos, fratres, per adventum Domini nostri Jesu Christi, et nostræ congregationis in ipsum:<n>[[Rogamus autem vos, fratres, per adventum Domini nostri Jesu Christi, ]]  etc. Hucusque dixit se eis gratias agere et orare, hic determinat de die judicii, obsecrans eos ne leviter et facile de adventu Domini quasi de prope imminenti opinionem recipiant vel terreantur.</n>


text:
ut non cito moveamini a vestro sensu, neque terreamini, neque per spiritum, neque per sermonem, neque per epistolam tamquam per nos missam, quasi instet dies Domini.<n>[[Non cito moveamini. ]]  Quasi dicat: Si moveamini; cito est, nihil enim vobis infertur quod diu duret. [[Neque per spiritum. ]]  Id est, si malignus spiritus, quasi angelus lucis apparens in visione hoc vobis persuadeat. Vel, si quis dicat per Spiritum sanctum revelantem hoc se cognovisse quod dies judicii immineat, nolite credere. [[Neque per Epistolam. ]]  Solent enim tergiversatores, ut fallant, sub nomine clari alicujus viri epistolam fingere, ut auctoritas nominis possit commendare quod per seipsum recipi non posset. [[Quasi instet dies Domini. ]]  Non hoc ita dicit quin velit, ut habeant succinctos lumbos et lucernas ardentes in manibus, exspectantes quando revertatur Dominus a nuptiis.</n>


text:
Ne quis vos seducat ullo modo: quoniam nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati filius perditionis,


text:
qui adversatur, et extollitur supra omne, quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat ostendens se tamquam sit Deus.<n>[[In templo. ]]  Vel, [[templum. ]]  Nonnulli non ipsum principem tantum, sed universum corpus ejus, id est, ad eum pertinentem hominum multitudinem simul cum ipso principe hoc loco intelligi volunt: rectiusque dici putant, sicut in Græco est, non [[in templo, ]]  sed [[in templum Dei sedeat, ]]  quasi ipse cum suis sit templum Dei, quod est Ecclesia. Sicut dicitur: Sedet in amicum, id est ut amicus.</n>


text:
Non retinetis quod cum adhuc essem apud vos, hæc dicebam vobis?<n>[[Quoniam nisi venerit. ]]  Occulte loquitur de destructione imperii Romani, ne irritaret eos ad persecutionem Ecclesiæ. Vel hoc dicit de spirituali imperio Romanæ Ecclesiæ, vel discessione a fide. [[Nisi venerit refuga primum. ]]  Sic aliqui codices habent. Quod nulli dubium est de Antichristo eum dixisse, quem refugam vocat: utique a Domino Deo. Si enim hoc de omnibus impiis merito dici potest, quanto magis de isto! [[Filius perditionis. ]]  Antichristus, non per naturam, sed per imitationem.</n>


text:
et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore.<n>[[Scitis. ]]  Eos scire dicit quid detineat, nec aperte exponit, et ideo nos nescimus, nisi quod quidam suspicantur de Romano imperio dictum fuisse, donec tollatur, vel de medio fiat. Et ideo Apostolum non id aperte scribere voluisse, ne calumniam scilicet incurreret, quod Romano imperio male optaverit, cum speraretur æternum. [[Suo tempore. ]]  Completa accessione ad Romanum imperium, et ad Romanæ Ecclesiæ obedientiam, aderit discessio ab utroque imperio: qua impleta aderit ille iniquus, impleto tempore misericordiæ quo plenitudo gentium intrat ad fidem: revelabitur discessio, et sic instabit dies Domini.</n>


text:
Nam mysterium jam operatur iniquitatis: tantum ut qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat.<n>[[Nam mysterium, ]]  etc. Jam in ipsis initiis accessionis invenitur iniquitas, sed mystica, id est pietatis nomine palliata, ut velint haberi ministri Christi cum sint pseudo. Diabolus occulte per Neronem et alios occidebat martyres, sicut per illum tunc aperte facturus est, occidendo Eliam et Enoch aliosque plurimos: et sunt Nero et alii umbra futuri Antichristi, sicut David et Abel Christi. [[Donec de medio fiat. ]]  Id est, tollatur illa potestas Romani imperii de medio mundi: quia omnes undique Romam quasi ad caput confluebant. Vel, qui fidem tenet, teneat, donec ipsa refrigescat. Vel, qui detinet illum, id est accessio ad fidem, detineat, donec ipsa tollatur de medio. Vel, donec iniquitas, quæ modo est mystica, fiat de medio, id est quasi de communibus, ut non erubescat homo adulterari vel furari, sicut nec ambulare vel loqui. [[De medio fiat. ]]  Scilicet discessio, id est manifeste appareat: et tunc jam revelata discessione a Deo vero, jam refrigerata charitate ex abundantia iniquitatis revelabitur, etc.</n>


text:
Et tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui eum:<n>[[Spiritu oris sui. ]]  Id est virtute Spiritus sancti, qui dicitur spiritus oris, quia ab eo procedit.</n>


text:
cujus est adventus secundum operationem Satanæ in omni virtute, et signis, et prodigiis mendacibus,<n>[[Mendacibus et in omni seductione. ]]  Signa illa vocantur mendacia, vel quia non vera ut videntur, sed phantastica erunt. Vel si vera, Dei permissione ad mendacium trahent. [[Ideo mittet illis Deus. ]]  AUG., lib. 20, de Civit. Dei, c. 19. Deus diabolum ista facere permittet, etc., usque ad alias injustissime judicatum.</n>


text:
et in omni seductione iniquitatis iis qui pereunt: eo quod caritatem veritatis non receperunt ut salvi fierent.


text:
Nos autem debemus gratias agere Deo semper pro vobis, fratres dilecti a Deo, quod elegerit vos Deus primitias in salutem in sanctificatione spiritus, et in fide veritatis:<n>[[Primitias in salutem. ]]  Ut scilicet non in illo periculoso tempore ultimo, sed in primitiva Ecclesia crederemus in Christum, atque fidem confiteremur. Vel, nos apostolos primitias omnium credentium, quia apostoli primi crediderunt, et hoc in salutem omnium gentium.</n>


text:
in qua et vocavit vos per Evangelium nostrum in acquisitionem gloriæ Domini nostri Jesu Christi.<n>[[In acquisitionem gloriæ Domini nostri Jesu Christi. ]]  Vel, ut sitis acquisitio, in qua Deus glorificetur.</n>


text:
Itaque fratres, state: et tenete traditiones, quas didicistis, sive per sermonem, sive per epistolam nostram.


text:
Ipse autem Dominus noster Jesus Christus, et Deus et Pater noster, qui dilexit nos, et dedit consolationem æternam, et spem bonam in gratia,<n>[[Et dedit consolationem. ]]  Promittendo cœlorum regnum. [[In gratia. ]]  Id est per gratiam quam dedit, speramus æterna. Vel hæc omnia dedit non merito nostro, sed in gratia sua.</n>


text:
De cetero fratres, orate pro nobis ut sermo Dei currat, et clarificetur, sicut et apud vos:<n>[[De cætero, fratres, orate. ]]  Orandum esse hortatur, ut dignetur Deus doctrinam suam infatigabili cursu dirigere et transfundere per ora apostolorum in aures audientium, et ab auribus in corda, ut compescantur malorum seditiones.</n>


text:
et ut liberemur ab importunis, et malis hominibus: non enim omnium est fides.<n>[[Ut liberemur. ]]  A pseudo, ne nostros seducant, vel nobis insidias tendant. Vel, liberemur ab importunis, id est infidelibus qui resistunt verbo Dei, nec stant in portu quietis. [[Et malis, ]]  qui persequuntur infideles. Ideo dico [[liberemur, ]]  quia nondum acceperunt omnes fidem per me qui accepturi sunt. [[Non enim omnium est fides. ]]  Id est, nec vobis orantibus omnes sunt credituri, sed tantum præordinati in adoptionem filiorum.</n>


text:
Denuntiamus autem vobis, fratres, in nomine Domini nostri Jesu Christi, ut subtrahatis vos ab omni fratre ambulante inordinate, et non secundum traditionem, quam acceperunt a nobis.<n>[[Denuntiamus. ]]  De curiosis incipit et otiosis, monens bonos ut eos corripiant.</n>


text:
Ipsi enim scitis quemadmodum oporteat imitari nos: quoniam non inquieti fuimus inter vos:<n>[[Scitis quomodo oporteat nos imitari. ]]  Et cum illi hæc non faciant, debetis vitare. Vel, non ambulant secundum traditionem. Scitis enim quomodo me habui, quod in illis non videtis, quasi dicat: Non est opus ut exponam vobis eam traditionem quia eam scitis, quod non inquieti fuerimus, ut ii qui aliena negotia curant, vagantes hac illac.</n>


text:
neque gratis panem manducavimus ab aliquo, sed in labore, et in fatigatione, nocte et die operantes, ne quem vestrum gravaremus.


text:
Non quasi non habuerimus potestatem, sed ut nosmetipsos formam daremus vobis ad imitandum nos.<n>[[Sed ut nosmetipsos. ]]  Notandum quia Apostolus non solum verbis docebat, sed hortabatur et factis. Idonei enim magistri est quæ docet verbis, operibus explere.</n>


text:
Nam et cum essemus apud vos, hoc denuntiabamus vobis: quoniam si quis non vult operari, nec manducet.<n>[[Quoniam si quis non vult operari. ]]  Dicunt quidam de operibus spiritualibus hoc Apostolum præcepisse, alioquin si de opere corporali hoc diceret, in quo vel agricolæ vel opifices laborant, videretur sentire adversus Dominum, qui dicit in Evangelio: [[Nolite solliciti esse, quid manducetis]]  Matth. 6., etc. Sed superflue conantur et sibi et cæteris caliginem obducere, ut quod utiliter charitas monet, non solum facere velint, sed nec intelligere, cum multis aliis locis epistolarum quid hic sentiat Apostolus apertissime doceat. Vult enim servos Dei corporaliter operari unde vivant ut non compellantur egestate necessaria petere. Nec est contra illud quod prædictum est: [[Nolite solliciti esse quid manducetis, ]]  etc. Non enim hoc ideo dictum est, ut non procurent quantum necessitati sat est, unde honeste potuerunt, sed non ut ista intueantur, nec propter ista faciant quidquid Evangelii præconio facere jubentur.</n>


text:
Audivimus enim inter vos quosdam ambulare inquiete, nihil operantes, sed curiose agentes.<n>[[Curiose agentes. ]]  Hoc factum abhorret disciplina Dominica, eorum enim deus venter est, qui fœda cura necessaria sibi provident.</n>


text:
Iis autem, qui ejusmodi sunt, denuntiemus, et obsecramus in Domino Jesu Christo, ut cum silentio operantes, suum panem manducent.


text:
Vos autem, fratres, nolite deficere benefacientes.<n>[[Nolite deficere. ]]  Quia etsi operentur, possunt tamen nonnullis indigere. Et ideo monet, ne illi qui habebant unde servis Dei necessaria præberent, hac occasione pigrescerent. Non enim in reprehensionem venit qui humanus est in largiendo, sed hic qui, cum possit laborem ferre, otiose vult vitam agere.</n>


text:
Quod si quis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate, et ne commisceamini cum illo ut confundatur:


text:
Paulus Apostolus Jesu Christi secundum imperium Dei Salvatoris nostri, et Christi Jesu spei nostræ,<n>[[Argumentum]]  Timotheum instruit et docet de ordinatione episcopatus, et diaconii, et omnis ecclesiasticæ disciplinæ, scribens ei a Laodicea per Tychichum diaconem.</n>


text:
Timotheo dilecto filio in fide. Gratia, misericordia, et pax a Deo Patre, et Christo Jesu Domino nostro.<n>[[Gratia, et misericordia, et pax a Deo Patre. ]]  In hac salutatione tria ponit, quæ exoptat, cum in aliis tantum duo posuerit. [[Misericordia]]  hic accipitur pro eo quod in aliis epistolis gratia dicitur, id est remissio peccatorum. [[Pax]]  est tranquillitas animi, prælibatio æternæ pacis. Hæc communiter omnibus optari solet. [[Gratia]]  vero quam hic addit, episcopis optatur, id est donatio Spiritus sancti, qua ministri Dei armantur.</n>


text:
Sicut rogavi te ut remaneres Ephesi cum irem in Macedoniam, ut denuntiares quibusdam ne aliter docerent,<n>[[Sicut rogavi. ]]  Post salutationem prius de pseudo repellendis: incipit hic legem adhuc tenendam docentibus. [[Rogavi. ]]  AMBR. Dicit [[rogavi, ]]  ut affectum charitatis, et formam humilitatis ostenderet. [[Fabulis et genealogiis. ]]  AUG., lib. II contra adversarios legis et Proph., c. 1. Hæreticus quidam inimicus legis et prophetarum, existimat Apostolum hoc loco divina eloquia fabulas appellasse, etc., usque ad quod nusquam sacra pagina narrat.</n>


text:
neque intenderent fabulis, et genealogiis interminatis: quæ quæstiones præstant magis quam ædificationem Dei, quæ est in fide.<n>[[Genealogiis. ]]  Genealogiæ erant quibus quidam Judæi narrabant se esse de genere Abrahæ et David: quasi inde eis deberetur, vel quibus narrabant Christum non esse ex David oriundum.</n>


text:
Finis autem præcepti est caritas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta.<n>[[Finis autem. ]]  In fide est ædificatio Dei, quia ex fide est spes, et inde charitas, quæ est adimpletio legis. Vel sic construe: Quidam docent et intendunt fabulis et genealogiis, sed finis et impletio legis est charitas, quare non est opus aliis. [[Præcepti. ]]  Dicitur [[præcepti, ]]  pro præceptorum, quorum impletio est dilectio Dei et proximi. Unde: [[In his duobus mandatis tota lex pendet et prophetæ]]  Matth. 22.. AUG., in psal. 31. Finis dicitur terminus, etc., usque ad cupiditas ergo refrenetur, charitas excitetur. [[Conscientia bona. ]]  Conscientia pro spe. Ille enim ad id quod diligit se perventurum desperat, cui malæ conscientiæ serupulus inest. [[Et fide non ficta. ]]  Vel, non fictili et fragili, vel, in qua non quisque sibi quodlibet fingit, sed catholica duntaxat.</n>


text:
A quibus quidam aberrantes, conversi sunt in vaniloquium,<n>[[A quibus. ]]  Improbat hic adversarios, qui legalia tradebant. [[Non intelligentes, ]]  etc. Si quando enim de prava et falsa opinione sua reprehendi et convinci cœperint, ad defendendum id quod levissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, de sanctis libris multa verba pronuntiant, volentes esse legis doctores, cum tamen non intelligant quæ loquuntur, vel de quibus.</n>


text:
Scimus autem quia bona est lex si quis ea legitime utatur:<n>[[Scimus autem. ]]  Ne videretur legem incusare, addit: [[Scimus autem, ]]  etc. Sed ne iterum videatur eam inducere, subjungit: [[Scientes hoc, quia justo non est lex posita: ]]  quia non ex ea est justus, sed ex fide. Ad quid igitur ei necessaria est lex? Ideo data est, ut vel reum puniret, vel peccare volentem cœrceret. Justus tamen, et si ea non eget, utitur, ut sic esset in auctoritate aliis, et futura attestaretur factis. [[Legitime utatur. ]]  Qui scit ad tempus datam esse legem et sub Christo deserit. Jam justis per remissionem non est opus lege, a qua liberi sunt per Christum. Lege autem legitime utendi multiplex est modus, ut secundum aliud justus, et secundum aliud injustus recte dicatur legitime uti lege. Injustus enim ea legitime utitur, quando intelligens quare data sit, ejus comminatione tanquam pædagogo perducitur ad gratiam, per quam justus fiat. Justus vero et illa legitime utitur, cum eam tenendo injustis imponit, ut cum injustis cœperit inolitæ concupiscentiæ morbus incentivo prohibitionis, et cumulo prævaricationis augeri, confugiant ad justificantem gratiam, et per eam suavitate justitiæ delectati pœnam litteræ minantis evadant.</n>


text:
sciens hoc quia lex justo non est posita, sed injustis, et non subditis, impiis, et peccatoribus, sceleratis, et contaminatis, parricidis, et matricidis, homicidis,


text:
fornicariis, masculorum concubitoribus, plagiariis, mendacibus, et perjuris, et si quid aliud sanæ doctrinæ adversatur,


text:
Gratias ago ei, qui me confortavit, Christo Jesu Domino nostro, quia fidelem me existimavit, ponens in ministerio:<n>[[Gratias ago ei qui, ]]  etc. Hic ostendit mala sibi fuisse in lege. Bona vero ea; dimissa, quod fidelis est, et positus in ministerio, unde et fortis: per quæ ostendit legem post Evangelium inutiliter duci.</n>


text:
qui prius blasphemus fui, et persecutor, et contumeliosus: sed misericordiam Dei consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate.<n>[[Sed misericordiam Dei. ]]  Consequuntur misericordiam et qui scienter peccant, ut David, et qui ignoranter, quod facilius ignoscitur. [[Misericordiam consecutus sum, ]]  ex eo quod ignorans feci. Vel ignorantiæ ponitur causa misericordiæ non tamen proprie, cum mala fuerit ignorantia, misericordia vero gratuita.</n>


text:
Superabundavit autem gratia Domini nostri cum fide, et dilectione, quæ est in Christo Jesu.<n>[[Superabundavit. ]]  Super majora bona quam olim mala. Quia non solum peccata dimisit, sed fidem et dilectionem dedit. De quibus nulli est ambigendum: [[Quia Jesus Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere. ]]  Et iste [[sermo est fidelis, ]]  id est verus et acceptabilis, quia utilis.</n>


text:
Fidelis sermo, et omni acceptione dignus: quod Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum.<n>[[Omni acceptione, ]]  quia corpus et animam salvat. Vel, humanus est sermo iste. Alia littera: [[Ut non dicam divinus, ]]  quia si homo qui hospitio suscipit hominem, humanus dicitur, quanto magis humanus est qui in seipso suscipit hominem. [[Quia Christus Jesus. ]]  Nulla causa veniendi fuit Christo, nisi quod peccatores salvos faceret. [[Primus. ]]  Id est pejor, quia persecutor, quo prior non erat: Nemo enim acrior inter persecutores, ergo nemo prior inter peccatores, primus ergo erat non ordine temporis, sed magnitudine iniquitatis.</n>


text:
Sed ideo misericordiam consecutus sum: ut in me primo ostenderet Christus Jesus omnem patientiam ad informationem eorum, qui credituri sunt illi, in vitam æternam.<n>[[Sed idcirco misericordiam, ]]  etc. Cæterum idcirco misericordiam se fuisse consecutum judicat, ut nemo jam peccator quibuslibet sceleribus pressus, de se desperet, imo eamdem se consecuturum veniam hoc exemplo præsumat: magnum valde ac revera ingens est donum. [[In me. ]]  Quem idoneum Deus gentibus prædicatorem constituit, in quo tantum exemplum misericordiæ suæ exhibuit.</n>


text:
Regi autem sæculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in sæcula sæculorum. Amen.<n>[[Invisibili. ]]  Quia cæteri dii sunt visibiles. Non dicitur [[soli invisibili, ]]  quia sunt et creaturæ quædam invisibiles, ut anima, quæ tamen sensu capi possunt: quia omnes vires ejus possunt cognosci, sed ea non est nobis Deus. Invisibilis est ergo ab hominibus Deus in natura, secundum illud: [[Deum nemo vidit unquam. ]]  Videtur autem cum vult et sicut vult, non sicut est, sed quasi specie vult apparere. In futuro vero videbunt eum filii sicut est. [[Soli Deo. ]]  Qui solus Deus est natura, id est, solus creat, quod de ipsa Trinitate intelligitur, non de solo Patre, ut quidam volunt: quia non ait, soli Patri, sed soli Deo. Unus enim et solus Deus a nobis prædicatur ipsa Trinitas. Et unigenitus, secundum quod est Deus apud Deum, et Spiritus sanctus in sua natura est immortalis et invisibilis.</n>


text:
Hoc præceptum commendo tibi, fili Timothee, secundum præcedentes in te prophetias, ut milites in illis bonam militiam,<n>[[Hoc præceptum. ]]  Postquam commemoravit quæ et quanta sint beneficia Patris et Christi erga peccatores, quomodo populum imbuat disciplina ecclesiastica ostendit.</n>


text:
habens fidem, et bonam conscientiam, quam quidam repellentes, circa fidem naufragaverunt:<n>[[Conscientiam. ]]  Vocat cogitationes, in quibus summopere humilitas servanda est, qua spreta in magnos quidam devenerunt errores, sicut in principio ad Romanos ostensum est.</n>


text:
ex quibus est Hymenæus, et Alexander: quos tradidi Satanæ, ut discant non blasphemare.<n>[[Quos tradidi. ]]  Utrumque Apostolus excommunicavit, ut hoc modo excludatur a Satana regnum Satanæ. Nulla enim creatura est, sive quæ in veritate manet dans Deo gloriam, sive quæ in charitate non stetit quærens gloriam suam quæ, velit nolit, divinæ providentiæ non serviat. Sed volens facit cum illa quod bonum est. De illa vero quæ hoc non vult, fit quod justum est. Non ei tamen rependitur quod de ipsa juste fit, sed quo animo ipsa facit, quia neque liberam voluntatem rationabili creaturæ Deus negavit, sed potestatem qua injustos juste ordinat sibi retinuit. [[Tradidi. ]]  Non tamen ita ut pereant, quia nihil potest Satanas, nisi permissus, qui vexat sibi datos, unde: [[Jam noli peccare, ne deterius tibi contingat]]  Joan. 5.. Itaque Satana ad correptionem hominum utebatur ipsa potestas apostolica. Prævaricatores enim angeli cum principe suo diabolo recte dicuntur procuratores, vel actores divinæ providentiæ, et diabolus magistratus hujus mundi dicitur, sed magistratus sub Deo imperatore non facit nisi quantum illi permittitur, et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt nisi quantum Dominus sinit.</n><pb/>


text:
Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones, pro omnibus hominibus:<n>[[Obsecro. ]]  Hactenus de pseudo-apostolis, hic de orationibus. [[Primo omnium. ]]  Id est, ante omnia fieri obsecrationes. Ordo missæ hic ostenditur quod est speciale genus orationis. [[Obsecrationes. ]]  Sive precationem illam quæ fit juxta vel ante consecrationem. [[Orationes. ]]  Id est ipsa consecratione. [[Postulationes. ]]  Vel interpellationes, quasi ex debito ut quod hic geritur, in æterna vita perficiatur, ut cum populus ab episcopo benedicitur. [[Gratiarum actiones. ]]  De factis, quæ totum concludunt quasi totum sit a Deo: ut benedicamus Domino. [[Pro omnibus. ]]  Ut sequamur clementiam Dei, quia Deus vult omnes homines salvos fieri, etsi secundum justitiam quosdam reprobet. [[Ut quietam]]  a persecutione.</n>


text:
pro regibus, et omnibus qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate, et castitate:


text:
hoc enim bonum est, et acceptum coram Salvatore nostro Deo,<n>[[Hoc enim. ]]  Ne quis putaret hæc non esse facienda pro his quos patitur Ecclesia addit: [[Hoc enim bonum est. ]]  Et ne quis putaret cultu unius Dei et vita bona salutem esse posse sine participatione corporis Christi, id est sine fide Ecclesiæ. [[Unus, ]]  inquit, [[Deus, unus et mediator, ]]  ut omnes homines salvari nunquam fiat nisi per mediatorem Deum Verbum quod semper erat, secundum tamen carnem, factum est.</n>


text:
qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire.<n>[[Mediator Dei, ]]  etc. Hic est arbiter ille, quem Job desiderat, dicens: [[Utinam esset nobis arbiter. ]]  AUG., lib. IX de Civit. Dei, c. 15. Mediator inter Deum et homines, oportebat ut aliquid haberet simile Deo, etc., usque ad alius bonus, qui reconciliat inimicos, Jesus Christus.</n>


text:
in quo positus sum ego prædicator, et Apostolus (veritatem dico, non mentior) doctor gentium in fide, et veritate.<n>[[Et veritate]]  Futura veritas est res et merces fidei. Quæris, mercedem? fides præcedat. Credimus enim ut cognoscamus, non cognoscimus ut credamus. Quid est enim fides, nisi credere quod non vides? fides ergo est, quod non vides credere. Veritas, quæ credidisti videre.</n>


text:
Volo ergo viros orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione.<n>[[Volo ergo viros, ]]  etc. AUG., serm. 93 de Tempore. Levavit Christus pro nobis manus suas in cruce, etc., usque ad ut veniant tibi in mentem opera tua. [[Ira, ]]  ad proximum; [[disceptatione, ]]  ad Deum.</n>


text:
Similiter et mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate ornantes se, et non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritas, vel veste pretiosa:<n>[[Non in tortis, ]]  etc. Ne his omnibus ultra personæ suæ modum et mores occasioni movendæ concupiscentiæ studeant, sed potius per omnia bona opera sint promittentes et indicantes extra pietatem animi.</n>


text:
Mulier in silentio discat cum omni subjectione.<n>[[Mulier in silentio. ]]  Orandi officium dixit convenire omnibus, et qualiter, et pro quibus, et quare, et quod ubique orandum sit. Nunc dicit, quod docendi officium solis viris conveniat, et quales ad illud debeant ordinari, determinat.</n>


text:
Docere autem mulieri non permitto, neque dominari in virum: sed esse in silentio.<n>[[Docere, ]]  etc. Ecce non solum habitum humilem et honestum habere mulierem docuit, verum etiam auctoritatem docendi ei negavit, et subjiciendam viro præcepit, ut tam habitu quam obsequiis, sub potestate sit viri ex quo trahit originem.</n>


text:
et Adam non est seductus: mulier autem seducta in prævaricatione fuit.<n>[[Adam non est. ]]  AUG., lib. II de Gen. ad litteram, c. ult. Cum enim prævaricatorem dicat Apostolus in similitudine prævaricationis Adæ, etc., usque ad nullo modo illum arbitror potuisse seduci.</n>


text:
Salvabitur autem per filiorum generationem, si permanserit in fide, et dilectione, et sanctificatione cum sobrietate.<n>[[Salvabitur. ]]  Etsi mulier fuit causa peccati, tamen salvabitur non solum virgo et continens, sed etiam nupta, etsi nunquam ab opere nuptiarum cessans, si [[per generationem filiorum, ]]  incedens, ab hoc mundo exierit. [[Si permanserit in fide et dilectione et sanctificatione, ]]  ut præter proprium virum alterum non cognoscat. [[Cum sobrietate. ]]  Id est temperantia, ut proprio etiam viro temperate utatur.</n><pb/>


text:
Fidelis sermo: si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat.<n>[[Bonum opus desiderat. ]]  Opus, non dignitatem, laborem, non delicias, non crescere fastigio, sed humilitate decrescere, ut fiat servus et minister hominum propter Christum, ut etiam intermissa Rachele decora facie, sed non relicta, cum Jacob intret ad Liam oculis lippam, et de monte cum Moyse descendat ad campos, de otio contemplationis ad laborem actionis.</n>


text:
Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, prudentem, ornatum, pudicum, hospitalem, doctorem,<n>[[Irreprehensibilem. ]]  Idem quod ad Titum, [[sine crimine. ]]  Res pene contra naturam, ut [[sine peccato: ]]  sed eligatur, cujus comparatio cæteri grex dicantur. [[Unius uxoris virum, ]]  etc. Id est monogamum post baptismum. Si enim et ante conjugem habuit quæ obierit, non ei imputatur, cui prorsus novo, nec stupra, nec alia quæ ante fuerunt jam obsunt. [[Sobrium, ]]  etc. Ministri templi prohibentur vinum et siceram bibere, ne ebrietate graventur corda eorum, et ut sensus vigeat, semper tenuis sit.</n>


text:
non vinolentum, non percussorem, sed modestum: non litigiosum, non cupidum, sed<n>[[Non cupidum. ]]  Nihil præter victum et vestitum quærentem.</n>


text:
Non neophytum: ne in superbiam elatus, in judicium incidat diaboli.<n>[[Ne in superbiam. ]]  Nescit momentaneus sacerdos humilitatem, modos personarum, vel se contemnere non jejunavit, non flevit, non se correxit, non pauperibus erogavit. In arrogantiam, quæ est ruina diaboli, incidunt qui puncto horæ necdum discipuli, fiunt magistri. [[Oportet autem, ]]  etc. Hæc clausula congruit principio, quod irreprehensibilis sit non solum a domesticis, sed ab alienis, Judæis, gentibus, hæreticis, ut qui religioni detrahunt, juri ejus detrahere non audeant.</n>


text:
Oportet autem illum et testimonium habere bonum ab iis qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat, et in laqueum diaboli.


text:
Et hi autem probentur primum: et sic ministrent, nullum crimen habentes.<n>[[Nullum, ]]  etc. Crimen est peccatum grave, accusatione et damnatione dignissimum.</n>


text:
Qui enim bene ministraverint, gradum bonum sibi acquirent, et multam fiduciam in fide, quæ est in Christo Jesu.


text:
si autem tardavero, ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quæ est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis.<n>[[Ecclesia. ]]  Multorum convocatio ad unius Dei cultum. [[Columna veritatis. ]]  In se bene sustinens veritatem ne corruat, licet tribuletur.</n>


text:
Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, prædicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria.<n>[[Apparuit angelis. ]]  Non in Deo tantum innotescit angelis quod absconditum est, sed et hic apparet eis, cum efficitur atque propalatur; ideo dicitur apparuisse angelis non jam in forma humilitatis sed in potestate; qui ergo prius visus humilis, devicta morte, in majestate apparuit, ut agnoscentes angeli mysterium quod prius latuit, declaratum in carne, genu illi flectentes quasi Deo gratias agant, quia didicerant veritatem. [[In mundo. ]]  Ut perfidia mundi veniam erroris mereri non possit. Sicut Dominus dicit de Judæis: [[Si non venissem, et locutus eis fuissem, peccatum non haberent, ]]  etc. Joan. 15..</n><pb/>


text:
Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris, et doctrinis dæmoniorum,<n>[[Spiritus autem manifeste dicit. ]]  Quæ sibi futura Spiritus sanctus revelaverit ad instructionem et cautelam Ecclesiæ; non tacet dicens futuros pestiferæ doctrinæ viros, ut præmonita Ecclesia sit sollicita, ne ab hujusmodi hominibus circumveniatur, quasi dicat: Ita est digna domus Dei, sed [[Spiritus manifeste dicit. ]]  Et ideo pro ejus sublimitate ne curam deponas.</n>


text:
in hypocrisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium suam conscientiam,<n>[[Cauteriatam. ]]  Cauterium est ferrum a cavendo dictum.</n>


text:
prohibentium nubere, abstinere a cibis, quod Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus, et iis qui cognoverunt veritatem.<n>[[Quos Deus creavit. ]]  Hæc doctrina sanctorum, illa dæmoniorum.</n>


text:
sanctificatur enim per verbum Dei, et orationem.<n>[[Sanctificatur. ]]  Sanctus fit cibus et salubris, non noxius animæ vel corpori, verbum sanctificat, oratio impetrat, diabolus vero per cibum tentat.</n>


text:
Hæc proponens fratribus, bonus eris minister Christi Jesu enutritus verbis fidei, et bonæ doctrinæ, quam assecutus es.


text:
Nam corporalis exercitatio, ad modicum utilis est: pietas autem ad omnia utilis est, promissionem habens vitæ, quæ nunc est, et futuræ.<n>[[Nam corporalis. ]]  Datur hic intelligi quod vigiliis, jejuniis, orationibus et bonis operibus se exercebat Timotheus, non adeo intentus operibus misericordiæ. [[Pietas, ]]  quæ operatur bona fratribus et valet ad promerendum Deum.</n>


text:
In hoc enim laboramus, et maledicimur, quia speramus in Deum vivum, qui est Salvator omnium hominum, maxime fidelium.


text:
Præcipe hæc, et doce.<n>[[Præcipe hæc. ]]  Monet eum, ut profectus ejus per omnia exemplum esset aliis, ut in adolescente mirabilis videretur, et gravis disciplina, ut actus ejus excusarent - et non quasi juvenis sed quasi senior habeatur, et erubescerent majores natu, si non exhiberent se juxta formam hujus, conversatione et moribus graves.</n>


text:
Nemo adolescentiam tuam contemnat: sed exemplum esto fidelium in verbo, in conversatione, in caritate, in fide, in castitate.


text:
Noli negligere gratiam, quæ in te est, quæ data est tibi per prophetiam, cum impositione manuum presbyterii.<n>[[Prophetiam. ]]  Vocavit prophetiam inspirationem sancti Spiritus, per quam præsciebat quid de hoc et de cæteris esset acturus. Ideo ait: [[Quæ data est tibi per prophetiam: ]]  quia Spiritu revelante cognovit Apostolus Timotheum esse dignum episcopali honore. [[Presbyteri. ]]  Pro [[presbyterorum, ]]  quia minus tribus esse non possunt. Et vocat presbyterum, episcopum; vel quia unus manus imponit cæteris assentientibus.</n>


text:
Attende tibi, et doctrinæ: insta in illis. Hoc enim faciens, et teipsum salvum facies, et eos qui te audiunt.<pb/>


text:
Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem: juvenes, ut fratres:<n>[[Seniorem ne increpaveris. ]]  Ne, indigne ferens se a minore correctum, magis exasperetur quam proficiat.</n>


text:
anus, ut matres: juvenculas, ut sorores in omni castitate:<n>[[Ut sorores. ]]  Ut videntes se amoris causa commoneri, facilius se corrigant. [[In omni castitate. ]]  In alloquio juvencularum recte juvenis de castitate admonetur.</n>


text:
viduas honora, quæ vere viduæ sunt.<n>[[Viduas honora quæ vere viduæ sunt. ]]  Hoc est, quæ omnium suorum auxilio destitutæ sunt, et quæ manibus laborare non possunt, quas paupertas debilitat, ætasque conficit: quibus Deus spes est, et omne opus, oratio.</n>


text:
Si qua autem vidua filios, aut nepotes habet: discat primum domum suam regere, et mutuam vicem reddere parentibus: hoc enim acceptum est coram Deo.<n>[[Parentibus. ]]  Parentes sunt iidem, qui superius filii et nepotes. Unde et in mundana lege parens parenti jubetur per gradum succedere. Quibus mutuam vicem reddimus, cum a patribus educati sumus, et alios pari lege nutrimus.</n>


text:
Quæ autem vere vidua est, et desolata, speret in Deum, et instet obsecrationibus, et orationibus nocte ac die.<n>[[Desolata, speret. ]]  Videns ex nulla parte se habere suffragium, toto animo est devota Deo, de quo solo sperat auxilium vitæ et salutis</n>


text:
Nam quæ in deliciis est, vivens mortua est.<n>[[Quæ in deliciis. ]]  Genus est imposturæ honorem viduæ habere velle, et non obsequi Deo et aliud agere, aliud profiteri, cum profiteatur religionem</n>


text:
Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior.<n>[[Curam non habet. ]]  Cura impendenda parentibus, ut Jesus matrem Joanni commendavit.</n>


text:
in operibus bonis testimonium habens, si filios educavit, si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne opus bonum subsecuta est.<n>[[Pedes. ]]  AUG., in Tract. 58 in Joan. Faciamus hæc invicem humiles, quod humiliter fecit excelsus, etc., usque ad confirmatur humilitatis effectus. [[Sanctorum. ]]  Quorum obsecro? Eorum, qui in tribulatione sunt, non sanctorum simpliciter: possunt enim esse sancti, summoque obsequio ab omnibus foveri. Noli hos prosequi copia rerum affluentes, sed afflictos, et qui a multis ignorantur. Noli præsuli Ecclesiæ ista tribuere partienda, ipse potius ministra, nesolius impendii, verum obsequii præmium percipias: propriis eroga manibus, tu sulcum sere pietatis.</n>


text:
Adolescentiores autem viduas devita: cum enim luxuriatæ fuerint in Christo, nubere volunt:<n>[[Devita. ]]  Id est, vota castitatis earum non usque adeo cures, ut eas Ecclesiæ alimoniis sustentandas suscipias.</n>


text:
habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt;<n>[[Habentes. ]]  AUG., de Bono viduitatis, cap. 8, 9, 10. In conjugali vinculo si pudicitia conservetur, damnatio non timetur, etc., usque ad omnis hujusmodi similis est uxori Loth, quæ retro aspexit. [[Irritam fecerunt. ]]  Etsi non nubendo, tamen volendo: non quia nuptiæ damnentur, sed fraus propositi, et fracta fides voti damnatur et voluntas, quæ a proposito recedit damnabilis est, sive nuptiæ sequantur, sive non.</n>


text:
simul autem et otiosæ discunt circuire domos: non solum otiosæ, sed et verbosæ, et curiosæ, loquentes quæ non oportet.


text:
Volo ergo juniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, nullam occasionem dare adversario maledicti gratia.


text:
Jam enim quædam conversæ sunt retro Satanam.<n>[[Conversæ sunt retro Satanam. ]]  Ab excellenti illo vidualis vel castitatis virginalis proposito in posteriora respiciendo ceciderunt et interierunt.</n>


text:
Si quis fidelis habet viduas, subministret illis, et non gravetur ecclesia: ut iis quæ vere viduæ sunt, sufficiat.


text:
Qui bene præsunt presbyteri, duplici honore digni habeantur: maxime qui laborant in verbo et doctrina.<n>[[Qui bene. ]]  De honore presbyterorum hic agit, quasi dicat: Illud quod dixi de viduis observa: et hoc etiam præcipe de presbyteris, ut presbyteri, qui bene præsunt vita et doctrina, digni habeantur.</n>


text:
Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus.<n>[[Adversus presbyterum accusationem noli recipere, ]]  etc. Solet qui corripit non amari, et ideo habita occasione facile accusatur. Contra hoc monet, non esse recipiendam de facili accusationem adversus presbyterum.</n>


text:
Peccantes coram omnibus argue: ut et ceteri timorem habeant.<n>[[Coram omnibus, ]]  etc. AUG., serm. 16 de Verb. Dom. Aliquando debes corripere peccantem inter te et ipsum solum, etc., usque ad quando autem palam peccatur, palam arguendum est.</n>


text:
Testor coram Deo et Christo Jesu, et electis angelis, ut hæc custodias sine præjudicio, nihil faciens in alteram partem declinando.<n>[[Testor coram Deo. ]]  Id est, Deus sit mihi testis, quod animam meam salvavi tibi, cave.</n>


text:
Noli adhuc aquam bibere, sed modico vino utere propter stomachum tuum, et frequentes tuas infirmitates.<n>[[Noli adhuc aquam, ]]  etc. Quia castitatem admonuit, hac occasione immoderatam abstinentiam prohibet, quam ipse inierat.</n>


text:
Quorumdam hominum peccata manifesta sunt, præcedentia ad judicium: quosdam autem et subsequuntur.<n>[[Quorumdam hominum peccata, ]]  etc. Quia dixerat sine præjudicio nihil faciendum, determinat ubi præjudicium sit necessarium, et ubi non, dividens bona et mala, in manifesta et occulta, quasi dicat: ideo opus est examinatione, quia sicut quædam sunt manifesta, quæ non oportet examinari, ita quædam sunt occulta, de quibus sine præexaminatione non potest fieri præjudicium. [[Manifestata. ]]  Hoc dicit de iis, de quibus clarum est quo animo fiant, hæc præcedunt ad judicium, quia si ista sequitur judicium, non est temerarium. [[Subsequuntur. ]]  Sicut quæ occulta sunt mala ipsa non latebunt tempore suo quando Christi tempus advenerit, quo manifestentur: sic et de bonis. De his ergo judicemus: illa Dei judicio relinquantur.</n>


text:
Quicumque sunt sub jugo servi, dominos suos omni honore dignos arbitrentur, ne nomen Domini et doctrina blasphemetur.<n>[[Quicunque. ]]  Sciendum est quosdam prædicasse communem omnibus in Christo libertatem. Quod de spirituali libertate utique verum est, non de carnali, ut illi intelligebant: ideo contra eos hic loquitur Apostolus, jubens servos dominis suis esse subditos. Ne exigant servi quod de Hebræis dicitur, ut sex annis serviant, et gratis dimittantur liberi, quod mysticum est.</n>


text:
Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quia fratres sunt: sed magis serviant, quia fideles sunt et dilecti, qui beneficii participes sunt. Hæc doce, et exhortare.


text:
Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei, quæ secundum pietatem est, doctrinæ:


text:
superbus est, nihil sciens, sed languens circa quæstiones, et pugnas verborum: ex quibus oriuntur invidiæ, contentiones, blasphemiæ, suspiciones malæ,<n>[[Superbus. ]]  Superbia quippe, non eum ratio ducit, cum ad favorem quærendum in conflictum prorumpat, quod a mansuetis et bonis vitatur. [[Languens. ]]  Non enim recusando fidem penitus moritur, nec ad veritatis scientiam convalescit, sed quasi repetitis accessionibus languet circa quæstiones et pugnas verborum. [[Quæstiones. ]]  Quæstio erat an servus esset, cum omnes ex eisdem patribus orti, et Christus omnes redemerit.</n>


text:
conflictationes hominum mente corruptorum, et qui veritate privati sunt, existimantium quæstum esse pietatem.


text:
Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, et desideria multa inutilia, et nociva, quæ mergunt homines in interitum et perditionem.<n>[[Nam qui volunt. ]]  Hoc dicitur his qui volunt et non sunt, ne desiderent. Jam divitibus aliud dicitur, scilicet non superbe sapere, sed dare pauperibus. [[Incidunt in tentationem et laqueum diaboli, quia radix omnium malorum, ]]  etc. Non est genus mali quod non ex cupiditate aliquando proveniat, quia radix omnium malorum est cupiditas.</n>


text:
Radix enim omnium malorum est cupiditas: quam quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis.<n>[[Cupiditas. ]]  In Græco habetur,. Si ergo avaritia habetur quæ proprie est pecuniæ amor, pro genere quod est cupiditas, ponitur species. [[Doloribus multis. ]]  Avari enim tanto plus sollicitudinem cruciatus sustinent, quo amplius desiderant quæ vel habita transeunt, vel quæ habere non possunt.</n>


text:
Tu autem, o homo Dei, hæc fuge: sectare vero justitiam, pietatem, fidem, caritatem, patientiam, mansuetudinem.<n>[[Tu autem, homo, ]]  etc. Non dicit quod hoc timeat de isto, sed sciebat hoc venturum in manus ecclesiarum. [[Hæc fuge. ]]  Nihil enim tam asperum tamque perniciosum quam si vir ecclesiasticus maxime qui sublimem tenet locum, divitiis hujus sæculi studeat: quia non solum sibi ipsi sed et cæteris obest, quibus contrariam dat formam. [[Pietatem. ]]  Pietas est ut egenti condescendamus, quod non facit cupidus. [[Fidem. ]]  Qui veram fidem habet de Deo, non cupit in miseriis fieri dives, nec pluris est ei mundus, quam Deus.</n>


text:
Certa bonum certamen fidei, apprehende vitam æternam, in qua vocatus es, et confessus bonam confessionem coram multis testibus.


text:
Præcipio tibi coram Deo, qui vivificat omnia, et Christo Jesu, qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato, bonam confessionem,<n>[[Præcipio tibi. ]]  In Timotheo omnibus successoribus loquitur Apostolus. [[Et Christo Jesu. ]]  Exemplo Christi hortatur.</n>


text:
quem suis temporibus ostendet beatus et solus potens, Rex regum, et Dominus dominantium:<n>[[Beatus et solus, ]]  etc. Hoc non de Patre tantum dicit, sed de Deo qui est ipsa Trinitas.</n>


text:
qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem: quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest: cui honor, et imperium sempiternum. Amen.<n>[[Qui solus habet immortalitatem]]  Habet per naturam, alii ab eo per gratiam. [[Inaccessibilem quem nullus hominum. ]]  Quia nullus ad eam ex se accedit sed cui datur, dono ejus datur, quod intelligebat Propheta dicens: [[Accedite ad eum, et illuminamini]]  Psal. 33., etc.</n>


text:
Divitibus hujus sæculi præcipe non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo (qui præstat nobis omnia abunde ad fruendum)<n>[[Divitibus hujus sæculi. ]]  Supra egit de his qui divites volunt fieri, dicens eos incidere in tentationem et laqueum diaboli, hic agit de his qui divites sunt, monens eos non sperare in divitiis. Et quia dixit mala venire ex cupiditate, et contra suasit, ne viderentur divites abjecti, determinat. [[Non sublime. ]]  Non expavit Apostolus divitias, sed morbum earum, id est superbiam, quæ est vermis divitum. Grandis animus est, qui inter divitias isto morbo non tentatur. Magnus est qui non se ideo magnum putat, quia dives est. Qui autem ideo se magnum putat, superbus est, egenus est, in carne turget, crepat in corde, mendicat, inflatus est, non plenus. [[Ad fruendum. ]]  Temporalia enim in hac vita dat Deus ad utendum, æterna ad fruendum: illa, unde bona faciamus; ista unde boni efficiamur.</n>


text:
thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam.<n>[[Thesaurizare. ]]  Ad hoc præmittuntur divitiæ non perituræ.</n>


text:
O Timothee, depositum custodi, devitans profanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiæ,<n>[[O Timothee. ]]  Timotheus, pretiosus Deo. pretiosus, Deus. [[Profanas. ]]  Ut est, [[hypostasis, ]]  quæ vox se habet ad personam et ad substantiam. Unde et hæretici sub hujus nominis multiplicatione inducere volebant tres esse substantias. Profanas voces intellige quæ sunt contra religionem, aliæ non sunt vitandæ</n>


text:
quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt. Gratia tecum. Amen.<n>[[Promittentes, circa fidem exciderunt, ]]  etc. Nihil enim sic amant isti, quam scientiam promittere, et fidem rerum verarum (quas credere parvuli præcipiuntur) velut imperitiam deridere.</n>


text:
Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, secundum promissionem vitæ, quæ est in Christo Jesu,<n>[[Argumentum]]  Item Timotheo scribit de exhortatione martyrii, et de omni regula veritatis, et quid futurum sit temporibus novissimis, et de sua passione, scribens ei ab urbe Roma. [[Paulus apostolus. ]]  Primo Apostolus salutat, deinde gratias agit de bono quod habet, ubi suum videndi eum desiderium ostendit. Postea monet ad prædicandum, et ad patientiam martyrii, suo exemplo et aliis modis. Inde dicit quales futuri sunt in novissimis diebus: tandem de tempore resolutionis suæ instanti. [[Per voluntatem Dei. ]]  Non meis meritis, quasi dicat: Similiter et tu gratis missus es, et ideo prædicandæ gratiæ magis obnoxius.</n>


text:
Gratias ago Deo, cui servio a progenitoribus in conscientia pura, quod sine intermissione habeam tui memoriam in orationibus meis, nocte ac die<n>[[Gratias ago. ]]  Agit gratias de bono ejus, commendans fidei gratiam quæ in Christo est. [[Memoriam. ]]  Flevit enim Timotheus a Paulo dimissus, paratus cum eo ire ad omnia pericula. Quod ergo præsens habuit, absens teneat, [[accipiens etiam recordationem fidei]]  quæ te commoneat, cum etiam in feminis fuerit firma.</n>


text:
recordationem accipiens ejus fidei, quæ est in te non ficta, quæ et habitavit primum in avia tua Loide, et matre tua Eunice, certus sum autem quod et in te.


text:
Propter quam causam admoneo te ut resuscites gratiam Dei, quæ est in te per impositionem manuum mearum.<n>[[Propter quam. ]]  Commendata fide illius, ad eam sine timore et erubescentia prædicandam exhortatur. [[Per impositionem manuum. ]]  Hoc est, gratiam Spiritus sancti, quam accepisti ad Ecclesiæ institutionem, ad perpetranda miracula, ad omne religionis obsequium.</n>


text:
Non enim dedit nobis Deus spiritum timoris: sed virtutis, et dilectionis, et sobrietatis.<n>[[Timoris. ]]  Timore turbatus Petrus negavit Christum. Unde: [[Nolite timere eos qui occidunt corpus]]  Matth. 26. Hujus timoris non accepimus spiritum, sed illius de quo Dominus ait: [[Eum timete qui potest corpus et animam perdere in gehennam. ]]  Spiritus enim sanctus dat timorem non mundi, sed Dei, qui potest perdere in gehennam ignis.</n>


text:
Noli itaque erubescere testimonium Domini nostri, neque me vinctum ejus: sed collabora Evangelio secundum virtutem Dei:<n>[[Noli itaque. ]]  Constantiam habendam docet nec erubescendum esse in professione: non est enim ut erubescatur in ea: quia sicut homo visus est Christus, gestis tamen apparuit Deus etsi crucifixus est, resurrexit tamen a mortuis, et multis videntibus suscipiente eum nube, in cœlum ascendit. Ubi ergo putatur infirmitas, ibi apparet potentia.</n>


text:
qui nos liberavit, et vocavit vocatione sua sancta, non secundum opera nostra, sed secundum propositum suum, et gratiam, quæ data est nobis in Christo Jesu ante tempora sæcularia.<n>[[Qui nos liberavit. ]]  Vicem reddere liberanti convenit: Cujus cum beneficiis digne respondere non valemus, saltem legationem ejus fideliter et instanter agamus.</n>


text:
Manifestata est autem nunc per illuminationem Salvatoris nostri Jesu Christi, qui destruxit quidem mortem, illuminavit autem vitam, et incorruptionem per Evangelium:<n>[[Qui destruxit. ]]  Mors utpote victa, non est timenda pro fide Christi. [[Illuminavit autem. ]]  Quo hæc spectent, ibi aperit: [[Formam habens. Per Evangelium. ]]  Ostendit Deus vitam incorruptibilem, quæ prius ignota erat, ostendit, inquam, per prædicationem Evangelii cujus prædicator est Paulus.</n>


text:
in quo positus sum ego prædicator, et Apostolus, et magister gentium.<n>[[In quo positus sum. ]]  Hic suo exemplo hortatur. [[Prædicator, et apostolus, et magister, ]]  etc. Quænam vero ratio est, cum seipsum jugiter gentium magistrum vocet? persuadere quippe vult, gentes quoque in hæreditatem Dei vocatas esse, atque ideo a consortio fidei non repellendas.</n>


text:
Ob quam causam etiam hæc patior, sed non confundor. Scio enim cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem.<n>[[Scio enim. ]]  Quasi dicat: Ideo [[non confundor, ]]  id est deficio, vel non frustra patior, quia promisit et verax est et potens: et ideo credidi illum ipsum, qui mihi reddet. [[Quia potens est. ]]  Spe et magnificentia Salvatoris securus est, quia quod commendat illi, in tuto est. Illi autem commendat salutem suam, ut hic pro illo patiens, salutem inveniat penes illum cum cœperit judicare, ut puniens infideles, istum dignum æterna vita pronuntiet.</n>


text:
Formam habe sanorum verborum, quæ a me audisti in fide, et in dilectione in Christo Jesu.<n>[[Formam habens. ]]  Hic ostendit quo de se prædicta spectent. Quasi dicat: Ita laboro in isto officio mihi credito: similiter ergo et tu formam habens, etc. [[Ex quibus est Phigellus et Hermogenes. ]]  Simulate hi cum Apostolo fuerunt, ut calumniam invenirent: sed postquam viderunt se manifestatos, recesserunt ab eo.</n>


text:
Det illi Dominus invenire misericordiam a Domino in illa die. Et quanta Ephesi ministravit mihi, tu melius nosti.<pb/>


text:
et quæ audisti a me per multos testes, hæc commenda fidelibus hominibus, qui idonei erant et alios docere.


text:
Nemo militans Deo implicat se negotiis sæcularibus: ut ei placeat, cui se probavit.<n>[[Nemo militans. ]]  Quasi dicat: Si bonus miles esse vis, non implices te sæcularibus negotiis, quia nemo, etc. [[Negotiis. ]]  Negotia sæcularia sunt cum animus occupatur colligendæ cura pecuniæ sine labore corporis, ut negotiatores et hujusmodi: quod ne iste faceret, quia infirmus laborare non poterat, prohibet.</n>


text:
Laborantem agricolam oportet primum de fructibus percipere.<n>[[Laborantem agricolam. ]]  Quasi Timotheus quæreret: Unde ergo vivam cum fodere non possim, mendicare confundar? subdit [[laborantem agricolam. ]]  Quasi dicat, etsi non implices te negotiis sæcularibus, est tamen unde vivere possis: [[Quia oportet, ]]  etc. [[Primum percipere. ]]  Id est sumere. [[De fructibus. ]]  Id est necessaria ab auditoribus, quia dignus est operarius mercede sua; ut agricola vel vinitor primos fructus laboris sui degustat, ita Apostolus prius jubet eum sumere qui primus est, et sic, cæteris distribuere. Primo enim debet ille suam necessitatem implere ex his qui accepit, et post, aliis de his quæ supersunt ministrare.</n>


text:
Memor esto Dominum Jesum Christum resurrexisse a mortuis ex semine David, secundum Evangelium meum,<n>[[Memor esto. ]]  Labora sicut ego, et hoc spe vitæ æternæ. Hæc autem non propter Timotheum memorat, sed propter hæreticos quos prævidit futuros et ista negaturos.</n>


text:
in quo laboro usque ad vincula, quasi male operans: sed verbum Dei non est alligatum.<n>[[Quasi male operans. ]]  Hic contumeliam notat quæ ei ingerebatur. [[Sed verbum Dei non est alligatum. ]]  Quasi dicat: Licet ergo sim alligatus corpore, tamen verbum Dei non est alligatum: qui et sermone præsentes, et litteris absentes docere non cesso.</n>


text:
Ideo omnia sustineo propter electos, ut et ipsi salutem consequantur, quæ est in Christo Jesu, cum gloria cælesti.<n>[[Salutem, ]]  etc., [[cum gloria, ]]  etc. Quasi dicat: Justificati estis ut hic consequamini salutem, et, post hanc vitam, gloriam cœlestem.</n>


text:
Fidelis sermo: nam si commortui sumus, et convivemus:<n>[[Fidelis sermo. ]]  Est iste, quod consequentur salutem et gloriam, nam sumus mortui mundo, sicut Christus veteri homini, et sustinentes, id est martyres.</n>


text:
Hæc commone, testificans coram Domino. Noli contendere verbis: ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium.<n>[[Hæc commone. ]]  Hæc prædicta ut patiaris, commoneo te. Vel, hæc commone tuos. [[Ad nihil enim utile est. ]]  Contentio minus stabilis sæpe generat scrupulum. Solent enim in contentione talia opponi elimato malevolentiæ argumento, ut moveant animos insipientium fratrum. Nec potest esse, quin contentio extorqueat aliquid quod dicatur contra conscientiam, ut intus in animo perdat, et foris victor accedat. Nemo enim patitur se vinci, licet sciat vera esse quæ audit. Collatio ergo inter Dei servos esse debet, non altercatio.</n>


text:
Sollicite cura teipsum probabilem exhibere Deo, operarium inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis.


text:
et sermo eorum ut cancer serpit: ex quibus est Hymenæus et Philetus,<n>[[Ex quibus est Hymenæus et Philetus. ]]  Horum prodidit nomina, ut ab his spiritualiter caveat, quos et profanos et impios designat et errantes a veritate.</n>


text:
qui a veritate exciderunt, dicentes resurrectionem esse jam factam, et subverterunt quorumdam fidem.<n>[[Dicentes resurrectionem jam factam. ]]  Duæ sunt resurrectiones. Prima est quæ fit in anima per fidem, quando qui mortuus erat in infidelitate et aliis peccatis, per fidem et baptismum vivificatur. Altera, quæ erit corporum, quæ erit in die judicii. De illa resurrectione quæ fit in anima per fidem loquitur hic Apostolus, cum ait: [[Dicentes resurrectionem, ]]  mentium scilicet [[esse factam]]  in baptismo, et in fide nullam resurrectionem corporum futuram. Omnes sectæ quæ religionem promittunt, concedunt resurrectionem mentium in fide. Aliter enim non viderentur audiendi. Volentes ergo credi sibi omnes etiam qui instituerunt alicujus falsæ religionis sectam, negare istam resurrectionem mentium non potuerunt, omnes de illa consenserunt. Sed corporum resurrectionem multi negaverunt, sicut isti quos nominat Apostolus.</n>


